భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో కొన్ని రోజులు కేవలం క్యాలెండర్ తేదీలుగా మిగిలిపోవు. అవి ఒక తరం ఆవేదనకు, ఆకాంక్షకు, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకలుగా నిలుస్తాయి. సోమవారం న్యూ దిల్లీలో కనిపించిన దృశ్యం అలాంటిదే. దేశ అధికార కేంద్రంగా పేరొందిన ల్యూటెన్స్ దిల్లీ ప్రాంతం ఒక్కసారిగా యువత, విద్యార్థులు, నిరుద్యోగుల జనప్రవాహంతో నిండిపోయింది. పార్లమెంట్ వైపు వెళ్లే ప్రతి రహదారి ప్రజలతో కిక్కిరిసిపోయింది. మొదట “పార్లమెంట్ మార్చ్”గా ప్రకటించిన కార్యక్రమం, ఆ తర్వాత ర్యాలీగా, ఆపై ప్రజా ప్రవాహంగా, చివరకు ఒక సామాజిక ఉద్యమంగా రూపాంతరం చెందింది.
నీట్ పేపర్ లీక్, విద్యావ్యవస్థలోని లోపాల నేపథ్యంలో కేంద్ర విద్యా శాఖ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్.. పదవికి రాజీనామా చేయాలని గత 20 రోజులుగా దేశ రాజధాని దిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద పర్యావరణ వేత్త,విద్యాధికుడు సోనమ్ వాంగ్ ఛుక్ నేతృత్వం లో కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ నిరసనలు తెలియ జేస్తున్నది . ఈ నేపథ్యంలో సోమవారం చలో పార్లమెంట్కు ఆ పార్టీ పిలుపునిచ్చింది. ఈ యాత్రకు దిల్లీ పోలీసులు అనుమతి ఇవ్వలేదు. ఈ యాత్రలో భారీగా యువత పాల్గొంది. ఈ యాత్రను అడ్డుకునేందుకు పోలీసులు ఎక్కడికక్కడ భారీగా ఏర్పాట్లు చేశారు. అయినా నిరసనకారులు భారీ సంఖ్యలో పార్లమెంట్ వైపునకు దూసుకెళ్లారు. వారిని నిలువరించేందుకు పోలీసులు లాఠీ ఛార్జ్ చేశారు. భాష్పవాయుగోళాలు ప్రయోగించారు. దీంతో నిరసనకార్లు.. పోలీసులపైకి రాళ్లు రువ్వారు. పలువురు పోలీసులకు గాయాలయ్యాయి. దీంతో పరిస్థితి ఉద్రిక్తంగా మారింది.
ఉద్యమాల చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన సూత్రం ఉంది. ప్రజలు నాయకుల వెంట నడిచినప్పుడు అది ర్యాలీ అవుతుంది. కానీ ప్రజలే నాయకత్వం వహించి వీధుల్లోకి వొచ్చినప్పుడు అది ఉద్యమమవుతుంది. దిల్లీలో కనిపించిన దృశ్యం రెండో కోవకు చెందింది. వేలాది కాదు, లక్షకు పైగా యువత ఎలాంటి రాజకీయ ప్రలోభాలు లేకుండా, రవాణా సౌకర్యాలు కల్పించకుండా, డబ్బు పంచకుండా, ఫోన్ కాల్స్ ద్వారా సమీకరించకుండా స్వచ్ఛందంగా రావడం సాధారణ విషయం కాదు. అది దేశ యువతలో పేరుకుపోయిన అసంతృప్తికి ప్రతిబింబం. అమెరికాలో 2011లో జరిగిన “ఆక్యుపై వాల్ స్ట్రీట్” ఉద్యమం ఆర్థిక అసమానతలపై ప్రపంచ దృష్టిని మళ్లించినట్లే, దిల్లీలో యువత అధికార కేంద్రాన్ని చుట్టుముట్టడం భారత రాజకీయాలకు ఒక గట్టి సంకేతం. ఇది కేవలం ఒక వీధి నిరసన కాదు. “అధికారం ప్రజల నుంచి వొస్తుంది” అనే ప్రజాస్వామ్య సత్యాన్ని పాలకులకు గుర్తుచేసిన ఘటన.
దాదాపు ఐదు దశాబ్దాల తర్వాత విద్య, ఉపాధి, అవకాశాల వంటి ప్రాథమిక అంశాలపై దేశవ్యాప్తంగా యువత ఇంత పెద్ద సంఖ్యలో వీధుల్లోకి రావడం విశేషం. ఉద్యోగాల కోసం సంవత్సరాల తరబడి సిద్ధమవుతున్న లక్షలాది మంది యువకులకు పరీక్షల రద్దు, ప్రశ్నాపత్రాల లీకులు, నియామకాలలో జాప్యం, ఖాలీ పోస్టుల భర్తీలో నిర్లక్ష్యం నిత్య అనుభవాలుగా మారిపోయాయి. మరోవైపు కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేసి ఉన్నత విద్య పూర్తి చేసిన విద్యార్థులకు తగిన ఉపాధి లభించడం లేదు. డిగ్రీలు పెరుగుతున్నా అవకాశాలు తగ్గుతున్నాయి. విద్య ఉన్నా ఉద్యోగం లేదు; ఉద్యోగం ఉన్నా భద్రత లేదు; భద్రత ఉన్నా గౌరవప్రదమైన వేతనం లేదు. ఈ వైరుధ్యాలే ఇప్పుడు వీధుల్లో నినాదాలుగా వినిపిస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో యువత లేవనెత్తిన ప్రశ్నలు ఒక వ్యక్తి రాజీనామా వరకు మాత్రమే పరిమితం కావు. అవి మూడు కీలక వ్యవస్థలను ప్రశ్నిస్తున్నాయి. నాణ్యమైన విద్యను అందించలేని విద్యా వ్యవస్థ, యువతకు ఉపాధిని కల్పించలేని ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజల ఆవేదనకు సమాధానం చెప్పడంలో విఫలమవుతున్న రాజకీయ వ్యవస్థ—ఈ మూడింటిపై ఒకేసారి ప్రశ్నలు సంధించబడుతున్నాయి. అసలు సమస్య వ్యక్తుల్లో కంటే వ్యవస్థలోనే ఉందనే భావన యువతలో బలపడుతున్నట్లు ఈ ఉద్యమం సూచిస్తోంది.
అయితే ప్రతి అసంతృప్తి నిర్మాణాత్మక మార్పుకు దారి తీస్తుందని అనుకోవడం కూడా సరికాదు. ఉద్యమాలకు నైతిక బలం ఎంత అవసరమో, స్పష్టమైన లక్ష్యం కూడా అంతే అవసరం. యువత ఆవేదన రాజకీయ పార్టీల ప్రయోజనాలకు బలి కాకూడదు. అదే సమయంలో పాలకులు కూడా ఈ నిరసనలను కేవలం ప్రతిపక్ష కుట్రగా కొట్టిపారేయడం ప్రమాదకరం. చరిత్ర చెబుతున్న పాఠం ఒక్కటే—యువత ప్రశ్నలను వినని ప్రభుత్వాలు చివరికి ప్రజల తీర్పును తప్పించుకోలేవు. దేశానికి ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద యువ జనాభా ఉందని తరచూ గర్వంగా చెప్పుకుంటాం. కానీ అదే యువత ఆశలు నెరవేరకపోతే, అదే జనాభా అభివృద్ధిలో భాగం కాకుండా అసంతృప్తికి కేంద్రంగా మారే ప్రమాదం ఉంది. జనాభా డివిడెండ్ అనేది ఉద్యోగాలు, నైపుణ్యాలు, అవకాశాలు కలిసివొచ్చినప్పుడే లాభదాయకం. లేకపోతే అది సామాజిక అస్థిరతకు కారణమవుతుంది.
దిల్లీలోని ఈ ప్రజా ప్రవాహాన్ని కేవలం ఒక రోజు వార్తగా చూడకూడదు. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్యానికి యువత పంపిన ఒక బహిరంగ సందేశం. “పార్లమెంటుకు వెళ్లే దారి చివరికి ప్రజల వీధుల నుంచే ప్రారంభమవుతుంది” అని వారు మరోసారి గుర్తు చేశారు. ఈ హెచ్చరికను వ్యవస్థ అర్థం చేసుకుంటే సంస్కరణలకు మార్గం సుగమమవుతుంది. లేకపోతే ఈ అసంతృప్తి మరింత విస్తృతమైన సామాజిక ఉద్యమాలకు నాంది కావొచ్చు. జాస్వామ్యంలో యువత వీధుల్లోకి రావడం వైఫల్యానికి సంకేతం కాదు; వారిని ఆ స్థితికి నెట్టే పరిస్థితులే అసలు వైఫల్యం. కాబట్టి ఈ ఉద్యమాన్ని అణచివేయడం కాదు, అర్థం చేసుకోవడం అవసరం. విద్యకు విలువ, ఉపాధికి భరోసా, రాజకీయాలకు జవాబుదారీతనం తీసుకురాగల సంస్కరణలే ఈ అసంతృప్తికి శాశ్వత సమాధానం. లేకపోతే ల్యూటెన్స్ దిల్లీలో వినిపించిన ఈ గళం రేపు దేశంలోని ప్రతి నగరంలో ప్రతిధ్వనించే అవకాశాన్ని ఎవరూ కొట్టిపారేయలేరు.
