“స్వాతంత్య్రానంతరం రూపుదిద్దుకున్న రాజకీయ వ్యవస్థ క్రమంగా ప్రజా సమస్యలను, జవాబుదారీతనాన్ని పక్కన పెట్టి అధికారం చుట్టూనే తిరిగినప్పుడు, ప్రతిపక్షాలకు మళ్లీ ప్రజల వద్దకు వెళ్లేందుకు గాంధీ ఆలోచనలే ప్రధాన ఆయుధంగా మారుతున్నాయి. అధికారంలో ఉన్న శక్తుల ముందు పౌరుడు కేవలం ఆదేశాలను పాటించే ‘ప్రజ’గా కాకుండా, తమ హక్కులను ప్రశ్నించే ‘బాధ్యతాయుత పౌరుడు’గా మారాలని గాంధీ బోధించిన సూత్రం నేటి రాజకీయాలకు మార్గదర్శకంగా నిలుస్తోంది..”
వెంక గారి భూమయ్య సీనియర్ జర్నలిస్ట్ 9848559863
భారత రాజకీయ యవనికపై కొత్త సమీకరణాలు, పౌర ఉద్యమాలు ఊపందుకుంటున్న వర్తమాన తరుణంలో, మహాత్మా గాంధీ భావజాలం తిరిగి ప్రతిపక్షాల ఆలోచనా విధానంలోకి ప్రవేశించడం ఒక ప్రాముఖ్యమైన సామాజిక-రాజకీయ పరిణామం. స్వతంత్ర భారతదేశ చరిత్రలో ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను, రాజ్యాంగ విలువలను, పౌర హక్కులను పరిరక్షించుకునేందుకు శాంతియుత నిరసనలు ఎల్లప్పుడూ సజీవమైన ఆయుధాలుగా నిలిచాయి. అయితే, ఇటీవలి కాలంలో దేశ రాజధానితో పాటు వివిధ ప్రాంతాలలో జరుగుతున్న రాజకీయ, పౌర సమాజ ఆందోళనల్లో గాంధేయ పద్ధతులు, ఆయన సిద్ధాంతాలు ప్రముఖంగా పునరావృతమవుతుండటం నేటి రాజకీయ పరిణామాల లోతును స్పష్టంగా ఎత్తిచూపుతోంది.
ప్రతిపక్ష నాయకుల సత్యాగ్రహ ధర్నాల నుండి పౌర హక్కుల పోరాటాల వరకు, కొత్తగా పురుడుపోసుకుంటున్న రాజకీయ ఉద్యమాల వరకు గాంధీని తమ ఆదర్శంగా స్వీకరించడం వెనుక ఒక స్పష్టమైన సామాజిక అవసరం కనిపిస్తోంది. ఉదాహరణకు, న్యూఢిల్లీలోని రాజ్‌ఘాట్ వద్ద ప్రతిపక్ష ‘ఇండియా’ కూటమి నేతలు ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌కు వ్యతిరేకంగా చేపట్టిన నిరసనలు కావచ్చు, లేదా బీహార్, ఢిల్లీ వంటి ప్రాంతాల్లో ఉద్భవిస్తున్న ‘జన్ సూరాజ్’ వంటి నూతన రాజకీయ ఉద్యమాలు విద్య, జవాబుదారీతనంపై దృష్టి పెట్టడం కావచ్చు—వీటన్నింటిలోనూ గాంధీ మరియు డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ చూపిన మార్గాలే ప్రధాన ప్రాణవాయువుగా మారుతున్నాయి. సాంప్రదాయ కుల, మత, అధికార రాజకీయాలకు భిన్నంగా ప్రజాసమస్యలపై, పౌర హక్కులపై మాట్లాడేందుకు ప్రతిపక్షాలకు ఒక నైతిక బలం ఉన్న ప్లాట్‌ఫారమ్‌గా గాంధేయ ఆలోచనా విధానం ఉపకరిస్తోంది.
అయితే, చరిత్ర పుటలలో గాంధీ స్మృతి, ఆయన వారసత్వం ఎల్లప్పుడూ సిద్ధాంతపరమైన విమర్శలకు, భిన్నాభిప్రాయాలకు వేదికగానే ఉంది. ఒకవైపు అధికార పక్షం లేదా కుడిపక్షం గాంధీ ఆలోచనల కంటే వి.డి. సావర్కర్ వంటి నేతల జాతీయవాద భావజాలానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని భావించింది. గాంధీని కేవలం ‘పరిశుభ్రత’ లేదా ‘స్వచ్ఛత’ ప్రచారానికే పరిమితం చేస్తూ, ఆయనలోని రాజకీయ పోరాట పటిమను పక్కనపెట్టే ప్రయత్నాలు జరిగాయని విమర్శకులు అభిప్రాయపడతారు. దీని ద్వారా ఆయన సమాజంలో తెచ్చిన రాడికల్ మార్పులను ప్రాధాన్యత లేకుండా చేసే వ్యూహం దాగి ఉందనే భావన ఉంది.
మరోవైపు, వర్ణ వ్యవస్థ, జాతి, మహిళల హక్కుల విషయంలో గాంధీకి ఉన్న పాతకాలపు అభిప్రాయాలను విమర్శిస్తూ గుర్తింపు రాజకీయం నడిపే మేధావులు ఆయన భావాలను తీవ్రంగా ఖండించారు. గాంధీ కంటే డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ చూపిన సామాజిక న్యాయ మార్గమే ఆధునిక భారతదేశానికి సరైన దిక్సూచి అని వారు వాదించారు. అంతర్జాతీయంగా కూడా జాతి వివక్షతకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన విగ్రహాల కూల్చివేత ఉద్యమాల్లో (ఉదాహరణకు ‘రోడ్స్ మస్ట్ ఫాల్’) గాంధీ విగ్రహాలు కూడా విమర్శల పాలయ్యాయి. ఈ రకమైన బహుముఖ విమర్శలు, వారసత్వ యుద్ధాలు కొనసాగుతున్నప్పటికీ, గాంధీ నేటికీ భారత రాజకీయాలలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగిన శక్తిగా పునరాగమనం చేయడం గమనార్హం. దీనికి కారణం పౌరులు లేదా ప్రతిపక్షాలు ఆయనను కేవలం దేవుడిలా పూజించడం కాదు; నేటి రాజకీయ సంక్షోభంలో ఆయన ఆచరణాత్మక ఆలోచనల అవసరం ఎంతైనా కనిపించడమే.
మారిన ఆధునిక కాలంలో గాంధీకి చెందిన కొన్ని పాత విలువలపై విమర్శలు ఉన్నప్పటికీ, రాజకీయాల్లో నిజమైన మార్పు రావాలంటే కేవలం ప్రభుత్వం మారితే సరిపోదని, సమాజం, సమూహం, వ్యక్తిగత స్థాయిలో లోతైన మార్పు రావాలనే గాంధేయ మూల సూత్రం నేటికీ అత్యంత శక్తివంతమైనది. కేవలం అధికార మార్పిడి కంటే సామాజిక పునాదుల పునర్నిర్మాణాన్ని ప్రాథమిక లక్ష్యంగా చేసుకోవడం గాంధేయ మార్గం యొక్క ప్రత్యేకత.
స్వాతంత్య్రానంతరం రూపుదిద్దుకున్న రాజకీయ వ్యవస్థ క్రమంగా ప్రజా సమస్యలను, జవాబుదారీతనాన్ని పక్కన పెట్టి అధికారం చుట్టూనే తిరిగినప్పుడు, ప్రతిపక్షాలకు మళ్లీ ప్రజల వద్దకు వెళ్లేందుకు గాంధీ ఆలోచనలే ప్రధాన ఆయుధంగా మారుతున్నాయి. అధికారంలో ఉన్న శక్తుల ముందు పౌరుడు కేవలం ఆదేశాలను పాటించే ‘ప్రజ’గా కాకుండా, తమ హక్కులను ప్రశ్నించే ‘బాధ్యతాయుత పౌరుడు’గా మారాలని గాంధీ బోధించిన సూత్రం నేటి రాజకీయాలకు మార్గదర్శకంగా నిలుస్తోంది.
అహింస, శాంతియుత నిరసన, ప్రజలను చైతన్యపరచడం ద్వారా మాత్రమే సుస్థిరమైన వ్యవస్థాగత మార్పు వస్తుందని ప్రస్తుత ప్రతిపక్ష ఉద్యమాలు విశ్వసిస్తున్నాయి. భారత ప్రజాస్వామ్యం తన మూలాలను కాపాడుకుంటూ, పాలకవర్గం నుంచి జవాబుదారీతనాన్ని డిమాండ్ చేసే ప్రక్రియలో మహాత్మా గాంధీ భావాలు ఒక నైతిక దిక్సూచిలా పనిచేస్తూనే ఉన్నాయి. ప్రాంతీయ సరిహద్దులు దాటి గంగా మైదాన ప్రాంతాల నుంచి యావత్ భారతదేశం వరకు ప్రజల ప్రాథమిక సమస్యలపై పోరాడే ప్రతీ సామాజిక శక్తినీ గాంధీ తత్త్వం నేటికీ ముందుకు నడిపిస్తోంది.
