నిరసనలను సాధారణ ప్రజలకు దూరంచేసే యత్నం!

“దిల్లీలోని జంతర్ మంతర్, ముంబైలోని ఆజాద్ మైదాన్, బెంగళూరులోని ఫ్రీడమ్ పార్క్‌లో ఒక చిన్న ప్రాంతం వంటి ప్రదేశాలు “ప్రత్యేక నిరసన స్థలాలు”గా మారాయి. అంటే, ఆ ప్రదేశానికే పరిమితమయ్యే నిరసనను చేపట్టడానికి ముందు ప్రజలు పోలీసుల అనుమతి తీసుకోవలసిన ప్రదేశాలుగా ఇవి మారాయి. (ఆర్టికల్ 19 ప్రకారం నిరసనలు చేయడం, సమావేశమవడం ప్రజల ప్రాథమిక హక్కు అనేది వేరే విషయం—అంటే నిరసనల కోసం అనుమతి గానీ, ప్రాంతాలను నిర్దేశించడం గానీ అవసరం లేదు). ఈ ప్రదేశాలు దేశంలో జరిగిన కొన్ని కీలకమైన, చిరస్మరణీయమైన పౌర ఉద్యమాలకు సాక్ష్యంగా నిలిచాయి. వాటిల్లో 2011 నాటి ‘ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్’, 2012లో దిల్లీలో మహిళల భద్రత కోసం జరిగిన భారీ ప్రజా నిరసనలు (నిర్భయ), 2010లలో నాసిక్ నుండి ముంబై వరకు జరిగిన రైతుల పాదయాత్రల పరంపర అయిన ‘ఫార్మర్స్ లాంగ్ మార్చ్’ వంటివి ఇంకా మరెన్నో ఉన్నాయి..”

నిరసనలను నగరాల నడిబొడ్డుకు దూరంగా, కంటికి కనపడకుండా నెట్టివేయడం అనేది వాటిని ప్రజల మనసుల నుండి తొలగించే ప్రయత్నమే. 1980వ దశకంలో బొంబాయి (ఇప్పుడు ముంబై)లో ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు, రైల్వే ట్రాక్‌ల పక్కన ఉన్న గోడల వంటి వివిధ ప్రభుత్వ గోడలపై బురద ఎరుపు రంగులో “చలో దిల్లీ” అని రాసి ఉండటాన్ని చదవడం నా చిన్ననాటి జ్ఞాపకాలలో ఒకటి. కొన్నిసార్లు మేము వాటిని దాటి వెళ్తున్నప్పుడు, “ధడక్ మోర్చా” అని రాసి ఉండటం మా గుండెలను కొద్దిగా వేగంగా కొట్టుకునేలా చేసేది. అది అధికార కేంద్రాలను ధైర్యంగా ఎదుర్కోవాలని పిలుపునిచ్చినట్లుగా, ఎద్దు కొమ్ములను పట్టుకుని ముందుకు దూసుకెళ్లినట్లుగా అనిపించేది. దానికి అనుగుణంగా, మంత్రాలయం వంటి ప్రభుత్వ సంస్థల వరకు మోర్చాలు లేదా సుదీర్ఘ ప్రజా యాత్రలు జరగడం అసాధారణమేమీ కాదు.

ఏదో ఒక సమయంలో, వివిధ ప్రభుత్వాలు ప్రజా నిరసనలు, ప్రదర్శనలు,మోర్చాల వల్ల కలిగే అసౌకర్యాన్నే (వారు చెప్పే కారణాలు ట్రాఫిక్ ,గందరగోళం, కానీ బహుశా జవాబుదారీతనం పరిశీలనకు గురవుతుందన్న ఇబ్బంది కూడా కావచ్చు) అసలు కారణాలు, సమస్యలు, సాధారణంగా శాంతియుతంగా నిరసన తెలిపే లేదా సమావేశమయ్యే ప్రాథమిక హక్కు కంటే ప్రాధాన్యమైనదిగా నిర్ణయించాయి. కాలక్రమేణా, దిల్లీలోని జంతర్ మంతర్, ముంబైలోని ఆజాద్ మైదాన్, బెంగళూరులోని ఫ్రీడమ్ పార్క్‌లో ఒక చిన్న ప్రాంతం వంటి ప్రదేశాలు “ప్రత్యేక నిరసన స్థలాలు”గా మారాయి. అంటే, ఆ ప్రదేశానికే పరిమితమయ్యే నిరసనను చేపట్టడానికి ముందు ప్రజలు పోలీసుల అనుమతి తీసుకోవలసిన ప్రదేశాలుగా ఇవి మారాయి. (ఆర్టికల్ 19 ప్రకారం నిరసనలు చేయడం, సమావేశమవడం ప్రజల ప్రాథమిక హక్కు అనేది వేరే విషయం—అంటే నిరసనల కోసం అనుమతి గానీ, ప్రాంతాలను నిర్దేశించడం గానీ అవసరం లేదు). ఈ ప్రదేశాలు  దేశంలో జరిగిన కొన్ని కీలకమైన, చిరస్మరణీయమైన పౌర ఉద్యమాలకు సాక్ష్యంగా నిలిచాయి. వాటిల్లో 2011 నాటి ‘ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్’, 2012లో దిల్లీలో మహిళల భద్రత కోసం జరిగిన భారీ ప్రజా నిరసనలు (నిర్భయ), 2010లలో నాసిక్ నుండి ముంబై వరకు జరిగిన రైతుల పాదయాత్రల పరంపర అయిన ‘ఫార్మర్స్ లాంగ్ మార్చ్’ వంటివి ఇంకా మరెన్నో ఉన్నాయి.

ఇక ఇప్పటి విషయానికి వస్తే…
గత వారం మరియు దానికి ముందు కొన్ని వారాల పాటు, ప్రభుత్వం నుండి జవాబుదారీతనం కోరుతూ విద్యార్థులు మరియు సాధారణ పౌరులు దిల్లీతో పాటు అనేక ఇతర నగరాలను ఆక్రమించడాన్ని మనం చూశాం. ఇంకా ఆందోళన కలిగించే విషయం ఏమిటంటే, అనేక విధాలుగా ఒళ్లు గగుర్పొడిచేలా జరిగిన అణచివేతను మనం చూశాం. కెమెరాలు, లాఠీలు (కొన్ని నివేదికల ప్రకారం వాటిలో మేకులు దించి ఉన్నాయి), భాష్ప వాయువును ప్రయోగించడం నుండి విద్యార్థి నిరసనకారులపై రైఫిళ్లు గురిపెట్టడం వరకు పోలీసులు తెగింపుతో ప్రవర్తించారు. నిరసనలకు అనుమతులు ఉపసంహరించడం, ప్రదర్శనలు వాయిదా పడటం, రద్దు కావడం లేదా మారుమూల ప్రాంతాలకు తరలింపునకు గురైన నేపథ్యంలో జంతర్ మంతర్‌పై పడిన తాజా దెబ్బ గురించి ఆలోచించడం సముచితం. పార్లమెంటుకు అరగంట నడక దూరంలో, నగరానికి కేంద్రంలో ఉన్న జంతర్ మంతర్‌కు బదులుగా, తాజా తరలింపు ప్రకారం ప్రజలు దిల్లీ నగర కేంద్రానికి 6 నుండి 21 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న రామ్‌లీలా మైదాన్, సీబీడీ గ్రౌండ్ లేదా బురారీ గ్రౌండ్‌కు వెళ్లవలసి ఉంటుంది.

“నేటి నిరసనలు, ముఖ్యంగా విద్యార్థులు నడిపిస్తున్నవి, మార్పును కోరుకుంటున్నామనే ధైర్యం, నిర్భయమైన నమ్మకం, దృఢ నిశ్చయంతో కూడి ఉన్నాయి. సిద్ధాంతాలు, మూస ధోరణులు లేదా పక్షపాతాలు వంటి భారాలు లేకుండా వచ్చినప్పుడు, ఉధృతంగా ప్రవహించే నది ప్రవాహాన్ని అంచనా వేయడం కష్టం.బహుశా అందుకే ప్రభుత్వం దానిని బలప్రయోగంతో నియంత్రించడానికి అన్ని విధాలా ప్రయత్నిస్తోంది. విచిత్రమేమిటంటే, బెంగళూరులో కూడా కాంగ్రెస్ అధికారంలో ఉన్నప్పటికీ నిరసనకారులను నిర్బంధించారు. ఇది, తమకు అర్థం కాని దానిని అణచివేయాలనే ప్రతి అధికార వర్గంలోని అనివార్యమైన కోరికను సూచిస్తుంది..”

ఎందుకంటే, ప్రభుత్వం జంతర్ మంతర్‌ను నిర్దేశిత నిరసన ప్రదేశంగా ప్రకటించడాన్ని రద్దు చేసింది. దూరం, ఖర్చు వంటి లాజిస్టిక్స్ కారణంగా నిరసన తెలపడం (అలాంటిది సాధ్యమైతే) కష్టతరం కావడమే కాకుండా, ఇది నిజాయతీగా నిరసన తెలపాలనుకున్న వ్యక్తులను సాధారణ ప్రజల నుండి మరింత దూరం చేస్తుంది.ఇది యాదృచ్ఛికంగా జరగలేదు.శాంతిభద్రతల కారణాల దృష్ట్యా నిరసనకారులను ఒక నిర్దేశిత ప్రాంతానికి పరిమితం చేయడం వల్ల, ఈ ఉద్యమంలో భాగం కాకపోయినా ఆసక్తితో ఉండే ఇతర పౌరులు అటువంటి “విచలనాత్మక” ప్రవర్తనకు “గురవకుండా” ఉంటారు. పచ్చటి శాలువలు కప్పుకున్న రైతులు, లేదా పాత సంచులతో ఉన్న అంగన్‌వాడీ అక్కలు (సోదరీమణులు), లేదా  ప్లకార్డులతో ఉన్న జెన్-జెడ్ తరం వారు న్యాయం, జవాబుదారీతనం లేదా తమ ప్రాథమిక జీవించే హక్కును డిమాండ్ చేస్తున్నప్పుడు ఎలా ఉంటారో వారికి తెలియదు.

ఎన్నికల ప్రక్రియలలో పారదర్శకత కోసం ఫ్రీడమ్ పార్క్‌లో జరిగిన నిరసనలలో చేరినందుకు ఈ వారం ప్రారంభంలో బెంగళూరులో కొద్దిసేపు నిర్భంధానికి గురైన రచయిత , కార్యకర్త ఆకర్ పటేల్, “నిరసనను ప్రజల దృష్టి నుండి దూరం చేయడమే ప్రభుత్వం ఉద్దేశం” అని లాంజ్‌తో అన్నారు. నిర్దేశిత ప్రదేశాల నుండి బయటకు వచ్చిన వారి ఉద్యమాలే అత్యంత విజయవంతమవుతాయని ఆయన జోడించారు. దిల్లీలోని షాహీన్ బాగ్, సింఘు సరిహద్దు వంటి ప్రదేశాలు, నిరసనకారులు నిర్దేశిత ప్రాంతాలకు వెలుపల తమ సొంత స్థలాలను ఎంచుకున్నాయి. చరిత్ర గమనాన్ని మార్చినందుకు ఆ ప్రదేశాలు ఈ దేశ స్మృతిలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాయి.

ముంబైలో, 2003లో కస్టడీలో మరణించిన ఖ్వాజా యూనస్ తల్లి తన కొడుకుకు న్యాయం కోరుతూ ఆజాద్ మైదాన్‌లో నాకు పరిచయమయ్యారు. కస్టడీలో మరణించాడని ఆరోపించబడిన ఆ వ్యక్తి మరణించిన కొంతకాలం తర్వాత నేను ఆమెను కలిశాను. ఆమెతో పాటు, అంగన్‌వాడీ కార్యకర్తలు, బ్యాంకు ఉద్యోగులు, పౌర లేదా పర్యావరణ కార్యకర్తలతో సహా అనేక ఇతర సమూహాల ప్రజలు తమకు కేటాయించిన స్థలాల నుండి “నిరసన” తెలుపుతూ, ఫోర్ట్‌లోని బృహన్ముంబై మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (బీఎంసీ) ప్రధాన కార్యాలయానికి ఎదురుగా ఉన్న క్రికెట్ మైదానంలోని ఒకే మూల గుమిగూడారు.
మేధా పాట్కర్‌ను కూడా నేను అదే ప్రదేశంలో పలు సందర్భాల్లో కలిశాను. ఆమె గ్రామాలలో, వీధుల్లో, మీడియాలో ,సాధ్యమైన ప్రతి వేదికపైనా నర్మదా బచావో ఆందోళనను సజీవంగా ఉంచారు. ఈ ఉద్యమాలకు ప్రాచుర్యం కీలకం; పెద్ద ఆనకట్టలు నగరవాసులను నేరుగా ప్రభావితం చేయకపోయి ఉండవచ్చు, కానీ భారీ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల వల్ల ప్రాణ నష్టం, పర్యావరణ నష్టం, జీవనోపాధి నష్టం , సాంస్కృతిక నష్టంపై ఆమెకు సంపూర్ణ అవగాహన వుంది. కానీ, దక్షిణ ముంబైలో మెట్రో వంటి మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులు విస్తరించడంతో, అన్ని రకాల మళ్లింపులు, బారికేడ్లు వెలవడంతో ఆజాద్ మైదాన్ యొక్క స్వేచ్ఛే క్షీణించినట్లు కనిపిస్తోంది. బీఎంసీ భవనం, సీఎస్ఎంటీ స్టేషన్‌కు సరిగ్గా ఎదురుగా ఉన్నప్పటికీ, స్థలం తగ్గిపోవడం వల్ల, ప్రజలు, ముఖ్యంగా సుదూర ప్రాంతాల నుండి ప్రయాణించేవారు, గంటలు, కొన్నిసార్లు రోజులు గడిచిపోతున్నా మైదానంలో గుమిగూడి ఉండటానికి ఇబ్బంది పడుతున్నారు.

మీరు ఎంత తక్కువ చూస్తారో, అంత తక్కువ సాక్ష్యమిస్తారు, నేరుగా మీకు సంబంధం లేని ఒక కారణం పట్ల అంతే తక్కువ సానుభూతిని కనబరుస్తారు. బెంగళూరులో, ఫ్రీడమ్ పార్క్ వెలుపల ఉన్న బారికేడ్లు, గోడలు, భారీ రోడ్డు డివైడర్ల వల్ల నిరసనలో ఎవరున్నారు, ఎందుకున్నారు, ఏమి చెబుతున్నారు అనే విషయాలను స్పష్టంగా చూడటం అసాధ్యంగా మారింది. దీనికి భిన్నంగా, బెంగళూరులో ఇంతకుముందు ప్రజలు గుమిగూడిన ప్రదేశమైన టౌన్‌హాల్‌ను చూడండి. అది ఒక రద్దీ కూడలిలో ఉన్న ఆకట్టుకునే వారసత్వ భవనం. అక్కడ ప్రజలు దాని మెట్లపైనా, చుట్టుపక్కల స్థలంలోనూ బారులు తీరారు. వారు ప్లకార్డులతో కూర్చున్నా లేదా నిలబడినా, అటుగా వెళ్లే ఏ ఒక్కరూ వారిని చూసి చూడనట్లు ఉండలేకపోయారు—పౌరులు గానీ, అధికారులు గానీ, అధికార స్థానాల్లో ఉన్నవారు గానీ. 2019-20లో పౌరసత్వ (సవరణ) చట్టం (సీఏఏ) వ్యతిరేక నిరసనల సమయంలో, ప్రతిరోజూ వందలాది మంది ప్రజలు టౌన్‌హాల్ వద్ద గుమిగూడేవారు. ఈ సంవత్సరం ఆరంభంలో, ఏరోస్పేస్ పార్క్ కోసం తమ భూసేకరణను వెనక్కి తీసుకునేలా చేసిన దేవనహళ్లి రైతులను నేను కలిసినప్పుడు, వారు నెలల తరబడి “నిర్ణీత నిరసన స్థలం” అయిన ఫ్రీడమ్ పార్క్‌లో ఉన్నప్పటికీ తమపై పెద్దగా ఎవరూ దృష్టి పెట్టలేదని చెప్పారు. అక్కడ ఉన్న రైతులను రాజకీయ నాయకులు గానీ, సాధారణ ప్రజలు గానీ పెద్దగా ఎవరూ పట్టించుకోలేదు.

వారు బహిరంగంగా చేసిన పాదయాత్ర, చన్నరాయపట్నంలో 1,198 రోజుల పాటు చేసిన ధర్నా మాత్రమే అప్పటి ముఖ్యమంత్రి సిద్దరామయ్య భూసేకరణ నోటిఫికేషన్‌ను రద్దు చేసేలా చేశాయి. భారతదేశంలో నిరసనలకు సంబంధించిన మరో కోణాన్ని పటేల్ ఎత్తి చూపుతున్నారు: అదేమిటంటే, సమీకరణ అనేది సాధారణంగా బాధితులైన వర్గాల ద్వారా జరుగుతుంది. “మన ప్రాంతంలో, తమను వ్యక్తిగతంగా ప్రభావితం చేసినప్పుడు మాత్రమే ప్రజలు సమీకృతమవుతారు,” అని ఆయన అంటారు. వ్యవసాయ చట్టాల నిరసనల విషయంలో రైతులు, సీఏఏ వ్యతిరేక నిరసనలలో ముస్లిం మహిళలు, నిర్భయ సామూహిక అత్యాచారం కేసులో యువతులు ప్రధాన పాత్ర పోషించారని ఆయన ఉదాహరణగా పేర్కొన్నారు. అయితే, గత కొన్ని నెలలుగా, మొదట విద్యా సంస్కరణల కోసం, ఇప్పుడు మరింత ముఖ్యంగా, వోటర్ల జాబితా సవరణను , తత్ఫలితంగా వోటర్ల తొలగింపును ప్రశ్నించడానికి ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో తరలిరావడంతో “ఒక మార్పు వచ్చినట్లు కనిపిస్తోంది”. నిరసన చేస్తున్న జనసమూహంలో వేర్వేరు ప్రదేశాలలో మిశ్రమ గుర్తింపులు ఉన్నాయి. “ఇది కొత్తది… ‘ఇది నన్ను వ్యక్తిగతంగా ప్రభావితం చేస్తుందా?’ అనే దాని పరిధిని దాటింది,” అని పటేల్ అన్నారు.

నేటి నిరసనలు, ముఖ్యంగా విద్యార్థులు నడిపిస్తున్నవి, మార్పును కోరుకుంటున్నామనే ధైర్యం, నిర్భయమైన నమ్మకం, దృఢ నిశ్చయంతో కూడి ఉన్నాయి. సిద్ధాంతాలు, మూస ధోరణులు లేదా పక్షపాతాలు వంటి భారాలు లేకుండా వచ్చినప్పుడు, ఉధృతంగా ప్రవహించే నది ప్రవాహాన్ని అంచనా వేయడం కష్టం.బహుశా అందుకే ప్రభుత్వం దానిని బలప్రయోగంతో నియంత్రించడానికి అన్ని విధాలా ప్రయత్నిస్తోంది. విచిత్రమేమిటంటే, బెంగళూరులో కూడా కాంగ్రెస్ అధికారంలో ఉన్నప్పటికీ నిరసనకారులను నిర్బంధించారు. ఇది, తమకు అర్థం కాని దానిని అణచివేయాలనే ప్రతి అధికార వర్గంలోని అనివార్యమైన కోరికను సూచిస్తుంది.

ప్రాథమిక హక్కులు—అంటే ఆర్టికల్ 19 కింద లభించే స్వేచ్ఛలు. ఇందులో శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ కూడా ఉంది—”అత్యధిక స్థాయిలో రక్షణను కలిగి వున్న వాటిని కట్టడిచేస్తూ, పరిమితం చేస్తున్నారని” పటేల్ అన్నారు. ప్రభుత్వం ఈ స్వేచ్ఛలను అణచివేయగలదనే భావన ఒకసారి పాతుకుపోతే, అది వేగంగా వ్యాపిస్తుందని, యూట్యూబ్, సోషల్ మీడియాలో వీడియోలను తొలగించడం నుండి నిరసన ప్రదేశాలను తిరిగి నిర్దేశించడం వరకు ఏదైనా రూపం తీసుకోవచ్చని ఆయన హెచ్చరించారు. “పౌరులు తాము నమ్మేలా చేసిన ఆ పంజరం నుండి బయటపడనంత వరకు, అది కష్టమవుతుంది,” అని ఆయన అన్నారు.కానీ, ఆంక్షలు ఉన్నప్పటికీ బయటకు వచ్చిన ప్రజల స్ఫూర్తిని చూస్తుంటే, ఇది ఇంకా ముగిసిపోలేదనిపిస్తోంది. కొన్నిసార్లు న్యూటన్  చర్య-ప్రతిచర్య సూత్రం ప్రజల మధ్య కూడా ఆవిష్కృతమవుతుంది. ఈ ప్రదేశాలు ఎంతగా కుంచించుకుపోతే, పునరుద్ధరణ అంతగా తీవ్రంగా, బలంగా ఉండవచ్చు.

(ప్రాచీ పింగ్లే-ప్లంబర్ ఒక స్వతంత్ర పాత్రికేయురాలు , బెంగళూరులోని క్రిస్ట్ యూనివర్సిటీ, సెంట్రల్ క్యాంపస్‌లో ప్రొఫెసర్ ఆఫ్ ప్రాక్టీస్,’మింట్ ‘ సౌజన్యంతో ..)