హైదరాబాద్ నగర చరిత్రతో, సంస్కృతితో పెనవేసుకుపోయిన జీవనది మూసీ. ఒకప్పుడు నగరానికి తాగునీరు, ఆహ్లాదాన్ని అందించిన ఈ నది, నేడు పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, మురుగునీటితో నిండి ఒక మురికి కాలువలా మారడం అత్యంత విచారకరం. తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మకంగా చేపట్టిన ‘మూసీ పునరుజ్జీవన ప్రాజెక్టు’ ప్రస్తుతం రాష్ట్రంలోనే కాక, దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమైంది. అయితే, ఈ ప్రాజెక్టు చుట్టూ నడుస్తున్న రాజకీయ, ఆర్థిక చర్చలు ప్రజల్లో పలు అనుమానాలను రేకెత్తిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా, “శ్రీ ఓంకారేశ్వర ఆలయానికి రూ.1108.27 కోట్లు.. మూసీ కాలుష్య నివారణకు ఎంత?” అనే ప్రశ్న ప్రజా బాహుళ్యంలో బలంగా వినిపిస్తుంది . చారిత్రక వారసత్వాన్ని కాపాడుకోవడం ఎంత ముఖ్యమో, ప్రజల సొమ్ము ఏ మేరకు సద్వినియోగం అవుతుందనే జవాబుదారీతనం కూడా అంతే ముఖ్యం. ఇక్కడ మరో ముఖ్యమైన అంశం ఉంది. మార్చి 28న ముఖ్యమంత్రి రేవంత్ రెడ్డి శంకుస్థాపన చేసినప్పుడు ఆలయ సముదాయం అంచనా వ్యయం రూ.700 కోట్లుగా ప్రకటించారు. ప్రస్తుతం ఆలయ నిర్మాణానికి మాత్రమే రూ.948.65 కోట్ల పరిపాలన అనుమతి లభించింది. అంటే ప్రారంభ అంచనాతో పోలిస్తే దాదాపు రూ.249 కోట్లు అధికం. ఈ వ్యత్యాసానికి కారణాలు వెల్లడికావాల్సివుంది.
నగర అందాలను ద్విగుణీకృతం చేసేందుకు, పర్యాటకాన్ని పెంపొందించేందుకు ప్రభుత్వం మూసీ పరివాహక ప్రాంతాల్లో చారిత్రక కట్టడాల పునరుద్ధరణ, ఆలయాల అభివృద్ధి, సుందరీకరణ పనులకు వేల కోట్లు కేటాయించడం స్వాగతించదగిన విషయమే. మూసీ ప్రక్షాళన ప్రధాన లక్ష్యాలు నదిలో కాలుష్య నివారణ, మురుగునీటి శుద్ధి, వరద నియంత్రణ, నదీతీర పర్యావరణ పరిరక్షణ, చారిత్రక ఆలయాల పునరుద్ధరణ, పర్యాటకాభివృద్ధి కూడా ప్రభుత్వ ప్రణాళికలో భాగం. అయితే నదీ పునరుజ్జీవన కార్యక్రమంలో ఏ పనులకు ఎంత ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నారు? కాలుష్య నివారణకు కేటాయింపులు ఎంత? ఆలయ నిర్మాణ వ్యయం పెరగడానికి కారణాలేమిటి? ప్రాజెక్టు మొత్తం వ్యయంపై ప్రజలకు పారదర్శక సమాచారం అందుబాటులో ఉందా? అనే ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి. వారసత్వ సంపదను కాపాడుకోవడం భవిష్యత్ తరాలకు మన సంస్కృతిని అందించే ప్రయత్నమే. కానీ, అసలు సమస్య సుందరీకరణ కాదు, కాలుష్య నివారణ.
నదిలోకి ప్రతిరోజూ చేరుతున్న వందలాది మిలియన్ లీటర్ల మురుగునీటిని శుద్ధి చేయకుండా, కేవలం పైపైన రంగులు అద్దడం వల్ల మూసీ రూపురేఖలు మారవు. ప్రాజెక్టు ప్రాధాన్యతలు ఎప్పుడూ పునాది నుంచే ప్రారంభం కావాలి. ముందుగా కాలుష్య కారకాలను అరికట్టడం, మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రాలను సమర్థవంతంగా నిర్వహించడంపైనే సింహభాగం నిధులు ఖర్చు చేయాల్సి ఉంది.
ఈ ప్రాజెక్టు వ్యయం లక్షన్నర కోట్ల రూపాయల వరకు ఉంటుందని వొస్తున్న అంచనాలు సామాన్య ప్రజలను విస్మయానికి గురిచేస్తున్నాయి. ఇంతటి భారీ బడ్జెట్ ప్రాజెక్టును చేపడుతున్నప్పుడు పారదర్శకత అనేది అత్యంత కీలకం. ప్రాజెక్టు సమగ్ర నివేదిక ఏమిటి? పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా నివేదికలు ఏం చెబుతున్నాయి? ఏ ఏ పనులకు ఎంతెంత వ్యయం అవుతుందనే వివరాలను ప్రభుత్వం ప్రజల ముందు ఉంచాలి. పాలకుల ఆలోచనలు కేవలం రియల్ ఎస్టేట్ వ్యాపార కోణంలోనో, లేదా కేవలం పర్యాటక ఆకర్షణ కోణంలోనో కాకుండా, పర్యావరణ పునరుద్ధరణ కోణంలో ఉండాలి. ప్రజల పన్నుల రూపంలో వొచ్చే ఆదాయాన్ని ఖర్చు పెట్టేటప్పుడు ప్రతి పైసాకూ జవాబుదారీతనం ఉండాల్సిన అవసరం ప్రజాస్వామ్యంలో ఎంతైనా ఉంది.
మరోవైపు, మూసీ పరివాహక ప్రాంతాల్లో దశాబ్దాలుగా నివసిస్తున్న పేద, మధ్యతరగతి ప్రజల నిర్వాసితుల సమస్యను మానవీయ కోణంలో పరిష్కరించాలి. ప్రత్యామ్నాయ వసతులు, ఉపాధి కల్పించకుండా వారిని రోడ్డున పడేయడం సమంజసం కాదు. సంపన్నుల అక్రమ కట్టడాలపై ఒకలా, పేదల ఇళ్లపై మరోలా చట్టాలు అమలు కాకూడదు. పర్యావరణ పరిరక్షణ పేరిట సామాన్యుల జీవితాలను అంధకారంలోకి నెట్టడం అభివృద్ధి అనిపించుకోదు. ఇటీవలి కాలంలో వివిధ ఆధ్యాత్మిక, చారిత్రక ప్రాజెక్టులకు లేదా ఆలయాల పునరుద్ధరణకు వేల కోట్ల రూపాయలను కేటాయిస్తున్న తరుణంలో, మూసీ వంటి తీవ్రమైన పర్యావరణ సంక్షోభాల పరిష్కారానికి ఎంత ఖర్చు చేస్తున్నారనే సంశయం కలగడం సహజం. పర్యావరణ పరిరక్షణ, ప్రజారోగ్యం కంటే మరేదీ ఎక్కువ కాదనే స్పృహ పాలకుల్లో ఉండాలి. ప్రజల ప్రాథమిక అవసరాలను విస్మరించి, భారీ బడ్జెట్‌లతో చేపట్టే సుందరీకరణ పనులు కేవలం ప్రచార సాధనాలుగా మిగిలిపోయే ప్రమాదం ఉంది.
ఇంతటి బృహత్తర ప్రాజెక్టు విజయవంతం కావాలంటే కేవలం కాంట్రాక్టర్లు, అధికారుల నిర్ణయాలకే పరిమితం కాకుండా, అంతర్జాతీయ పర్యావరణ నిపుణులు, ఐఐటీల వంటి ప్రతిష్టాత్మక సంస్థల శాస్త్రవేత్తలు, స్థానిక పౌర సమాజాన్ని భాగస్వాములను చేయాలి. మూసీ ప్రక్షాళన అనేది ఒక ఏడాదిలోనో, ఐదేళ్లలోనో ముగిసే ప్రక్రియ కాదు; ఇది దశాబ్దాల నిరంతర శ్రమతో కూడుకున్నది. నదిలోకి పారిశ్రామిక రసాయన వ్యర్థాలు రాకుండా కఠినమైన చట్టాలు అమలు చేయాలి.
మూసీ నదికి పూర్వ వైభవం తేవడం అనేది కేవలం ఒక నదిని శుభ్రం చేయడం కాదు, హైదరాబాద్ భవిష్యత్తును సురక్షితం చేయడం. ప్రభుత్వం సుందరీకరణ, ఆలయాల అభివృద్ధి వంటి ప్రచారార్భాటాల కంటే, ప్రాథమిక కాలుష్య నివారణ పనులకే అగ్రతాంబూలం ఇవ్వాలి. భారీ వ్యయాల వెనుక ఉన్న వాస్తవాలను, నిధుల వినియోగాన్ని పారదర్శకంగా ఉంచడం ద్వారానే ప్రభుత్వంపై ప్రజల్లో నమ్మకంపెరుగుతుంది. పాలకుల ప్రాధాన్యతలు ప్రజాహితాన్ని, పర్యావరణ సమతుల్యతను ప్రతిబింబించేలా ఉండాలి.
