“భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ప్రజా ఉద్యమాలకు విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. స్వాతంత్ర్య పోరాటం నుంచి సామాజిక న్యాయం కోసం సాగిన ఉద్యమాల వరకు, ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన వరకు ప్రజలు వీధుల్లోకి వచ్చి తమ ఆకాంక్షలను బలంగా వినిపించారు. పాలకులు పట్టించుకోని సమస్యలను ఉద్యమాలు దేశవ్యాప్త చర్చగా మార్చాయి. నిరసన అంటే అశాంతి కాదు. వ్యవస్థలు వినడానికి సిద్ధంగా లేనప్పుడు ప్రజలు తమ ఉనికిని, తమ హక్కులను గుర్తుచేసే ప్రజాస్వామిక ప్రక్రియ. అందుకే నిరసనలకు నిర్ణీత వేదికలు ఉండటం తప్పు కాదు; ఆ వేదికలకే నిరసనలను బంధించడం మాత్రం ప్రమాదకరం. నిర్వహణ సౌలభ్యం కోసం ఏర్పాటు చేసిన స్థలాలు ప్రజాస్వామిక హక్కులకు హద్దులు గీసే గోడలుగా మారకూడదు.”
ప్రజల గొంతు పాలకులకు వినిపించనప్పుడు ఆ గొంతును మరింత గట్టిగా వినిపించే వేదికే ప్రజా ఉద్యమం. కానీ ఆ గొంతు ఎక్కడ వినిపించాలి, ఎంత దూరం నుంచి వినిపించాలి అన్నది కూడా అధికారులే శాసిస్తే ప్రజాస్వామ్యానికి మిగిలే స్వేచ్ఛ ఎంత? దేశ రాజధాని ఢిల్లీలో నిరసనలకు చిరకాల వేదికగా నిలిచిన జంతర్‌మంతర్‌ను ఆందోళనల నిర్వహణకు అనుమతించే స్థలాల జాబితా నుంచి తొలగించాలన్న ఢిల్లీ పోలీసుల నిర్ణయం ఈ ప్రశ్నను మరోసారి ముందుకు తెచ్చింది. ప్రజల అసంతృప్తిని అధికారానికి చేరవేయడానికే నిరసన వేదికలా? లేక ఆ అసంతృప్తి అధికార కేంద్రాల కంటపడకుండా దూరంగా ఉంచడానికా?
జంతర్‌మంతర్‌ అంటే నాలుగు గజాల స్థలం కాదు. అన్యాయానికి గురైనవారు, పాలనలోని లోపాలతో విసిగిపోయినవారు, తమ హక్కుల కోసం పోరాడేవారు దేశం దృష్టిని ఆకర్షించేందుకు ఆశ్రయించిన ప్రజాస్వామిక వేదిక. రైతులు, కార్మికులు, విద్యార్థులు, మహిళలు, ఉద్యోగులు, వివిధ ప్రజా సంఘాల ప్రతినిధులు తమ గోడును అక్కడి నుంచే దేశానికి వినిపించారు. పార్లమెంటుకు, కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యాలయాలకు చేరువలో ఉండటం వల్ల అక్కడి నిరసనలకు ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం లభించింది. అందుకే జంతర్‌మంతర్‌ నుంచి నిరసనలను తరలించడం కేవలం ఒక స్థలాన్ని మార్చడం కాదు. ప్రజల గొంతుకు ఉండే చేరువను, దాని ప్రభావాన్ని, ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించే అవకాశాన్ని మార్చే నిర్ణయం.
అయితే నిరసనల పేరుతో ప్రజాజీవనాన్ని స్తంభింపజేయడానికి అనుమతించాలన్నది ఇక్కడి వాదన కాదు. దేశ రాజధానిలో కీలకమైన ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, భద్రతాపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాలు ఉంటాయి. రహదారులు మూసుకుపోతే సామాన్యులు ఇబ్బందులు పడతారు. అంబులెన్సులు, అత్యవసర సేవలకు ఆటంకం కలగకూడదు. ప్రజల హక్కులను కాపాడటంతోపాటు శాంతిభద్రతలను పరిరక్షించడం కూడా పోలీసుల బాధ్యతే. నిరసన హక్కు ఉందని చెప్పి ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా నిరవధికంగా రహదారులను దిగ్బంధించే స్వేచ్ఛ ఎవరికీ ఉండదు. కానీ క్రమశిక్షణ పేరుతో నిరసనల సారాన్ని నీరుగార్చే ప్రయత్నం జరిగితే మాత్రం ప్రశ్నించాల్సిందే. ప్రజలకు ఇబ్బంది కలగకుండా చూడటం వేరు, ప్రజల ఆవేదనకు ప్రచారం దక్కకుండా చేయడం వేరు. ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న తేడాను పాలకులు గుర్తించాలి.
నిరసన ఎక్కడ జరగాలన్నది ఎందుకంత ముఖ్యమనే ప్రశ్నకు సమాధానం ప్రజా ఉద్యమాల స్వభావంలోనే ఉంది. నిరసనకారులను నగరానికి దూరంగా, రవాణా సౌకర్యాలు అంతంతమాత్రంగా ఉన్న ప్రాంతానికి పంపి అక్కడ సభకు అనుమతి ఇచ్చామని చెప్పుకోవచ్చు. కానీ అక్కడికి చేరుకోవడమే కష్టమైతే, ప్రయాణ ఖర్చులు భరించలేక పేదలు వెనక్కి తగ్గితే, మీడియా దృష్టి పడకపోతే ఆ అనుమతికి ఆచరణలో ఎంత విలువ ఉంటుంది? ఉద్యమంలో పాల్గొనేవారి సంఖ్య తగ్గుతుంది. ప్రజల మద్దతు కూడగట్టుకోవడం కష్టమవుతుంది. తమ సమస్యను దేశవ్యాప్త చర్చగా మార్చుకునే అవకాశం సన్నగిల్లుతుంది. హక్కు ఉన్నట్టే కనిపించినా, దాన్ని వినియోగించుకునే అవకాశం లేకపోతే ఆ హక్కు వల్ల ప్రయోజనమేమిటి?
జంతర్‌మంతర్‌కు బదులుగా రాంలీలా మైదానం, బురారీ మైదానం, తూర్పు ఢిల్లీలోని సీబీడీ మైదానం వంటి ప్రాంతాలను సూచించడం ఒక్కటే సమస్యకు పరిష్కారం కాదు. ఆ ప్రదేశాల్లో ఎంతమంది పట్టగలరన్నదే ప్రమాణం కాకూడదు. ప్రజా రవాణా సౌకర్యాలు, తాగునీరు, మరుగుదొడ్లు, వైద్య సహాయం, భద్రత, మీడియా ప్రవేశం వంటి అంశాలనూ పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. అంతకంటే ముఖ్యంగా, నిరసనకారులు తాము చెప్పదలచుకున్న విషయాన్ని సంబంధిత అధికారుల దృష్టికి తీసుకెళ్లగలుగుతున్నారా లేదా అన్నది చూడాలి. ప్రజలను ఒకచోట గుమికూడనివ్వడం మాత్రమే నిరసన హక్కును కాపాడినట్లు కాదు. వారి మాటకు వినికిడి, వారి సమస్యకు గుర్తింపు లభించినప్పుడే ఆ హక్కుకు సార్థకత.
ఎన్నికల జాబితాల సవరణ, అర్హులైన ఓటర్ల పేర్లు తొలగిపోతున్నాయన్న ఆరోపణలు, ఎన్నికల వ్యవస్థ జవాబుదారీతనం వంటి అంశాలపై ప్రజల్లో ఆందోళనలు వ్యక్తమవుతున్న సమయంలో నిరసన వేదికలపై ఆంక్షలు విధించడం మరింత చర్చకు దారితీస్తుంది. భద్రతా కారణాలు నిజమైనవైతే వాటిని ప్రభుత్వం వివరించాలి. అవసరమైన నియంత్రణ చర్యలు తీసుకోవాలి. అంతేగానీ ప్రజలు ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశాలనే తగ్గిస్తే, తమకు ఇబ్బందికరమైన గొంతులను దూరంగా నెట్టేస్తున్నారన్న అనుమానం బలపడుతుంది. సమస్యలను పరిష్కరించాల్సిన వ్యవస్థే, సమస్యలను బయటపెట్టే వేదికను పరిమితం చేస్తోందన్న భావన ప్రజాస్వామ్య సంస్థలపై విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీస్తుంది.
భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ప్రజా ఉద్యమాలకు విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. స్వాతంత్ర్య పోరాటం నుంచి సామాజిక న్యాయం కోసం సాగిన ఉద్యమాల వరకు, ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన వరకు ప్రజలు వీధుల్లోకి వచ్చి తమ ఆకాంక్షలను బలంగా వినిపించారు. పాలకులు పట్టించుకోని సమస్యలను ఉద్యమాలు దేశవ్యాప్త చర్చగా మార్చాయి. నిరసన అంటే అశాంతి కాదు. వ్యవస్థలు వినడానికి సిద్ధంగా లేనప్పుడు ప్రజలు తమ ఉనికిని, తమ హక్కులను గుర్తుచేసే ప్రజాస్వామిక ప్రక్రియ. అందుకే నిరసనలకు నిర్ణీత వేదికలు ఉండటం తప్పు కాదు; ఆ వేదికలకే నిరసనలను బంధించడం మాత్రం ప్రమాదకరం. నిర్వహణ సౌలభ్యం కోసం ఏర్పాటు చేసిన స్థలాలు ప్రజాస్వామిక హక్కులకు హద్దులు గీసే గోడలుగా మారకూడదు.
జంతర్‌మంతర్‌లో నిరసనలకు అనుమతి ఇవ్వలేని పరిస్థితి ఎందుకు ఏర్పడిందో ఢిల్లీ పోలీసులు ప్రజలకు స్పష్టంగా వివరించాలి. అక్కడ భద్రతకు ఎదురవుతున్న ముప్పు ఏమిటి? తగిన నియంత్రణ చర్యలతో నిరసనలను కొనసాగించడం సాధ్యం కాదా? ప్రత్యామ్నాయ వేదికలను ఎంపిక చేయడానికి అనుసరించిన ప్రమాణాలేమిటి? ఈ ప్రశ్నలకు పారదర్శకమైన సమాధానాలు రావాలి. నిరసనలకు అనుమతుల ప్రక్రియ సరళంగా ఉండాలి. అనుమతి నిరాకరిస్తే అందుకు స్పష్టమైన కారణాలు చెప్పాలి. ఏకపక్ష నిర్ణయాలను ప్రశ్నించే అవకాశం కూడా ఉండాలి. ప్రజల హక్కులను కాపాడటానికి రూపొందించిన నియమాలు, ఆ హక్కులనే పరిమితం చేసే సాధనాలుగా మారకూడదు.
ప్రజాస్వామ్యంలో పాలకులకు నచ్చిన మాటలకే స్థానం ఉండదు. తమను వ్యతిరేకించే గొంతులకూ అంతే విలువ ఉంటుంది. ప్రజల ప్రశ్నలు అధికారానికి అసౌకర్యం కలిగించవచ్చు. కానీ ఆ అసౌకర్యాన్ని భరించడమే ప్రజాస్వామిక పాలనకు అసలైన పరీక్ష. నిరసనకారులు ఎక్కడ నిలబడాలన్నది ప్రభుత్వం నిర్ణయించినా, వారు ఎందుకు నిరసన తెలుపుతున్నారన్న ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పాల్సిన బాధ్యత నుంచి మాత్రం తప్పించుకోలేదు. జంతర్‌మంతర్‌ వేదికను మార్చవచ్చు. కానీ ప్రజల ఆగ్రహాన్ని, ఆవేదనను, న్యాయం కోసం వారు చేసే పోరాటాన్ని మరో ప్రాంతానికి తరలించడం సాధ్యం కాదు. ప్రజాస్వామ్యంపై విశ్వాసం ఉన్న ప్రభుత్వం తనకు సమీపంలో వినిపించే నిరసనలను ముప్పుగా చూడదు; పాలనలోని లోపాలను సరిదిద్దుకునే అవకాశంగా స్వీకరిస్తుంది. నిరసన వేదికల ఉద్దేశం ప్రజల గొంతును అధికారానికి వినిపించడం తప్ప, ఆ గొంతు వినిపించకుండా వారిని అధికారానికి దూరంగా నెట్టేయడం కాదు.
