“రాజీవ్ గాంధీతో ప్రేమ, 1968లో వివాహం, భారతదేశానికి రాక.. ఈ పరిణామాలను ఆమె ఎక్కడా అతిశయోక్తులకు తావివ్వకుండా వ్యక్తిగత అనుభవాలుగా వివరిస్తారు. భిన్నమైన ఆచారాలు, సంప్రదాయాలు, కుటుంబ వాతావరణం, కొత్త సామాజిక పరిస్థితులకు అలవాటుపడటంలో ఎదురైన ఇబ్బందులు ఆమె వర్ణనలో కనిపిస్తాయి. ప్రధానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ కోడలిగా ఉన్నప్పటికీ, కొత్త ఇంట్లో తన స్థానాన్ని వెతుక్కోవాల్సిన అనుభవాన్ని ఆమె దాచుకోరు..”
రాజకీయ నాయకుల ఆత్మకథలంటే సాధారణంగా గతాన్ని తవ్వి తీయడం, రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై విమర్శనాస్త్రాలు సంధించడం, వివాదాస్పద నిర్ణయాలను సమర్థించుకోవడం, అధికార అంతరంగంలోని ఆసక్తికరమైన సంగతులను వెల్లడించడం వంటివి గుర్తుకొస్తాయి. అయితే కాంగ్రెస్ అగ్రనేత సోనియా గాంధీ తన జ్ఞాపకాల పుస్తకం ‘బిలాంగింగ్: ఎ జర్నీ ఆఫ్ లవ్’లో ఇందుకు కొంత భిన్నమైన మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు. రాజకీయ పరిణామాల కంటే వ్యక్తిగత అనుభవాలకు, అధికార ప్రస్థానం కంటే కుటుంబ అనుబంధాలకు, బహిరంగ జీవితంలోని సంచలనాల కంటే అంతరంగంలోని భావోద్వేగాలకు ఆమె ప్రాధాన్యమిచ్చారు. ఆత్మీయత, సంయమనం, వ్యక్తిగత అనుభూతుల ఆవిష్కరణ ఈ రచనలో ప్రధాన లక్షణాలుగా కనిపిస్తాయి. దశాబ్దాలుగా తన వ్యక్తిగత జీవితాన్ని గోప్యంగా ఉంచుకున్న ఒక ప్రముఖ రాజకీయ నాయకురాలు తన మనసులోని జ్ఞాపకాలను పాఠకులతో పంచుకోవడం ఈ పుస్తకానికి ప్రత్యేకతను తెచ్చింది.
పుస్తక శీర్షికలోనే రచయిత్రి చెప్పదలచుకున్న భావం దాగి ఉంది. ‘బిలాంగింగ్’ అంటే కేవలం ఒక దేశానికి చెందిన వ్యక్తిగా గుర్తింపు పొందడం కాదు. ఒక సమాజంతో మమేకం కావడం, కొత్త సంస్కృతిని అర్థం చేసుకోవడం, అపరిచిత వాతావరణంలో తనకంటూ ఒక ఆత్మీయ స్థానాన్ని ఏర్పరచుకోవడం. సోనియా తన బాల్యాన్ని, ఇటలీలోని కుటుంబ వాతావరణాన్ని, ఇంగ్లండ్లో విద్యాభ్యాసం చేస్తున్న రోజులను గుర్తుచేసుకుంటూ కథనాన్ని ప్రారంభిస్తారు. కేంబ్రిడ్జిలో రాజీవ్ గాంధీతో పరిచయం, ప్రేమ, వివాహం వంటి పరిణామాలను వివరించడం ద్వారా నెహ్రూ-గాంధీ కుటుంబంలోకి అడుగుపెట్టకముందున్న సోనియా మైనోను పాఠకులకు పరిచయం చేస్తారు. భారత రాజకీయాల్లో అత్యంత ప్రభావశీలమైన కుటుంబంలోకి వచ్చిన మహిళగా కాకుండా, సాధారణ కుటుంబ నేపథ్యం నుంచి వచ్చిన యువతిగా తన జీవితాన్ని ఆవిష్కరించడం ఈ కథనంలోని విశిష్టత.
రాజీవ్ గాంధీతో ప్రేమ, 1968లో వివాహం, భారతదేశానికి రాక.. ఈ పరిణామాలను ఆమె ఎక్కడా అతిశయోక్తులకు తావివ్వకుండా వ్యక్తిగత అనుభవాలుగా వివరిస్తారు. భిన్నమైన ఆచారాలు, సంప్రదాయాలు, కుటుంబ వాతావరణం, కొత్త సామాజిక పరిస్థితులకు అలవాటుపడటంలో ఎదురైన ఇబ్బందులు ఆమె వర్ణనలో కనిపిస్తాయి. ప్రధానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ కోడలిగా ఉన్నప్పటికీ, కొత్త ఇంట్లో తన స్థానాన్ని వెతుక్కోవాల్సిన అనుభవాన్ని ఆమె దాచుకోరు. వివాహం తర్వాత పుట్టింటిని వదిలి కొత్త కుటుంబంలోకి అడుగుపెట్టే లక్షలాది మంది భారతీయ మహిళల అనుభవాలతో తన ప్రయాణాన్ని ముడిపెట్టడం ద్వారా వ్యక్తిగత జ్ఞాపకాలకు విస్తృతమైన సామాజిక కోణాన్ని జోడిస్తారు.
కుటుంబ జీవితంలోని మధురానుభూతుల నుంచి విషాద సంఘటనల వైపు కథనం మళ్లినప్పుడు పుస్తకంలో భావోద్వేగ తీవ్రత పెరుగుతుంది. సంజయ్ గాంధీ మరణం, ఇందిరాగాంధీ హత్య, రాజీవ్ గాంధీ హత్య.. ఇవి కేవలం దేశ చరిత్రను మలుపుతిప్పిన రాజకీయ సంఘటనలుగా కాకుండా తన జీవితాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేసిన వ్యక్తిగత విషాదాలుగా ఆమె గుర్తుచేసుకుంటారు. ముఖ్యంగా ఇందిరాగాంధీ, రాజీవ్ గాంధీల హత్యల అనంతరం కుటుంబం ఎదుర్కొన్న మానసిక వేదన, అనిశ్చితి, ఒంటరితనం ఆమె జ్ఞాపకాల్లో ప్రధానంగా చోటుచేసుకున్నాయి. రాజకీయాల వెలుగుజిలుగుల వెనుక ఒక కుటుంబం అనుభవించిన చీకటి కోణాన్ని పాఠకుల ముందుంచడంలో ఆమె రచన కొంతవరకు సఫలమైంది.
వ్యక్తులను చిత్రించడంలోనూ సోనియా ప్రత్యేకమైన పద్ధతిని అనుసరించారు. ఇందిరాగాంధీని కేవలం ఉక్కు మహిళగా, శక్తిమంతమైన ప్రధానమంత్రిగా మాత్రమే కాకుండా, కుటుంబ సభ్యురాలిగా, తల్లిగా, వ్యక్తిగత ఇష్టాయిష్టాలు కలిగిన మనిషిగా పరిచయం చేస్తారు. అలాగే రాజీవ్ గాంధీని మాజీ ప్రధానమంత్రి హోదాకు పరిమితం చేయకుండా భర్తగా, సహచరుడిగా, కుటుంబానికి ఆత్మీయుడిగా చిత్రిస్తారు. చరిత్రలో పెద్ద వ్యక్తులుగా నిలిచిపోయిన వారిని వ్యక్తిగత అనుభవాల ద్వారా సాధారణ మానవులుగా పాఠకులకు దగ్గర చేయడం ఈ రచనలోని మరో విశేషం.
అయితే వ్యక్తిగత జీవితాన్ని ఆవిష్కరించడంలో చూపిన చొరవ రాజకీయ పరిణామాల విశ్లేషణలో కనిపించదు. ఎమర్జెన్సీ, 1984 సిక్కు వ్యతిరేక హింస, బోఫోర్స్ వివాదం, కాంగ్రెస్ పాలనలో చోటుచేసుకున్న ఇతర కీలక పరిణామాలపై మరింత లోతైన సమీక్షను పాఠకులు ఆశిస్తారు. కానీ ఆయా అంశాల ప్రస్తావనలో ఆమె సంయమనం పాటించారు. వ్యక్తిగత జ్ఞాపకాల దగ్గర కనిపించే స్పష్టత, రాజకీయంగా వివాదాస్పదమైన అంశాల దగ్గరకు వచ్చేసరికి కొంత వెనుకంజ వేస్తుంది. ఇది పుస్తకంలోని పరిమితిగా భావించవచ్చు. రాజకీయ చరిత్రను సమగ్రంగా పునఃపరిశీలించే ప్రయత్నం కన్నా తన జీవిత ప్రయాణాన్ని వివరించడానికే ఆమె మొగ్గు చూపినట్లు అనిపిస్తుంది.
2004లో ప్రధానమంత్రి పదవిని స్వీకరించకూడదన్న నిర్ణయం, మన్మోహన్ సింగ్ను ఆ పదవికి ఎంపిక చేయడం వంటి పరిణామాలను కూడా ఆమె తన రాజకీయ జీవితంలోని కీలక ఘట్టాలుగా ప్రస్తావిస్తారు. అధికారం కోసం తాను రాజకీయాల్లోకి రాలేదని, పరిస్థితులే తనను రాజకీయ బాధ్యతల వైపు నడిపించాయని పాఠకులకు తెలియజేయాలన్న ప్రయత్నం ఇందులో కనిపిస్తుంది. ఈ వివరణతో ఏకీభవించినా, విభేదించినా ఆమె రాజకీయ వ్యక్తిత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ ఘట్టాలు ఉపయోగపడతాయి.
విదేశీ మూలాలపై దశాబ్దాలుగా సాగిన రాజకీయ విమర్శలకు కూడా సోనియా తనదైన రీతిలో సమాధానం చెప్పే ప్రయత్నం చేశారు. భారతీయ సమాజంతో తన అనుబంధం ఎలా పెరిగింది, ఈ దేశ సంస్కృతి పట్ల తనకు ఆత్మీయత ఎలా ఏర్పడింది అన్నది వ్యక్తిగత అనుభవాల ద్వారా వివరించారు. రాజకీయ వాదనలతో కాకుండా భావోద్వేగ అనుభూతులతో తన భారతీయతను ఆవిష్కరించాలన్నది ఆమె ఉద్దేశంగా కనిపిస్తుంది. మొత్తంగా ‘బిలాంగింగ్’ రాజకీయ చరిత్రకు సమగ్ర అద్దం పట్టే గ్రంథం కాకపోవచ్చు. కానీ రాజకీయ అధికారానికి ఆవల ఉన్న వ్యక్తిని పరిచయం చేసే ప్రయత్నంగా దీనికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. చెప్పిన విషయాల కంటే చెప్పకుండా వదిలేసిన అంశాలు కూడా పాఠకుల్లో ప్రశ్నలను రేకెత్తిస్తాయి. అయినప్పటికీ ప్రేమ, విషాదం, కుటుంబ బంధాలు, ఆత్మీయతల చుట్టూ అల్లుకున్న జ్ఞాపకాలతో సోనియా తన జీవితంలోని మరో కోణాన్ని ఆవిష్కరించారు. రాజకీయ నాయకురాలిగా ఆమెను ప్రపంచం దశాబ్దాలుగా చూసింది. ఈ పుస్తకం మాత్రం ఆ రాజకీయ వ్యక్తిత్వం వెనుక ఉన్న మహిళను అర్థం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. ఆత్మీయతతో కూడిన సమ్మిళిత కథనమే ఈ జ్ఞాపకాల పుస్తకానికి అసలైన బలం.





