భారత విదేశాంగ విధానానికి అగ్నిపరీక్ష

“ఇరాన్‌కు ప్రత్యక్ష మద్దతు ప్రకటించే అవకాశం పరిమితంగానే ఉన్నప్పటికీ, శాంతి, చర్చలు, అంతర్జాతీయ చట్టాల పరిరక్షణ, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల ప్రయోజనాల పరిరక్షణ వంటి అంశాలపై బలమైన ఉమ్మడి వైఖరిని రూపొందించగలిగితే, ఈ సదస్సు భారత్ ‌కు దౌత్యపరంగా ఒక పెద్ద విజయంగా నిలిచే అవకాశం ఉంది. అదే సమయంలో, భారత విదేశాంగ విధానం “ఏ కూటమికి అనుబంధం కాదు, భారత జాతీయ ప్రయోజనాలకే ప్రాధాన్యం” అనే సూత్రాన్ని ఆచరణలో నిరూపించాల్సిన సమయం ఇదే.”

సెప్టెంబర్‌లో భారత అధ్యక్షతన జరగనున్న బ్రిక్స్ (BRICS) శిఖరాగ్ర సమావేశం సాధారణ దౌత్య సమావేశం మాత్రమే కాదు. ప్రపంచ భౌగోళిక-రాజకీయ (Geopolitics) పరిణామాలు వేగంగా మారుతున్న ఈ సమయంలో ఈ సదస్సు అంతర్జాతీయ రాజకీయాల భవిష్యత్తును ప్రభావితం చేసే వేదికగా మారనుంది. పశ్చిమాసియాలో కొనసాగుతున్న ఇరాన్ -ఇజ్రాయిల్ ఘర్షణ, అమెరికా–చైనా ఆధిపత్య పోటీ, రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధం, డాలర్ ఆధిపత్యానికి ప్రత్యామ్నాయాలపై చర్చలు, గ్లోబల్ సౌత్ దేశాల ఆకాంక్షలు వంటి అంశాలన్నీ ఈ సమావేశాన్ని అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగినదిగా నిలబెడుతున్నాయి. ఈసారి చైనా అధ్యక్షుడు షి జిన్‌పింగ్ భారత పర్యటనకు సిద్ధపడటం విశేషం. గతంలో ఒకటి రెండు బ్రిక్స్ సమావేశాలకు ఆయన హాజరు కాలేదు. సరిహద్దు ఉద్రిక్తతలు, ద్వైపాక్షిక విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ ఆయన భారత్ కు రావడం, ఇరు దేశాలు కనీస దౌత్య సమన్వయానికి సిద్ధమవుతున్న సంకేతంగా చూడవచ్చు. మరోవైపు రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ పర్యటనపై ఇంకా స్పష్టత లేదు. అంతర్జాతీయ అరెస్ట్ వారెంట్, భద్రతా పరమైన అంశాలు ఆయన హాజరుపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి.

ప్రస్తుతం బ్రిక్స్ కూటమిలో బ్రెజిల్, రష్యా, భారత్, చైనా, దక్షిణాఫ్రికాతో పాటు ఈజిప్ట్, ఇథియోపియా, ఇరాన్, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్, ఇండోనేషియా సభ్యదేశాలుగా ఉన్నాయి. ఈ విస్తరణతో బ్రిక్స్ కేవలం ఐదు దేశాల వేదిక కాకుండా, అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచానికి ప్రత్యామ్నాయ శక్తి కేంద్రంగా ఎదగాలనే లక్ష్యాన్ని ప్రకటిస్తోంది. అయితే సభ్యదేశాల విదేశాంగ ప్రయోజనాలు, భద్రతా వ్యూహాలు, అమెరికాతో సంబంధాలు ఒకేలా లేకపోవడం ఈ కూటమి ముందున్న ప్రధాన సవాలు. ఇరాన్-ఇజ్రాయిల్ యుద్ధం నేపథ్యంలో బ్రిక్స్‌లో విభిన్న అభిప్రాయాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. చైనా, రష్యాలు ఇరాన్ కు రాజకీయంగా మద్దతు ప్రకటించగా, బ్రెజిల్ అమెరికా ఏకపక్ష చర్యలను విమర్శిస్తోంది. యూఏఈ మాత్రం తటస్థ వైఖరిని అనుసరిస్తోంది. ఇరాన్ కూడా బ్రిక్స్ విదేశాంగ మంత్రుల సమావేశంలో సభ్యదేశాల మద్దతును కోరినా, కూటమి నుంచి  ఇరాన్ ‌కు ప్రత్యక్ష మద్దతు ప్రకటించే అధికారిక తీర్మానం వెలువడలేదు. ఇదే బ్రిక్స్ పరిమితులను కూడా తెలియజేస్తోంది. రాబోయే సమావేశాలకు యు ఏ ఈ రావడం ఇరాన్ కు ఏమాత్రం ఇష్టం లేదు. దీన్ని ఇరాన్ ఇప్పటికే వెల్లడించింది.

ఈ నేపథ్యంలో భారత్ అత్యంత క్లిష్టమైన దౌత్య పరిస్థితిని ఎదుర్కొంటోంది. ఒకవైపు అమెరికా, ఇజ్రాయిల్‌లతో వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం, మరోవైపు రష్యాతో దశాబ్దాల రక్షణ సంబంధాలు, చైనాతో భారీ వాణిజ్యం, ఇరాన్‌తో ఇంధన ప్రయోజనాలు – ఈ నాలుగు దిశల మధ్య సమతుల్యత పాటించడం భారత విదేశాంగానికి పెద్ద సవాలుగా మారింది. అధికారికంగా భారత్ స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానాన్ని కొనసాగిస్తున్నప్పటికీ, అంతర్జాతీయ విశ్లేషకుల్లో కొందరు ఇటీవలి కాలంలో న్యూఢిల్లీ అమెరికాకు మరింత దగ్గరవుతోందనే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నారు. అదే సమయంలో భారత ప్రభుత్వం మాత్రం “వ్యూహాత్మక స్వయం ప్రతిపత్తి” (Strategic Autonomy)నే తమ విదేశాంగానికి పునాది అని చెబుతోంది. ఇజ్రాయిల్ పార్లమెంటులో భారతదేశాన్ని “ఫాదర్ కంట్రీ”గా పేర్కొన్న వ్యాఖ్యలు కూడా భారత రాజకీయ వర్గాల్లో చర్చకు దారితీశాయి. అలాంటి వ్యాఖ్యలపై అధికారిక స్పందన లేకపోవడం విమర్శలకు కారణమైంది. అయితే దౌత్య సంబంధాల్లో ఇలాంటి వ్యాఖ్యలను ప్రభుత్వాలు చాలాసార్లు అధికారిక విధానంగా కాకుండా రాజకీయ వ్యాఖ్యలుగానే పరిగణిస్తాయి.

భారత్ అధ్యక్షతన జరిగే ఈ బ్రిక్స్ సదస్సులో ప్రధాన పరీక్ష ఏంటంటే, విభిన్న ప్రయోజనాలు కలిగిన సభ్యదేశాలను ఒకే వేదికపై ఉంచి ఏకాభిప్రాయానికి తీసుకురావడం. ఇరాన్ ‌కు ప్రత్యక్ష సైనిక లేదా రాజకీయ మద్దతు ప్రకటించే అవకాశాలు చాలా తక్కువగా కనిపిస్తున్నాయి. ఎందుకంటే భారత్, యూఏఈ, ఈజిప్ట్ వంటి దేశాలు అలాంటి నిర్ణయానికి మద్దతు ఇవ్వడం కష్టసాధ్యం. అయితే పశ్చిమాసియాలో కాల్పుల విరమణ, చర్చల ద్వారా పరిష్కారం, అంతర్జాతీయ చట్టాల గౌరవం వంటి అంశాలపై ఉమ్మడి ప్రకటన వెలువడే అవకాశం మాత్రం ఉంది. భారత్ ‌కు మరో కీలక అంశం దక్షిణాసియాలో తన నాయకత్వాన్ని బలోపేతం చేయడం. సార్క్ దాదాపు నిర్వీర్యమైన పరిస్థితుల్లో బిమ్‌స్టెక్, ఐఓఆర్ఏ, బ్రిక్స్ వంటి వేదికల ద్వారా ప్రాంతీయ సహకారాన్ని పెంచాల్సిన అవసరం ఉంది. బంగ్లాదేశ్, నేపాల్, భూటాన్, శ్రీలంక, మాల్దీవులు, మయన్మార్ వంటి పొరుగుదేశాలతో సంబంధాలను మరింత బలోపేతం చేయకపోతే, చైనా ప్రభావం మరింత పెరిగే అవకాశముంది. ఇటీవల మాల్దీవులు, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్ వంటి దేశాల్లో కనిపిస్తున్న దౌత్య పరిణామాలు భారత్ ‌కు హెచ్చరికలు గానే భావించవచ్చు.

పాకిస్తాన్‌తో సంబంధాలు కూడా పూర్తిగా స్తంభించిపోయాయి. అధికారిక చర్చలు నిలిచిపోయినా, ట్రాక్-2 దౌత్య ప్రయత్నాలు ఆశించిన ఫలితాలు ఇవ్వలేదు. ఉగ్రవాదం అంశంలో భారత్ తన వైఖరిని మార్చే అవకాశం కనిపించడం లేదు. అదే సమయంలో ప్రాంతీయ శాంతి కోసం కనీస సంభాషణ మార్గాలు తెరిచి ఉంచాలా అనే చర్చ కూడా కొనసాగుతోంది. చైనాతో సరిహద్దు వివాదాలు కొనసాగుతున్నప్పటికీ, వాణిజ్య పరంగా భారత్ ఇప్పటికీ చైనా దిగుమతులపై గణనీయంగా ఆధారపడుతోంది. ఇది భారత విదేశాంగ విధానంలో ఒక వాస్తవికత. రష్యా విషయంలో కూడా అమెరికా ఆంక్షల ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ, ఇంధనం, రక్షణ రంగాల్లో భారత్ సహకారాన్ని కొనసాగిస్తోంది. ఈ సమతుల్యతను కొనసాగించడమే ప్రస్తుతం భారత విదేశాంగ విజయానికి కొలమానం.

ఈ బ్రిక్స్ సదస్సులో భారత్ దృష్టి కేవలం యుద్ధాలపైనే కాకుండా, స్థానిక కరెన్సీల్లో వాణిజ్యం, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ఆర్థిక సహకారం, సాంకేతిక భాగ స్వామ్యం, కృత్రిమ మేధస్సు, సరఫరా గొలుసుల భద్రత, ఆహార మరియు ఇంధన భద్రత వంటి అంశాలపై కూడా ఉండే అవకాశం ఉంది. ఇవే గ్లోబల్ సౌత్ దేశాలకు అత్యంత ప్రాధాన్యమైన అంశాలు.

ముగింపుగా, భారతదేశం ఈ బ్రిక్స్ సదస్సును ఏ ఒక్క శక్తి కూటమికి అనుకూలంగా కాకుండా, బహుళధ్రువ ప్రపంచ వ్యవస్థకు మద్దతు తెలిపే వేదికగా ఉపయోగించుకోవాలి. అమెరికా, రష్యా, చైనా, పశ్చిమాసియా దేశాల మధ్య సమతుల్యత పాటిస్తూ, దక్షిణాసియాలో తన నాయకత్వాన్ని పునరుద్ధరించాలి. ఇరాన్‌కు ప్రత్యక్ష మద్దతు ప్రకటించే అవకాశం పరిమితంగానే ఉన్నప్పటికీ, శాంతి, చర్చలు, అంతర్జాతీయ చట్టాల పరిరక్షణ, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల ప్రయోజనాల పరిరక్షణ వంటి అంశాలపై బలమైన ఉమ్మడి వైఖరిని రూపొందించగలిగితే, ఈ సదస్సు భారత్ ‌కు దౌత్యపరంగా ఒక పెద్ద విజయంగా నిలిచే అవకాశం ఉంది. అదే సమయంలో, భారత విదేశాంగ విధానం “ఏ కూటమికి అనుబంధం కాదు, భారత జాతీయ ప్రయోజనాలకే ప్రాధాన్యం” అనే సూత్రాన్ని ఆచరణలో నిరూపించాల్సిన సమయం ఇదే.