పేదరిక నిర్మూలనలో తదుపరి అడుగు ఏమిటి?

పేదరికం నుంచి బయటపడటం ఒక ముఖ్యమైన విజయం. అయితే, సాధించిన ప్రగతిని నిలబెట్టుకుని మెరుగైన జీవితం వైపు సాగేందుకు కుటుంబాలకు అవసరమైన అవకాశాలను కల్పించడం కూడా అంతే ముఖ్యం. పెరుగుతున్న ఆదాయాలు, ఉపాధి అవకాశాలు, సంక్షేమ పథకాలు పేదరికాన్ని తగ్గించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. కానీ అనారోగ్యం, ఉద్యోగం కోల్పోవడం, పంట నష్టం లేదా నిత్యావసరాల ధరలు పెరగడం వల్ల కుటుంబాలు మళ్లీ కష్టాల్లోకి జారుకోవచ్చు. అందువల్ల పేదరిక నిర్మూలనలో తదుపరి దశ ప్రజలను దారిద్ర్య రేఖ దాటించడమే కాకుండా, వారు తమ అభివృద్ధిని కొనసాగించేందుకు అనువైన పరిస్థితులను కల్పించడం కావాలి.

పేదరికం తగ్గింపులో భారత్ గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ప్రపంచ బ్యాంకు 2026 అక్టోబరులో విడుదల చేసిన భారత పేదరికం, సమానత్వ నివేదిక ప్రకారం, 2021 కొనుగోలు శక్తి సమానత్వం ప్రాతిపదికన రోజుకు 4.20 డాలర్ల దిగువన జీవిస్తున్న జనాభా వాటా 2011లో 57.7 శాతం ఉండగా, 2023 నాటికి 16.1 శాతానికి తగ్గింది. మరోవైపు, టెండూల్కర్ కమిటీ పద్ధతిపై ఆధారపడిన అంచనాల ప్రకారం పేదరికం 2022–23లో 4.7 శాతంగా, 2023–24లో 2.3 శాతంగా నమోదైంది. ఈ అంచనాలు వేర్వేరు ప్రమాణాలు, పద్ధతులపై ఆధారపడినందున వాటిని నేరుగా పోల్చలేం. అయినప్పటికీ, పేదరిక తగ్గింపులో సాధించిన ప్రగతిని మరింత ముందుకు తీసుకెళ్లాల్సిన అవసరాన్ని ఇవి స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

దారిద్ర్య రేఖను దాటినంత మాత్రాన కుటుంబం ఆర్థికంగా స్థిరపడినట్లు కాదు. అసంఘటిత రంగ కార్మికులు, రోజువారీ కూలీలు, చిన్న వ్యాపారులు, వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన కుటుంబాల ఆదాయాలు తరచూ హెచ్చుతగ్గులకు లోనవుతాయి. ఆదాయం తగ్గినప్పుడు అధిక వడ్డీకి అప్పులు చేయడం, ఆస్తులను అమ్ముకోవడం లేదా ఆహారం, వైద్యం, పిల్లల చదువుపై ఖర్చులను తగ్గించుకోవడం వంటి పరిస్థితులు ఎదురవుతాయి. ఇవి వారి భవిష్యత్తు అవకాశాలను దెబ్బతీయవచ్చు. అందుకే పేదరిక తగ్గింపును ఆదాయాల పెరుగుదలతోపాటు, కుటుంబాల జీవన ప్రమాణాల్లో వచ్చిన మార్పుల ఆధారంగా కూడా అంచనా వేయాలి.

ఇల్లు, వైద్యం, విద్య, రవాణా, ఆహారం వంటి అవసరాలపై పెరుగుతున్న ఖర్చులు ఈ సమస్యను మరింత తీవ్రం చేస్తాయి. ఆదాయం పెరిగినా ఈ వ్యయాల తర్వాత పొదుపు చేసుకునే అవకాశం పరిమితంగా ఉండవచ్చు. వైద్య అత్యవసర పరిస్థితి కుటుంబాన్ని అప్పులపాలు చేయవచ్చు; నివాస సౌకర్యాల లేమి ఉపాధికి, పిల్లల చదువుకు ఆటంకం కలిగించవచ్చు. 2026 అంతర్జాతీయ పేదరిక నిర్మూలన దినోత్సవం సందర్భంగా ఐక్యరాజ్యసమితి సురక్షిత గృహాల ప్రాధాన్యాన్ని ముందుకు తెచ్చింది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా 280 కోట్ల మందికి పైగా ప్రజలు ఏదో ఒక రూపంలో తగిన నివాస సౌకర్యాలు లేక ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటున్నారని పేర్కొంది. అందుబాటు ధరల్లో గృహాలు, నాణ్యమైన ప్రజా సేవలు, సులభంగా అందే వైద్యం పేదరికాన్ని తగ్గించే విస్తృత వ్యూహంలో భాగం కావాలి.

వైద్య ఖర్చులను తగ్గించేందుకు వ్యాధుల ముందస్తు నివారణ, సకాలంలో నిర్ధారణ, అందుబాటు ధరల్లో మందులు, సమర్థవంతమైన ఆరోగ్య బీమా అవసరం. ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలను బలోపేతం చేయడంతోపాటు, ప్రజలు తమ జేబు నుంచి అధిక మొత్తాలు ఖర్చు చేయాల్సిన పరిస్థితిని తగ్గించాలి. బీమా పథకాల ప్రయోజనాలు ప్రజలకు వాస్తవంగా అందేలా సరళమైన విధానాలు, సకాలంలో పరిహారం, చికిత్స పొందడంలో తక్కువ అడ్డంకులు ఉండాలి. సామాజిక భద్రతా పథకాల విస్తరణ కూడా ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. 2025–26 ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం, భారత్‌లో సామాజిక భద్రతా వ్యవస్థల పరిధిలోకి వచ్చిన జనాభా వాటా 2016లో 22 శాతం ఉండగా, 2025 నాటికి 64.3 శాతానికి పెరిగింది. ఈ పురోగతిని మరింత ఫలప్రదం చేయాలంటే పథకాల నమోదు ప్రక్రియను సరళీకరించడం, ప్రయోజనాలను సకాలంలో అందించడం, వలస కార్మికులు తాము పనిచేసే ప్రాంతంతో సంబంధం లేకుండా అర్హత మేరకు వాటిని పొందేలా చూడటం అవసరం. అర్హులైన కుటుంబాలు సమాచార లోపాలు లేదా సంక్లిష్టమైన విధానాల వల్ల ప్రయోజనాలకు దూరం కాకూడదు.

సంక్షేమ పథకాలతోపాటు స్థిరమైన ఉపాధి అవకాశాల విస్తరణ కూడా అవసరం. ఎక్కువ మందికి ఉద్యోగాలు కల్పించే రంగాలను ప్రోత్సహించడం, నైపుణ్యాలను పెంపొందించడం, చిన్న వ్యాపారాలకు తోడ్పాటు అందించడం, అధికారిక రుణ సదుపాయాలను విస్తరించడం ద్వారా కుటుంబాలు తమ ఆదాయాన్ని పెంచుకోగలవు. రుణాలతోపాటు మార్కెట్ సదుపాయాలు, వ్యాపార నిర్వహణపై మార్గదర్శకత్వం అందిస్తే చిన్న సంస్థలు నిలదొక్కుకునే అవకాశాలు పెరుగుతాయి. లక్ష్యం కేవలం రుణాలు లేదా శిక్షణ కార్యక్రమాల సంఖ్యను పెంచడం కాకుండా, నిలకడైన జీవనోపాధిని సృష్టించడం కావాలి. వ్యవసాయంపై ఆధారపడిన కుటుంబాలకు మెరుగైన సాగునీటి సదుపాయాలు, నీటి సంరక్షణ, పంటల నిల్వ కేంద్రాలు, మార్కెట్లకు చేరువ, సమర్థవంతమైన పంటల బీమా అవసరం. ఇవి వాతావరణ మార్పులు, ధరల హెచ్చుతగ్గుల వల్ల కలిగే నష్టాలను తగ్గించగలవు. వ్యవసాయ అనుబంధ కార్యకలాపాలు, గ్రామీణ వ్యవసాయేతర ఉపాధిని ప్రోత్సహించడం ద్వారా ఒకే ఆదాయ వనరుపై ఆధారపడే పరిస్థితిని కూడా తగ్గించవచ్చు.

కుటుంబాల పరిస్థితులు మెరుగుపడుతున్న కొద్దీ ప్రభుత్వ సహాయం కూడా తగిన విధంగా మారాలి. దారిద్ర్య రేఖను దాటిన వెంటనే సహాయాన్ని నిలిపివేయడం కంటే, కుటుంబాలు తమ జీవనోపాధిని స్థిరపరచుకుని పొదుపు పెంచుకునేందుకు తగిన సమయం ఇవ్వడం ప్రయోజనకరం. ఇందుకోసం సంక్షేమం, ఉపాధి, వైద్యం, గృహ వసతి, జీవనోపాధి కార్యక్రమాల మధ్య మెరుగైన సమన్వయం అవసరం. పేదరిక నిర్మూలనలో అసలైన విజయం దారిద్ర్య రేఖను దాటిన వారి సంఖ్యతోనే నిర్ణయించలేం. కుటుంబాలు కనీస అవసరాలను తీర్చుకోగలుగుతున్నాయా, పిల్లలకు మెరుగైన అవకాశాలు కల్పించగలుగుతున్నాయా, తమ శ్రమకు తగిన ఆదాయం పొందగలుగుతున్నాయా అన్నదీ ముఖ్యం. సాధించిన ప్రగతి ప్రజల జీవితాల్లో దీర్ఘకాలిక మార్పుగా మారినప్పుడే పేదరిక నిర్మూలన లక్ష్యం పూర్తిగా నెరవేరుతుంది .