“వాజపేయి కాలాన్ని అంచనా వేయడానికి 1998–2004 మధ్య పూర్తయిన పనులను మాత్రమే చూడడం సరిపోదు. ఆయన ప్రభుత్వం తీసుకున్న నిర్ణయాలపై తరువాతి భారతదేశం ఎంతవరకు నిర్మించబడిందో చూడాలి. ఆ ప్రమాణంతో చూస్తే, వాజపేయి ప్రభుత్వం 1991 తరువాతి ఆర్థిక సంస్కరణల నుంచి భారతదేశం తదుపరి అభివృద్ధి దశకు మారుతున్న సమయంలో ఒక ముఖ్యమైన విధాన మార్పుకు దోహదపడింది..”
అటల్ బిహారీ వాజపేయి ప్రధానిగా చేసిన ముఖ్యమైన పని 1991 ఆర్థిక సంస్కరణల తరువాత భారత్ ఎదుర్కొంటున్న తదుపరి సమస్యలను గుర్తించడం. ఆర్థిక వ్యవస్థ తెరుచుకున్నా, వేగవంతమైన వృద్ధికి అవసరమైన రహదారులు, సమాచార వ్యవస్థ, విద్యుత్, విద్య, ఆర్థిక సంస్థలు, వ్యూహాత్మక సామర్థ్యం ఇంకా బలపడాల్సి ఉంది. 1998–2004 మధ్య ఆయన ప్రభుత్వం ఈ రంగాల్లో తీసుకున్న నిర్ణయాల ప్రభావం తరువాతి దశాబ్దాల్లో స్పష్టమైంది. 1998లో ప్రారంభమైన జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధి కార్యక్రమం దీనికి ప్రధాన ఉదాహరణ. స్వర్ణ చతుర్భుజం ద్వారా ఢిల్లీ, ముంబై, చెన్నై, కోల్‌కతాలను సుమారు 5,846 కిలోమీటర్ల రహదారులతో అనుసంధానించారు. భారత జాతీయ రహదారుల ప్రాధికార సంస్థ వాజపేయి ప్రభుత్వానికి ముందే ఏర్పడినప్పటికీ, జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధికి భారీ స్థాయిలో నిధులు, విధాన ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం ఆయన ప్రభుత్వంలో జరిగింది. సరకు రవాణా వేగం, మార్కెట్ల అనుసంధానం, పారిశ్రామిక ప్రాంతాల మధ్య రవాణా సామర్థ్యం పెరగడానికి ఈ కార్యక్రమం సహాయపడింది.
ఇదే విధానాన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాలకు ప్రధానమంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన ద్వారా తీసుకెళ్లారు. 2000లో ప్రారంభమైన ఈ పథకం అనుసంధానం లేని గ్రామీణ నివాసాలకు అన్ని కాలాల్లో ఉపయోగపడే రహదారులను కల్పించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. 2024 నాటికి సుమారు 1.63 లక్షల గ్రామీణ నివాసాలు అనుసంధానించబడ్డాయి. పథకం కింద 7.7 లక్షల కిలోమీటర్లకు పైగా రహదారులు నిర్మించబడ్డాయి. గ్రామీణ ప్రజలకు మార్కెట్లు, విద్య, వైద్యం, ఉపాధికి చేరువ పెరగడంలో ఈ అనుసంధానం కీలకమైంది. సమాచార రంగంలో 1999 కొత్త టెలికాం విధానం అప్పటికే ప్రారంభమైన సంస్కరణలను వేగవంతం చేసింది. 1994 విధానంతో మొదలైన మార్పును కొనసాగిస్తూ, స్థిర లైసెన్స్ రుసుముల నుంచి ఆదాయ భాగస్వామ్య విధానానికి మారే అవకాశం కల్పించింది. పోటీ, ప్రైవేటు పెట్టుబడులు, సేవల విస్తరణకు ఇది అనుకూలంగా మారింది. 2003 మార్చిలో 1.30 కోట్లుగా ఉన్న మొబైల్ కనెక్షన్లు 2004 మార్చికి 3.37 కోట్లకు పెరిగాయి. తరువాతి మొబైల్, అంతర్జాల విస్తరణకు ఇది ముఖ్యమైన పూర్వ దశగా మారింది. ఆ విస్తరణే తరువాత డిజిటల్ చెల్లింపులు, అంతర్జాల వాణిజ్యం, డిజిటల్ ప్రజా మౌలిక వసతుల విస్తృత వినియోగానికి అవసరమైన అనుసంధానాన్ని అందించింది.
సాంకేతిక రంగంలో సమాచార సాంకేతిక చట్టం, 2000 ఎలక్ట్రానిక్ రికార్డులు, ఎలక్ట్రానిక్ లావాదేవీలకు చట్టపరమైన గుర్తింపు ఇచ్చింది. అదే సమయంలో రెండువేల సంవత్సరం సమస్య పరిష్కారంలో భారత సాఫ్ట్‌వేర్ సంస్థలకు వచ్చిన అంతర్జాతీయ అవకాశాలు సమాచార సాంకేతిక రంగాన్ని వేగంగా విస్తరించాయి. విద్యుత్ రంగంలో 2003 విద్యుత్ చట్టం ఉత్పత్తి, ప్రసారం, పంపిణీ, విద్యుత్ వ్యాపారానికి కొత్త చట్టపరమైన వ్యవస్థను తీసుకొచ్చింది. పోటీ, నియంత్రణ, సామర్థ్యానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది. విద్యలో సర్వ శిక్షా అభియాన్ ద్వారా ప్రాథమిక విద్యను జాతీయ అభివృద్ధి లక్ష్యంగా ముందుకు తీసుకెళ్లారు. తరువాతి ఫలితాల్లో అనేక ప్రభుత్వాలు, రాష్ట్రాల కృషి ఉన్నప్పటికీ, ఈ రంగాలకు జాతీయ విధాన ప్రాధాన్యత పెరిగింది.
ఆర్థిక నిర్వహణలో ఆర్థిక బాధ్యత, బడ్జెట్ నిర్వహణ చట్టం, 2003 ద్వారా ఆర్థిక లోటు, అప్పులు, ప్రభుత్వ వ్యయంపై బాధ్యతకు చట్టపరమైన చట్రం రూపొందించారు. ఈ చట్టం 2004 జూలైలో వాజపేయి పదవి నుంచి తప్పుకున్న తరువాత అమల్లోకి వచ్చింది. అందువల్ల ఆయన ప్రభుత్వ పాత్రను చట్టం రూపొందించి ఆమోదించడంగా మాత్రమే పేర్కొనాలి. 1999లో ఏర్పడిన పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ శాఖ ద్వారా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో ప్రభుత్వ యాజమాన్య పాత్రపై కూడా కొత్త విధాన చర్చ ప్రారంభమైంది. వాజపేయి కాలంలో ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా విస్తరించింది. వాస్తవ దేశీయోత్పత్తి వృద్ధి 1998-99లో 6.5 శాతం నుంచి 2003-04లో 8.1 శాతానికి చేరింది. మధ్యలో వృద్ధి 2000-01లో 4.4 శాతం, 2002-03లో 4 శాతానికి పడిపోయింది. కాబట్టి మొత్తం కాలాన్ని అధిక వృద్ధి కాలంగా చూడలేం. విదేశీ మారక నిల్వలు 1997-98 చివర్లో సుమారు 29.4 బిలియన్ డాలర్ల నుంచి 2002-03లో 76.1 బిలియన్ డాలర్లకు పెరిగాయి. ఈ మార్పులకు 1991 తరువాతి సంస్కరణలు, అంతర్జాతీయ పరిస్థితులు, ఎగుమతులు, మూలధన ప్రవాహాలు, భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు విధానాలు వంటి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి.
ఆర్థిక విధానాలతో పాటు వాజపేయి ప్రభుత్వం భారత వ్యూహాత్మక స్థితిలోనూ మార్పు తీసుకొచ్చింది. 1998 పోఖ్రాన్ అణు పరీక్షలు భారత్ తన అణు సామర్థ్యాన్ని బహిరంగంగా ప్రకటించేలా చేశాయి. అంతర్జాతీయ ఆంక్షలు ఎదురైనా ప్రభుత్వం వ్యూహాత్మక స్వాతంత్ర్యానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది. 1999లో లాహోర్ చొరవ ద్వారా పాకిస్థాన్‌తో చర్చలకు కూడా ప్రయత్నించింది. కార్గిల్ యుద్ధ సమయంలో సైనిక చర్యతో పాటు అంతర్జాతీయ దౌత్యానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం ద్వారా అమెరికా సహా ప్రధాన దేశాల మద్దతు భారత్‌కు లభించింది. అణు పరీక్షల తరువాత ప్రారంభమైన భారత్–అమెరికా సంభాషణ తరువాతి సంవత్సరాల్లో విస్తరించింది. 2004లో తదుపరి దశ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం దిశగా రెండు దేశాలు వెళ్లాయి. తరువాతి భారత్–అమెరికా వ్యూహాత్మక సంబంధానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన పూర్వ దశ.
ప్రధానమంత్రి కాకముందు వాజపేయి రాజకీయ అనుభవం కూడా ఆయన నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేసింది. 1957 నుంచి పార్లమెంటులో ఉన్న ఆయన 1977–79లో విదేశాంగ మంత్రిగా పనిచేశారు. ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా దశాబ్దాల పాటు ప్రభుత్వ విధానాలను పరిశీలించారు. విదేశాంగం, జాతీయ భద్రత, అణు విధానం, ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఆయనకు దీర్ఘకాలిక అనుభవం ఉంది. 1996లో 13 రోజుల ప్రభుత్వం తరువాత, 1998లో తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చి, 1999లో జాతీయ ప్రజాస్వామ్య కూటమి ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసి 2004 వరకు నడిపారు. భిన్న రాజకీయ పార్టీలతో సంకీర్ణ ప్రభుత్వాన్ని కొనసాగించడం కూడా ఆయన పాలనలో ముఖ్యమైన అంశం.
వాజపేయి ప్రభుత్వ ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఆర్థిక వ్యవస్థ తెరుచుకున్న తరువాత దాని వేగాన్ని పరిమితం చేస్తున్న భౌతిక, సాంకేతిక, సంస్థాగత అడ్డంకులను ఒకేసారి పరిష్కరించే ప్రయత్నం చేయడం. రహదారులు, గ్రామీణ అనుసంధానం, టెలికాం, సమాచార సాంకేతిక చట్టం, విద్యుత్, విద్య, ఆర్థిక క్రమశిక్షణ, వ్యూహాత్మక విధానం — ఈ నిర్ణయాల ప్రభావం వేర్వేరు కాలాల్లో కనిపించినా, వాటి దిశ ఒకటే: భారతదేశం వేగవంతమైన విస్తృతమైన అభివృద్ధికి అవసరమైన సామర్థ్యాలను పెంచడం. అందుకే వాజపేయి కాలాన్ని అంచనా వేయడానికి 1998–2004 మధ్య పూర్తయిన పనులను మాత్రమే చూడడం సరిపోదు. ఆయన ప్రభుత్వం తీసుకున్న నిర్ణయాలపై తరువాతి భారతదేశం ఎంతవరకు నిర్మించబడిందో చూడాలి. ఆ ప్రమాణంతో చూస్తే, వాజపేయి ప్రభుత్వం 1991 తరువాతి ఆర్థిక సంస్కరణల నుంచి భారతదేశం తదుపరి అభివృద్ధి దశకు మారుతున్న సమయంలో ఒక ముఖ్యమైన విధాన మార్పుకు దోహదపడింది.
డి జె మోహన రావు
