భారతదేశం ప్రస్తుతం వేగంగా పట్టణీకరణ చెందుతున్న దేశాలలో ఒకటి. ఆర్థికాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, సేవారంగ విస్తరణ కారణంగా లక్షలాది మంది గ్రామాల నుండి పట్టణాలకు వలస వెళ్తున్నారు. అయితే ఈ పట్టణీకరణ ప్రణాళికాబద్ధంగా జరగకపోవడం వల్ల కొన్ని నగరాలపై అసహజమైన భారం పడుతోంది. ముఖ్యంగా దిల్లీ, ముంబై, బెంగళూరు, హైదరాబాద్, చెన్నై, పుణే వంటి నగరాలు జనాభా, ట్రాఫిక్, కాలుష్యం, గృహావసరం, నీటి కొరత, మౌలిక వసతుల ఒత్తిడితో సతమతమవుతున్నాయి. భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద పట్టణ సమస్య ఇదే.
నగరాలు అభివృద్ధి కేంద్రాలుగా మారడం సహజమే. కానీ అభివృద్ధి మొత్తం కొద్దిమంది నగరాలకే పరిమితమైతే అది సమాజానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థకు, పర్యావరణానికి దీర్ఘకాలిక ముప్పుగా మారుతుంది. అందుకే ఇప్పుడు దేశానికి అవసరమైనది కేంద్రీకృత అభివృద్ధి కాదు; వికేంద్రీకృత అభివృద్ధి. పట్టణ కేంద్రాలను బలోపేతం చేస్తూనే వాటి చుట్టూ పారిశ్రామిక వృద్ధి వలయాలను నిర్మించడం, ఆ తర్వాత గ్రామీణ ప్రాంతాల వరకు అభివృద్ధి ప్రయోజనాలను విస్తరించడం కాలానుగుణ అవసరంగా మారింది.
ప్రస్తుతం భారతదేశంలో ఉద్యోగాల కోసం యువత పెద్దఎత్తున మెట్రో నగరాలకు వలస వెళ్తోంది. ఫలితంగా గ్రామాలు, చిన్న పట్టణాలు ప్రతిభను కోల్పోతుండగా, పెద్ద నగరాలు అధిక జనసాంద్రతతో ఊపిరాడని పరిస్థితిని ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఈ అసమతుల్యతను సరి చేయాలంటే జిల్లా కేంద్రాలు, మధ్య తరహా పట్టణాలు, ఉపనగరాలను కొత్త అభివృద్ధి కేంద్రాలుగా తీర్చిదిద్దాలి. పారిశ్రామిక పార్కులు, ఐటీ హబ్లు, విద్యా సంస్థలు, ఆరోగ్య కేంద్రాలు, రవాణా సదుపాయాలు కేవలం రాజధాని నగరాల్లో కాకుండా రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా విస్తరించాలి.
మన రాష్ట్రాన్ని పరిశీలించినా ఇదే అవసరం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. హైదరాబాద్ దేశంలోనే ప్రధాన ఆర్థిక కేంద్రంగా ఎదిగినప్పటికీ, రాష్ట్రంలోని అనేక జిల్లాలు ఇంకా పెట్టుబడులు, పరిశ్రమలు, ఉద్యోగ అవకాశాల కోసం ఎదురు చూస్తున్నాయి. వరంగల్, ఖమ్మం, నిజామాబాద్, కరీంనగర్, మహబూబ్నగర్, ఆదిలాబాద్ వంటి నగరాలను ప్రత్యేక పారిశ్రామిక, విద్యా, సేవా రంగాల కేంద్రాలుగా అభివృద్ధి చేస్తే హైదరాబాద్పై ఉన్న ఒత్తిడి తగ్గడమే కాకుండా ప్రాంతీయ అసమానతలు కూడా తగ్గుతాయి.
వికేంద్రీకరణ అనేది కేవలం పట్టణ ప్రణాళికకు సంబంధించిన అంశం మాత్రమే కాదు. ఇది ఆర్థికాభివృద్ధి వ్యూహం కూడా. ఒక నగరాన్ని బలోపేతం చేసి, దాని చుట్టూ పరిశ్రమలను అభివృద్ధి చేసి, ఆ తర్వాత గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో సరఫరా గొలుసులు, వ్యవసాయ ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లు, చిన్నతరహా పరిశ్రమలను ప్రోత్సహిస్తే మొత్తం ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందుతుంది. దీనివల్ల స్థానికంగా ఉద్యోగాలు పెరుగుతాయి. ప్రజలు జీవనోపాధి కోసం దూర ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లాల్సిన అవసరం తగ్గుతుంది.
ఇలాంటి నమూనాను ప్రపంచంలోని అనేక దేశాలు విజయవంతంగా అమలు చేశాయి. జర్మనీలో అభివృద్ధి ఒకే నగరంలో కేంద్రీకృతం కాలేదు. మధ్య తరహా నగరాలు, పరిశ్రమల క్లస్టర్లు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు బలమైన పునాదిగా నిలిచాయి. చైనాలో కూడా ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలాలు, ప్రాంతీయ తయారీ కేంద్రాలు ఉపాధి విస్తరణకు దోహదపడ్డాయి. భారతదేశం కూడా తన భౌగోళిక, సామాజిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఇలాంటి నమూనాలను అవలంబించాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది.
ప్రస్తుతం దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎదుర్కొంటున్న మరో కీలక సవాలు “ఉద్యోగ రహిత వృద్ధి”. జీడీపీ పెరుగుతున్నప్పటికీ, ఆ వృద్ధికి అనుగుణంగా ఉద్యోగాలు పెరగడం లేదు. ముఖ్యంగా యువతలో నిరుద్యోగం ఆందోళనకర స్థాయిలో ఉంది. ఈ నేపథ్యంలో పెద్ద నగరాలకే పరిమితమైన సేవారంగ ఆధారిత అభివృద్ధి సరిపోదు. తయారీ రంగం, చిన్న మరియు మధ్యతరహా పరిశ్రమలు, గ్రామీణ ఆధారిత వ్యాపారాలు విస్తరించాలి. వికేంద్రీకృత పట్టణాభివృద్ధి ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి సమర్థవంతమైన మార్గం.
అభివృద్ధి అంటే కేవలం ఎత్తైన భవనాలు, విశాల రహదారులు, ఐటీ టవర్లు కాదు. ప్రజలు తమ స్వస్థలాల్లోనే గౌరవప్రదమైన జీవితం గడపగలగడం, ఉపాధి పొందగలగడం, నాణ్యమైన విద్య, వైద్యం అందుబాటులో ఉండడం కూడా అభివృద్ధే. ఒకే నగరాన్ని అతిగా పెంచడం కంటే అనేక పట్టణాలను సమానంగా అభివృద్ధి చేయడం దేశ భవిష్యత్తుకు మరింత ప్రయోజనకరం.
అందువల్ల భారతదేశం ఇకపై నగరాలపై భారాన్ని పెంచే అభివృద్ధి నమూనా నుండి బయటపడాలి. పట్టణ కేంద్రాలను బలోపేతం చేస్తూ, వాటి చుట్టూ పారిశ్రామిక వృద్ధిని ప్రోత్సహిస్తూ, గ్రామీణ ప్రాంతాలను ఆర్థిక కార్యకలాపాలతో అనుసంధానించే వికేంద్రీకృత అభివృద్ధి విధానాన్ని అన్ని రాష్ట్రాలు స్వీకరించాలి. అదే సమయంలో ఉపాధి, పెట్టుబడులు, తయారీ రంగ విస్తరణ, సమతుల్య ప్రాంతీయ అభివృద్ధికి ఇది బలమైన పునాదిగా నిలుస్తుంది. భారతదేశం తదుపరి అభివృద్ధి దశకు ఇదే సరైన దిశ.
