రాజ్యాంగ విలువల ఉల్లంఘన!

గత పది నెలల కాలంలో కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం ప్రధాన కార్యాలయం నుంచి వెలువడిన అనేక కీలక ప్రకటనలు, నిర్ణయాలు అత్యధిక సంఖ్యలోని అధికారుల ఆమోదం లేకుండానే విడుదలయ్యాయనే వార్త ప్రజాస్వామ్య ప్రియులను దిగ్భ్రాంతికి గురిచేస్తోంది. ఈ కాలంలో జ్ఞానేష్ కుమార్ తీసుకున్న ఏకపక్ష నిర్ణయాలపై తోటి ఎన్నికల అధికారులు కనీసం పదునాలుగు సార్లు తమ తీవ్ర అభ్యంతరాలను వ్యక్తం చేశారంటే పరిస్థితి ఎంత తీవ్రంగా ఉందో అర్థం చేసుకోవచ్చు. రాజ్యాంగంలోని మూడు వందల ఇరవై నాలుగో అధికరణం ప్రకారం—ఎన్నికల సంఘం నిర్ణయాలు సాధ్యమైనంతవరకు ఏకాభిప్రాయంతో, లేదంటే కనీసం అత్యధిక సభ్యుల అంగీకారంతో జరగాలి. రాజ్యాంగం ఈ అధికారాలను ‘సంఘానికి’ ఇచ్చిందే తప్ప ఏ ఒక్క వ్యక్తికి కాదు. కానీ, రాజ్యాంగ నిబంధనలను పక్కనబెట్టి ఏకపక్షంగా వ్యవహరించడం వ్యవస్థల నిర్వీర్యానికి అద్దం పడుతోంది.

అత్యంత ఆందోళనకరమైన విషయమేమిటంటే, వోటర్ల జాబితా రూపకల్పన వంటి అత్యంత కీలకమైన పది నెలల కాలంలో ఏకంగా పన్నెండు కోట్ల మంది భారతీయులు వోటర్ల జాబితాలో తమ స్థానాన్ని కోల్పోవడం. తగినంత నోటీసు లేకుండా, వివక్షపూరితంగా తమ పేర్లను తొలగించారని బాధితులు, ప్రతిపక్షాలు ఆరోపిస్తున్నాయి. వోటర్ల జాబితా అనేది ప్రజాస్వామ్యానికి వెన్నెముక వంటిది. దానిలోని పారదర్శకతనే ప్రశ్నించే పరిస్థితి వస్తే, ఇక ఎన్నికల నిర్వహణలో నిష్పాక్షికత ఎక్కడ ఉంటుందనేది ప్రధానమైన ప్రశ్నగా మారుతుంది.

ఇంతకీ ఈ జ్ఞానేష్ కుమార్ ఎవరు? ఆయన నేపథ్యం ఏమిటి? తొమ్మిది వందల ఎనభై ఎనిమిదో సంవత్సరానికి చెందిన కేరళ విభాగానికి చెందిన ఉన్నతాధికారి అయిన జ్ఞానేష్ కుమార్ కాన్పూర్ సాంకేతిక విద్యాలయం నుండి పట్టా పొందారు. కేరళలో కాంగ్రెస్, వామపక్ష ప్రభుత్వాల హయాంలో అనేక కీలక శాఖల్లో పనిచేశారు. అనంతరం కేంద్ర పరిపాలనలోకి వచ్చి రక్షణ శాఖ, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల శాఖ, హోం శాఖలలో కీలక బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. కేంద్ర హోంశాఖలో పనిచేస్తున్న సమయంలో ప్రభుత్వానికి అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన ప్రాజెక్టులలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. జమ్మూ కాశ్మీర్‌కు ప్రత్యేక హోదా కల్పించే రాజ్యాంగ నిబంధన రద్దు ప్రక్రియలోనూ, రామ్ మందిర్ ట్రస్ట్ ప్రారంభ నియామకాల్లోనూ, మరియు బహురాష్ట్ర సహకార సంఘాల చట్ట సవరణల రూపకల్పనలోనూ ఆయన పాత్ర ప్రధానమైనది.

కేంద్ర సహకార మంత్రిత్వ శాఖ కార్యదర్శిగా పనిచేసి పదవీ విరమణ పొందిన రెండు నెలల్లోపే ఆయనను ఎన్నికల అధికారిగా నియమించడం గమనార్హం.

ఈ నియామకం వెనుక ఉన్న ప్రక్రియ మరింత వివాదాస్పదమైనది. గత నిబంధనలను సవరిస్తూ కేంద్ర ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చిన నూతన చట్టం ప్రకారం—ఎన్నికల అధికారులను ఎంపిక చేసే ముగ్గురు సభ్యుల కమిటీ నుంచి సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని తొలగించారు. ఆ స్థానంలో కేవలం ప్రధాని, కేంద్ర హోంమంత్రి, ప్రతిపక్ష నేత మాత్రమే ఉంటారు. దీనివల్ల నియామక ప్రక్రియలో పూర్తిస్థాయిలో ప్రభుత్వానిదే పైచేయి అవుతుందని, స్వతంత్రత దెబ్బతింటుందని సుప్రీంకోర్టు గతంలో స్పష్టం చేసినప్పటికీ, ప్రభుత్వం తన నిర్ణయానికే కట్టుబడింది. మార్చిలో అధికారిగా ఉన్న అరుణ్ గోయల్ అకస్మాత్తుగా రాజీనామా చేయడం, ఆ వెంటనే ఈ నూతన చట్టం కింద జ్ఞానేష్ కుమార్ నియామకం జరగడం అనేక అనుమానాలకు తావిచ్చింది.

మరొకవైపు, ఆయన కుటుంబ నేపథ్యం కూడా వివాదాలకు అతీతంగా ఏమీ లేదు. ఆయన కుమార్తె మేధా రూపం జిల్లాధికారిగా ఉన్న సమయంలో ఒక విద్యార్థినిపై తీవ్రమైన చట్టాల కింద కక్షపూరితంగా చర్యలు తీసుకున్నందుకు అలహాబాద్ ఉన్నత న్యాయస్థానం తీవ్రంగా తప్పుబట్టి, ఐదు లక్షల రూపాయల జరిమానా విధించడం పరిపాలనాపరమైన నియంతృత్వ ధోరణులకు అద్దం పడుతోంది. ఒకవైపు స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి కలిగిన ఎన్నికల సంఘాన్ని ప్రభుత్వం తన పరిపాలనా విభాగంగా మార్చుకుంటోందన్న విమర్శలు రావడం, మరోవైపు రాజ్యాంగం స్పష్టం చేసిన అధికరణం ప్రకారం ఏకాభిప్రాయ నిర్ణయాలు జరగకపోవడం భారత ప్రజాస్వామ్య భవిష్యత్తుకు శుభసూచకం కాదు. రాజ్యాంగ వ్యవస్థలు రాజకీయ ఒత్తిళ్లకు లొంగకుండా, నిష్పాక్షికంగా వ్యవహరించినప్పుడే ప్రజాస్వామ్యంపై ప్రజలకు విశ్వాసం పునరుద్ధరించబడుతుంది. ఎన్నికల సంఘం తన స్వతంత్రతను కాపాడుకోవాల్సిన అత్యవసర సమయం ఇది.

దేశంలో నిష్పాక్షిక ఎన్నికల నిర్వహణే ప్రజాస్వామ్యానికి పునాది. ఎన్నికల ప్రక్రియపై ప్రజల్లో విశ్వాసం సడలిపోతే అది మొత్తం రాజ్యాంగ వ్యవస్థకే తీవ్ర ముప్పుగా పరిణమిస్తుంది. ప్రతిపక్షాలు లేవనెత్తుతున్న అభ్యంతరాలను, ఉన్నత న్యాయస్థానం గతంలో చేసిన సూచనలను పరిగణనలోకి తీసుకుని ఎన్నికల సంఘం తన పనితీరును సమీక్షించుకోవాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. సంఘం సభ్యుల మధ్య సమిష్టి నిర్ణయాధికారం పునరుద్ధరించబడి, వోటర్ల జాబితా రూపకల్పనలో పూర్తి పారదర్శకత పాటిస్తేనే రాజ్యాంగ బద్ధమైన బాధ్యత నెరవేరుతుంది. ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణకు స్వతంత్ర వ్యవస్థల పరిరక్షణే ఏకైక మార్గం.