“ఎల్‌నినోను నిందించడం సులువు. కానీ వర్షాభావాన్ని ముందే ఊహించి కూడా సిద్ధం కాకపోవడాన్ని ప్రకృతి మీద నెట్టేయడం మాత్రం సమర్థనీయం కాదు. వర్షం మన చేతుల్లో లేదు. నీటి నిల్వ మాత్రం మన చేతుల్లో ఉంది. పంట ఎంపిక మన విధానాలతో ప్రభావితం చేయవచ్చు. విద్యుత్‌ ప్రణాళిక మనం చేసుకోవచ్చు. ఆరోగ్య రక్షణకు ముందే ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు..”
తెలంగాణ సాధారణ వార్షిక వర్షపాతం సుమారు 907 మిల్లీమీటర్లు. అందులో దాదాపు 79 శాతం నైరుతి రుతుపవనాలపైనే ఆధారపడుతుంది. అంటే కొన్ని నెలల వర్షమే ఏడాది నీటి భద్రతకు పునాది. అక్టోబర్‌ 5 నాటికి రాష్ట్రంలో 615.7 మిల్లీమీటర్ల వర్షపాతం నమోదైంది. సాధారణంగా ఉండాల్సిన 761.6 మిల్లీమీటర్లతో పోలిస్తే 19 శాతం లోటు. 145.9 మిల్లీమీటర్ల తేడా కాగితంపై చిన్న సంఖ్యలా కనిపించవచ్చు. కానీ ఆ నీరు ఆకాశం నుంచి రాలేదంటే దాని ప్రభావం ఒక్క వర్షపాత పట్టికతో ముగియదు. చెరువులోకి రాని నీరు భూమిలోకి చేరదు. భూమిలోకి చేరని నీరు బోరుకు అందదు. బోరుకు అందని నీరు పంటకు చేరదు. ఇదే కరువు సంక్షోభం యొక్క గొలుసు.
అందుకే నీటి ప్రశ్న మొదటిదీ, ప్రధానమైనదీ. తెలంగాణలో వర్షం తగ్గితే చెరువులపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. చెరువులు నిండకపోతే బోర్లపై ఆధారపడటం పెరుగుతుంది. బోర్లు ఎక్కువగా నడిస్తే భూగర్భజలాలపై భారం పెరుగుతుంది. చివరకు తాగునీటికి కూడా ప్రత్యామ్నాయ వనరులు వెతకాల్సి వస్తుంది. ఒకవైపు భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు నిర్మిస్తున్నాం. మరోవైపు గ్రామంలో తాగునీటి బోరు ఎండిపోతే ఆ అభివృద్ధి ప్రయోజనం ఎక్కడికి పోయింది? పెద్ద ప్రాజెక్టుల సామర్థ్యంతో పాటు స్థానిక నీటి భద్రతకూ సమాన ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సిన అవసరం ఇదే.
వ్యవసాయ గణాంకాలు మరింత ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి. రాష్ట్రంలో స్థూల పంట విస్తీర్ణం 56.9 లక్షల హెక్టార్లు. అందులో స్థూల సాగునీటి విస్తీర్ణం 25.57 లక్షల హెక్టార్లు. అంటే సాగులో పెద్ద భాగం ఇంకా వర్షపాతంపైనే ఆధారపడి ఉంది. ఇలాంటి పరిస్థితిలో వర్షం సమయానికి పడకపోతే సమస్య కేవలం పంట దిగుబడికి పరిమితం కాదు. రైతు పెట్టుబడి ప్రమాదంలో పడుతుంది. పంట కాలం మారుతుంది. పంటల ఎంపిక మారుతుంది. చివరకు రైతు ఆదాయమే అనిశ్చితమవుతుంది.
ఇక్కడ ఒక ప్రశ్న ప్రభుత్వాలను వెంటాడాలి. వర్షం తక్కువగా పడుతుందని ముందే వాతావరణ శాఖ చెబుతున్నప్పుడు, రైతు మాత్రం విత్తనం వేసి ఆకాశం వైపు చూడాల్సిందేనా? వర్షాధార రైతుకు ముందస్తు పంట సలహా ఎందుకు అందకూడదు? తక్కువ నీటితో పండే పంటలకు ప్రోత్సాహం ఎందుకు ఇవ్వకూడదు? పంట బీమా నష్టాన్ని త్వరగా అంచనా వేసి పరిహారం అందించలేమా? కరువు వచ్చిన తర్వాత సహాయం చేయడం కంటే, నష్టం జరగకముందే రైతు నిర్ణయాన్ని మార్చే విధానమే అసలు కరువు నిర్వహణ.
నీటి సమస్యతో విద్యుత్‌ సమస్య ముడిపడి ఉంది. బోరు నీరు లోతుకు వెళ్లే కొద్దీ మోటారు ఎక్కువ పనిచేయాలి. అంటే అదే నీటి కోసం ఎక్కువ విద్యుత్‌ అవసరం. వేసవి తీవ్రత పెరిగితే ఇళ్లలో శీతలీకరణ పరికరాల వినియోగం పెరుగుతుంది. తెలంగాణలో గరిష్ఠ విద్యుత్‌ డిమాండ్‌ 2025లో 16,600 మెగావాట్లను దాటింది. 2025–26లో 18,138 మెగావాట్లకు, 2026–27లో 19,529 మెగావాట్లకు చేరవచ్చని అంచనాలు ఉన్నాయి. ఒకవైపు వ్యవసాయ పంపులు, మరోవైపు గృహ వినియోగం.. రెండూ ఒకేసారి పెరిగితే విద్యుత్‌ వ్యవస్థపై ఒత్తిడి తప్పదు.
అంటే నీటి నిర్వహణను విద్యుత్‌ నిర్వహణ నుంచి వేరు చేయలేం. నీటిని ఎంత లోతు నుంచి ఎత్తుతున్నాం? ఎన్ని బోర్లు పనిచేస్తున్నాయి? ఏ ప్రాంతాల్లో భూగర్భజల మట్టం వేగంగా పడిపోతోంది? ఈ ప్రశ్నలకు విద్యుత్‌ శాఖ, సాగునీటి శాఖ, భూగర్భజల శాఖల వద్ద కలిసిన సమాధానం ఉండాలి. శాఖలు విడివిడిగా గణాంకాలు నిర్వహిస్తే కరువు మాత్రం సమగ్రంగానే వస్తుంది.
రైతు నష్టమే అసలు విషాదం. విత్తనం నుంచి కోత వరకు ప్రతి దశలో నీటి మీద ఆధారపడే వ్యవసాయంలో వర్షాల మధ్య విరామం పెరిగితే దిగుబడి దెబ్బతింటుంది. పంట చేతికందకపోతే పెట్టుబడి పోతుంది. పెట్టుబడి పోతే అప్పు పెరుగుతుంది. అప్పు పెరిగితే తదుపరి సీజన్‌కు పెట్టుబడి పెట్టే శక్తి తగ్గుతుంది. ఇదే చక్రం కొనసాగితే రైతు అసంతృప్తి పెరగడం సహజం. అందుకే రైతు ఆందోళనను పంట ధరల సమస్యగా మాత్రమే చూడటం సరిపోదు. నీటి భద్రత, పంట భద్రత, ఆదాయ భద్రత—మూడూ ఒకే గొలుసులోని కడియాలు.
పంట దిగుబడి తగ్గితే పట్టణ ప్రజలు కూడా తప్పించుకోలేరు. బియ్యం, పప్పులు, కూరగాయలు, పశుగ్రాసం వంటి ఉత్పత్తులు తగ్గితే సరఫరా తగ్గి ధరలపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. రైతు పొలంలో మొదలైన నీటి కష్టం చివరకు వినియోగదారుడి వంటింటి ఖర్చుగా మారుతుంది. అందుకే కరువు నిర్వహణ అనేది వ్యవసాయ శాఖ బాధ్యత మాత్రమే కాదు; ఆహార, పౌరసరఫరాలు, ఆర్థిక, పట్టణ పరిపాలన శాఖల బాధ్యత కూడా.
ఇక ఎండ. ఉష్ణోగ్రత పెరిగిన ప్రతిసారీ దాని భారాన్ని అందరూ సమానంగా మోయరు. ఎయిర్‌కండిషనర్‌ గదిలో ఉన్నవారికంటే మండుటెండలో పొలంలో పనిచేసే కూలీకి ప్రమాదం ఎక్కువ. వృద్ధులు, చిన్నపిల్లలు, బయట పనిచేసే కార్మికులు మరింత సున్నితంగా ప్రభావితమవుతారు. వడదెబ్బ, డీహైడ్రేషన్‌, ఇతర ఉష్ణ సంబంధిత అనారోగ్యాలు పెరిగే అవకాశం ఉంది. కాబట్టి వేసవి కార్యాచరణ ప్రణాళికలో ఆసుపత్రులు, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు, తాగునీటి కేంద్రాలు, పనివేళల మార్పు వంటి చర్యలు తప్పనిసరి కావాలి.
మరి మన దగ్గర ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ లేదా? ఉంది. వర్షపాతం, ఉష్ణోగ్రత, తేమ వంటి అంశాలను పర్యవేక్షించే ఆటోమేటిక్‌ వాతావరణ కేంద్రాలు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఉన్నాయి. సమస్య సమాచారం లేకపోవడంలో కాదు; సమాచారం నుంచి చర్యకు వెళ్లడంలో ఉంది. ఏ మండలంలో వర్ష లోటు ఎంత? ఏ గ్రామంలో తాగునీటి వనరులు ప్రమాదంలో ఉన్నాయి? ఎక్కడ బోర్లపై ఒత్తిడి అధికంగా ఉంది? ఏ పంట ప్రాంతంలో నష్టం సంభవించే అవకాశం ఉంది? ఈ ప్రశ్నలకు రోజువారీ సమాధానాలు కనిపించే ‘కరువు డ్యాష్‌బోర్డు’ ఎందుకు ఉండకూడదు?
చెరువులు నిండినప్పుడు వాటి విలువ గుర్తుకు రావడం, ఎండిపోయినప్పుడు ట్యాంకర్ల కోసం పరుగులు తీయడం మన పరిపాలనా సంస్కృతికి ముగింపు పలకాలి. చెరువుల పూడికతీత, కాలువల మరమ్మతు, వర్షపు నీటి సంరక్షణ, భూగర్భజలాల పునఃభరణ పనులు కరువు సమయంలో చేసే ఉపశమన చర్యలు కావు. అవి ఏడాది పొడవునా కొనసాగాల్సిన నీటి భద్రతా పెట్టుబడులు.
అలాగే నీరు–విద్యుత్‌–వ్యవసాయం–ఆరోగ్య శాఖలు ఒకే పట్టికపై కూర్చోవాలి. ప్రతి జిల్లాకు కరువు ప్రమాద సూచిక రూపొందించాలి. తాగునీటి నిల్వలు, జలాశయాల పరిస్థితి, భూగర్భజల మట్టాలు, వర్షపాతం లోటు, పంటల పరిస్థితి, విద్యుత్‌ డిమాండ్‌ వంటి సూచికలను కలిపి ముందస్తు చర్యలకు ట్రిగ్గర్లుగా మార్చాలి. ప్రమాదం ఒక స్థాయికి చేరగానే ట్యాంకర్లు, పంట సలహాలు, ఆరోగ్య శిబిరాలు, విద్యుత్‌ ప్రణాళికలు స్వయంచాలకంగా అమల్లోకి వచ్చే విధానం ఉండాలి.
ఎల్‌నినోను నిందించడం సులువు. కానీ వర్షాభావాన్ని ముందే ఊహించి కూడా సిద్ధం కాకపోవడాన్ని ప్రకృతి మీద నెట్టేయడం మాత్రం సమర్థనీయం కాదు. వర్షం మన చేతుల్లో లేదు. నీటి నిల్వ మాత్రం మన చేతుల్లో ఉంది. పంట ఎంపిక మన విధానాలతో ప్రభావితం చేయవచ్చు. విద్యుత్‌ ప్రణాళిక మనం చేసుకోవచ్చు. ఆరోగ్య రక్షణకు ముందే ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు.
అందుకే అసలు ప్రశ్న—ఎల్‌నినో వస్తుందా? అన్నది కాదు. ఎల్‌నినో వస్తే మనం ఎంత సిద్ధంగా ఉన్నాం? అన్నదే. ఒక వాతావరణ పరిణామం ప్రకృతి చేతిలో ఉండొచ్చు. అది నీటి సంక్షోభంగా, రైతు సంక్షోభంగా, విద్యుత్‌ సంక్షోభంగా, ఆరోగ్య సంక్షోభంగా మారుతుందా లేదా అన్నది మాత్రం పాలన నాణ్యతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రకృతి పరీక్ష తప్పదు. ముందస్తు సన్నద్ధతలో విఫలమైతే మాత్రం ఆ పరీక్షకు ఫలితం ప్రజలే చెల్లించాల్సి వస్తుంది.
