ఆనాటి కేంద్రం తీర్పు: నేటి నీటి రాజకీయాలకు అద్దం

“ఆచార్యగారి 28-3-1963 నాటి సంపాదకీయం ఒక సాధారణ నీటిపారుదల వార్త కాదు. 1963లో కేంద్రం తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని స్వాగతిస్తూనే, ప్రాజెక్టులు కేవలం మంజూరు కావడం సరిపోదు—వాటిని సమయానికి, సమర్థంగా నిర్మించాలి అనే పాలనా బాధ్యతను ఎం.ఎస్. ఆచార్యగారు గుర్తుచేశారు. ఆ దృష్టితో చూస్తే 1963 నుంచి 2026 వరకు దాదాపు 63 సంవత్సరాల చరిత్రలో సమస్య రూపం మారింది; కానీ మూల ప్రశ్న మాత్రం మారలేదు..”

65.కేంద్రం తీర్పు — 1963 నుంచి 2026 వరకు మారింది ఏమిటి?

1963 మార్చి 28. దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన పదహారు సంవత్సరాలే. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడి కూడా కేవలం ఆరేళ్లు. తెలంగాణ ప్రాంతం అప్పటికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమై ఉంది. కృష్ణా, గోదావరి నదుల జలాల వినియోగం, వాటిపై రాష్ట్రాల హక్కులు, కొత్త ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం వంటి ప్రశ్నలు అప్పుడే రాజకీయ, ఆర్థిక, ప్రాంతీయ సమస్యలుగా మారుతున్నాయి. అలాంటి సమయంలో జనధర్మ సంపాదకుడు ఎం.ఎస్. ఆచార్యగారు రాసిన “కేంద్రం తీర్పు” సంపాదకీయం ఆశ్చర్యకరంగా నేటికీ వర్తిస్తుంది.

ఆచార్యగారు స్వాగతించిన ప్రధాన విషయం—కృష్ణా, గోదావరి జలాల వివాదంలో కేంద్రం తన నిర్ణయాన్ని ప్రకటించడం. ఆ నిర్ణయం ప్రకారం శ్రీశైలం విద్యుత్ ప్రణాళికకు, పోచంపాడు ప్రాజెక్టుకు అనుమతి లభించడం ఆయన దృష్టిలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ముఖ్యమైన విజయాలు. ముఖ్యంగా వెనుకబడిన తెలంగాణకు వ్యవసాయ ప్రాణాధారంగా ఆయన పోచంపాడును, రాయలసీమ పారిశ్రామికాభివృద్ధికి శ్రీశైలాన్ని చూశారు. అక్కడే ఆయన సంపాదకీయ దృష్టి ఆగిపోలేదు. కేంద్రం అనుమతి ఇచ్చింది కాబట్టి పని అయిపోయిందని ఆయన భావించలేదు. అసలు బాధ్యత ఇప్పుడు రాష్ట్ర ప్రభుత్వానిదే అని స్పష్టంగా చెప్పారు. మూడవ పంచవర్ష ప్రణాళికలో పోచంపాడుకు కేటాయించిన నాలుగు కోట్లు సరిపోవని, అదనపు నిధులు కేటాయించి నిర్మాణాన్ని వేగవంతం చేయాలని డిమాండ్ చేశారు. ఇదే 1963 సంపాదకీయానికి అసలు బలం.

పోచంపాడు నుంచి శ్రీరామ్ సాగర్ వరకు

1963లో ఆచార్యగారు “పోచంపాడు” అని రాసిన ప్రాజెక్టే తరువాత **శ్రీరామ్ సాగర్ ప్రాజెక్టు (SRSP)**గా రూపాంతరం చెందింది. ప్రాజెక్టుకు 1963 జూలై 26న పునాది పడింది. 1964లో పరిపాలనా అనుమతి లభించింది. నీటిని నిల్వ చేయడం, కాలువల ద్వారా సాగునీరు అందించడం దశలవారీగా ప్రారంభమై, తరువాత ఇది తెలంగాణలోని అనేక ప్రాంతాలకు కీలకమైన సాగునీటి వనరుగా మారింది. అంటే ఆచార్యగారు 1963లో గుర్తించిన అవసరం కేవలం పత్రికా వాదనగా మిగలలేదు. ఒక ప్రాంతం వెనుకబాటుతనాన్ని నీటి వనరులతో అనుసంధానించిన ఆయన ఆలోచన తరువాతి దశాబ్దాల అభివృద్ధి రాజకీయాల్లో కూడా కొనసాగింది. కానీ ఇక్కడే ఒక ప్రశ్న మొదలవుతుంది: 1963లో “ప్రాజెక్టు ఎప్పుడు పూర్తవుతుంది?” అన్న ప్రశ్న ఉంటే, 2026లో “ప్రాజెక్టు నిర్మించిన తర్వాత అది ఎంత సమర్థంగా పనిచేస్తోంది?” అన్న ప్రశ్న ఎందుకు వచ్చిందీ?

1963లో సమస్య: అనుమతి కోసం పోరాటం

1963లో పరిస్థితి చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఒక పెద్ద నది మీద ప్రాజెక్టు నిర్మించాలంటే:

• కేంద్ర అనుమతి అవసరం;
• పొరుగు రాష్ట్రాల అభ్యంతరాలను పరిష్కరించాలి;
• Planning Commission, సాంకేతిక సంస్థల ఆమోదం పొందాలి;
• నదీ జలాల పంపిణీపై కేంద్రం నిర్ణయం తీసుకోవాలి;
• రాష్ట్రం తగిన నిధులు కేటాయించాలి.

కృష్ణా-గోదావరి జలాల విషయంలో అప్పటికే మహారాష్ట్ర, మైసూర్ తదితర రాష్ట్రాలతో విభేదాలు ఉన్నాయి. నదుల ప్రవాహాన్ని ఒక రాష్ట్ర ప్రయోజనానికే మళ్లించడం వల్ల ఇతర ప్రాంతాల ఆర్థిక వ్యవస్థ దెబ్బతింటుందని అప్పటి కేంద్ర నాయకత్వం కూడా హెచ్చరించింది. 1963లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ రాసిన ఒక లేఖలో నదులు కేవలం నీటి ప్రవాహాలు కావని, వాటి చుట్టూ గ్రామాలు, పట్టణాలు, వ్యవసాయం, నాగరికతలు అభివృద్ధి చెందుతాయని పేర్కొన్నారు. మొత్తం నదీ పరివాహక ప్రాంత ప్రయోజనాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని వనరులను గరిష్ఠంగా అభివృద్ధి చేయాలని ఆయన సూచించారు. ఆచార్యగారి సంపాదకీయం కూడా ఇదే విస్తృత దృష్టిని ప్రతిబింబిస్తుంది.

2026లో సమస్య: అనుమతులకన్నా అమలు

ఇప్పుడు పరిస్థితి పూర్తిగా మారింది. ఇప్పటికే పెద్ద ఆనకట్టలు ఉన్నాయి. భారీ కాలువలు ఉన్నాయి. రిజర్వాయర్లు ఉన్నాయి. వేల కోట్ల రూపాయల పెట్టుబడులు ఉన్నాయి. అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందాలు, ట్రిబ్యునల్ తీర్పులు, River Boards ఉన్నాయి. న్యాయపరమైన వ్యవస్థ కూడా ఉంది. అయితే సమస్య ముగియలేదు.

కృష్ణా నీటి పంపిణీపై తెలంగాణ–ఆంధ్రప్రదేశ్ వివాదం ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. 2025 చివరినాటికీ కృష్ణా జల వివాద ట్రిబ్యునల్-II తెలంగాణ–ఆంధ్రప్రదేశ్ మధ్య నీటి వినియోగం, పంపిణీ, నియంత్రణకు సంబంధించిన అదనపు Terms of Reference అంశంపై తుది నిర్ణయం ఇవ్వలేదు. కేంద్రం ట్రిబ్యునల్ గడువును 2026 జూలై 31 వరకు పొడిగించింది. ఇక 2026 సెప్టెంబరు నాటికీ కృష్ణా జలాల విషయంలో వివాదం కొనసాగుతూనే ఉంది. కృష్ణా రివర్ మేనేజ్‌మెంట్ బోర్డు శ్రీశైలం నుంచి తెలంగాణ నీటి ఉపసంహరణను నిలిపివేయాలని సూచించిన తాజా పరిణామం, ఆచార్యగారు 63 సంవత్సరాల క్రితం ప్రస్తావించిన “కేంద్ర నిర్ణయం–రాష్ట్ర ప్రయోజనం–నదీ బోర్డు” సంబంధం ఇంకా సజీవంగానే ఉందని చూపిస్తుంది. అంటే 1963లో “ఎవరికి ఎంత నీరు?” అన్న ప్రశ్న ఉంటే, 2026లో “ఎప్పుడు విడుదల చేయాలి, ఎవరు నియంత్రించాలి, ఏ ప్రాజెక్టుకు ఎంత ఇవ్వాలి?” అన్న ప్రశ్న కూడా చేరింది.

పోచంపాడు నాడు — కాళేశ్వరం నేడు

ఇక్కడ తెలంగాణ అనుభవం ఒక ముఖ్యమైన పాఠం చెబుతోంది. 1963లో ఆచార్యగారు పోచంపాడును తెలంగాణ వ్యవసాయానికి “ప్రాణప్రదమైన” ప్రాజెక్టుగా చూశారు. ఆ తరువాత దశాబ్దాల్లో శ్రీరామ్ సాగర్, నిజాంసాగర్, మానేరు తదితర ప్రాజెక్టులు తెలంగాణ సాగునీటి వ్యవస్థలో కీలక పాత్ర పోషించాయి. తరువాతి కాలంలో కాళేశ్వరం వంటి భారీ ఎత్తిపోతల పథకాలు కొత్త దశను ప్రారంభించాయి. కానీ భారీ ప్రాజెక్టు అంటే భారీ ఖర్చు మాత్రమే కాదు; దీర్ఘకాలిక సాంకేతిక నిర్వహణ, ఆర్థిక స్థిరత్వం, నీటి లభ్యత, నిర్మాణ నాణ్యత, పర్యవేక్షణ కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి.

కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టుపై CAG 2024లో ప్రత్యేక Performance Audit చేసింది. అందులో ప్రాజెక్టును పునఃరూపకల్పన చేసిన విధానం, ప్రణాళిక, నిర్మాణం, కాంట్రాక్ట్ నిర్వహణ వంటి అంశాలను పరిశీలించింది. ఇప్పుడు 2026లో మేడిగడ్డ బ్యారేజీ పునరుద్ధరణకు సంబంధించి జియోఫిజికల్, జియోటెక్నికల్ పరీక్షలు జరుగుతున్నాయని తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. ఇది 1963 సంపాదకీయానికి ఒక తీవ్రమైన ప్రతిబింబం. ఆచార్యగారు అప్పట్లో “ప్రాజెక్టుకు డబ్బు కేటాయించండి, త్వరగా పూర్తి చేయండి” అన్నారు. ఈరోజు మనం చెప్పవలసింది: “ప్రాజెక్టు కట్టడం మాత్రమే కాదు; కట్టిన ప్రాజెక్టును సురక్షితంగా, ఆర్థికంగా, శాస్త్రీయంగా, నిరంతరంగా నిర్వహించండి.”