-డాక్టర్ నూకరాజు బెందుకుర్తి
సాంకేతికత మనిషి జీవితాన్ని సులభతరం చేస్తుందనే అపోహతో చాలా చర్చలు మొదలవుతాయి. కానీ ప్రతి కొత్త సాధనం మనిషి పనిని మాత్రమే కాదు, మనిషి ఎవరో అన్న నిర్వచనాన్నే మారుస్తుంది. చక్రం మనిషి ప్రయాణాన్ని మార్చింది. ముద్రణ యంత్రం జ్ఞానాన్ని మార్చింది. కానీ వాట్సాప్ వంటి అంతరంగ సంభాషణల వేదికలు మానవ చైతన్యం పనిచేసే విధానాన్నే మార్చుతున్నాయి. ఈ మార్పు ఎంత లోతైనదో అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందు కవిత్వం గురించి మనం నమ్మే ఒక భ్రమను తొలగించుకోవాలి. కవిత్వం ఎప్పుడూ ఒంటరిసృష్టి కాదు. హోవార్డ్ బెకర్ చెప్పినట్టు, రచయితలు తమంతట తామే సృష్టించుకుంటున్నారు అనే భావన ఉపరితలం మాత్రమే. కవులు ముద్రణకర్తలపై, ప్రచురణకర్తలపై, ఉమ్మడి సంప్రదాయాలపై ఆధారపడి ఉంటారు. కాబట్టి డిజిటల్ నెట్వర్క్ కవిత్వాన్ని సమష్టిగా మార్చలేదు. రొమాంటిక్ యుగం సృష్టించిన ఒంటరి మేధావి అనే భ్రమను అది తొలగించింది మాత్రమే, ఎప్పటినుంచో ఉన్న సమష్టి స్వభావాన్ని బహిర్గతం చేస్తూ.
గతంలో కవి తన కాలానికి సాక్షి. ఇప్పుడు కవి తన కాలానికి నెట్వర్క్. కానీ ఇక్కడ ఒక లోతైన ప్రశ్న ఉంది, మార్క్ ఆండ్రెజెవిక్ ఎత్తి చూపినట్టు, రచన సమష్టిగా మారినప్పుడు, రచయిత అధికారం వ్యక్తి నుంచి వేదిక వైపుకు మారుతుంది. అంటే వాట్సాప్ గ్రూప్ కేవలం కవిత్వాన్ని పంచుకునే వేదిక కాదు, అది కవిత్వం ఎలా రూపుదిద్దుకోవాలో నిర్ణయించే నిర్మాణం. రిప్లై బటన్, గ్రూప్ అడ్మిన్ అనుమతి, తక్షణ స్పందన అవసరం, ఇవన్నీ కవి ఆలోచనకు ముందే ఒక వ్యాకరణాన్ని నిర్దేశిస్తాయి. కవి పదాలు వెతకడానికి ముందే, వేదిక ఏ రూపంలో ఆ పదాలు ఉండాలో నిర్ణయిస్తుంది.
ఇది కేవలం సాధనాన్ని ఉపయోగించడం కాదు, ఇది “గవర్నమెంటాలిటీ”. ఫూకో చెప్పినట్టు, అధికారం ఎప్పుడూ నిషేధంగా కనిపించదు, అది సాధారణంగా వ్యవస్థీకృత సదుపాయంగా కనిపిస్తుంది. వేదిక కవికి స్వేచ్ఛనిస్తున్నట్టు కనిపిస్తుంది, కానీ ఆ స్వేచ్ఛ ఇప్పటికే ఒక నిర్మాణంలో బంధించబడి ఉంటుంది. కాబట్టి “సాధనం మన చైతన్యానికి యజమానిగా మారకుండా జాగ్రత్తపడాలి” అనే హెచ్చరిక సరిపోదు, ఎందుకంటే చాలా సందర్భాల్లో అది ఇప్పటికే యజమానిగా మారిపోయింది, నిర్మాణాత్మకంగా, మనం గమనించకుండానే.
ప్రజాస్వామ్యం అనే భ్రమ
డిజిటల్ వేదికలు ప్రచురణాధికారాన్ని విస్తరించాయని మనం అనుకుంటాం, ఎవరైనా తమ గొంతును నేరుగా సమాజంలో ప్రవేశపెట్టగలుగుతారని. కానీ ఇక్కడ ఒక తార్కిక వైరుధ్యం ఉంది. వాట్సాప్ వంటి వేదికలు నిజానికి తెరచిన వేదికలు కాదు, అవి మూసిన వలయాలు. సభ్యత్వం పొందాలంటే అడ్మిన్ అనుమతి కావాలి, ఇప్పటికే ఉన్న వ్యక్తిగత సంబంధం కావాలి. అంటే నెట్వర్క్ కొత్త సంబంధాలను సృష్టించదు, అది ఇప్పటికే ఉన్న సామాజిక పెట్టుబడిని బలపరుస్తుంది మాత్రమే. కొత్త సభ్యులు కేంద్ర సమూహానికి చువ్వలా అనుసంధానమవుతారు, బహిరంగ వ్యాప్తి చెందే వలయంలా కాదు.
ఇది గొప్ప తాత్త్విక హెచ్చరిక. ప్రజాస్వామ్యం అంటే కేవలం ఎక్కువమందికి గొంతు దొరకడం కాదు, ఆ గొంతు దొరికే మార్గం సమానంగా అందుబాటులో ఉండటం. కానీ డిజిటల్ నెట్వర్క్లు తరచుగా వర్గ, భాషా, తరాల విభజనలను తొలగించడం లేదు, వాటిని కొత్త రూపంలో పునర్నిర్మిస్తున్నాయి, భౌగోళిక సరిహద్దుల స్థానంలో సామాజిక సరిహద్దులను ప్రతిష్టిస్తున్నాయి. కాబట్టి “గ్రామంలో ఉన్న యువకులు తమ పదాన్ని నేరుగా ప్రవేశపెట్టగలుగుతున్నారు” అనే వాక్యం సగం సత్యం మాత్రమే. వారు ఆ మొదటి అనుమతి పొందడానికి ఇప్పటికే ఒక సామాజిక వలయంలో భాగం కావాలి. స్వేచ్ఛ విస్తరించింది నిజమే, కానీ ఆ విస్తరణ ఎప్పుడూ సమానం కాదు. అందుకే ప్రజాస్వామ్యం సంఖ్యను పెంచుతుంది, కానీ సంఖ్య సత్యాన్ని హామీ ఇవ్వదు అనేమాట సరిపోదు, దీనికి అదనపు పొర జోడించాలి: ప్రజాస్వామ్యం అందుబాటును పెంచుతున్నట్టు కనిపిస్తుంది, కానీ ఆ అందుబాటు ఎవరికి ఇప్పటికే సాధ్యమో వారికే మరింత సులభతరం చేస్తుంది. ఇది నిజమైన ప్రజాస్వామ్యం కాదు, ప్రజాస్వామ్యపు అనుకరణ.
భాష ఎంపిక, సౌందర్య నిర్ణయం కాదు, అస్తిత్వ పణం
ఈ నిర్మాణాత్మక అసమానత భాష ప్రశ్నలో మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మనం సాధారణంగా భాషను సాంస్కృతిక ఆత్మగా చర్చిస్తాం, భాష పోతే ప్రపంచదర్శనం పోతుందని. ఇది నిజమే, కానీ అసంపూర్ణం. భాష ఎంపిక కేవలం సౌందర్య నిర్ణయం కాదు, అది ఎవరు వినిపిస్తారు, ఎవరు వినరు అనే దానికి సంబంధించిన పణం. కవులు మాతృభాషలో రాస్తే, స్థానిక ప్రేక్షకులకు దగ్గరవుతారు, కానీ విస్తృత వేదికల మీద కనిపించడం కష్టమవుతుంది. కొందరు విస్తృతభాషలో రాస్తే, అంతర్జాతీయ దృశ్యంలోకి ప్రవేశిస్తారు, కానీ మూలాల నుంచి దూరమయ్యే ప్రమాదం ఉంటుంది. ప్రతి ఎంపిక ఒక త్యాగం, ప్రతి త్యాగం ఒక పరిణామం.
తెలుగు కూడా ఈ పణాన్ని ఎదుర్కొంటోంది. మనం తెలుగులో టైప్ చేస్తున్నామా? లేక తెలుగును కేవలం లిపిగా ఉపయోగిస్తూ ఆలోచనను మరో భాషలోనే కొనసాగిస్తున్నామా? ఈ ప్రశ్నకు జవాబు కేవలం సాంస్కృతిక స్వచ్ఛత గురించి కాదు, ఇది ఎవరిని చేరాలనుకుంటున్నామో, ఎవరిని వదులుకోవాలనుకుంటున్నామో అనే నిర్ణయం. భాష ఎంపిక వెనుక దాగిన ఈ ఆర్థిక, సామాజిక వాస్తవాన్ని గుర్తించకుండా, “ఆత్మను కాపాడుకోవాలి” అని చెప్పడం అసంపూర్ణ తత్త్వం. నిజమైన ప్రశ్న: ఆత్మను కాపాడుకుంటూనే, వినిపించే మార్గాన్ని ఎలా నిర్మించుకోవాలి?
ఇక్కడ పాఠకుల పాత్రను మరింత లోతుగా అర్థం చేసుకోవాలి. కరిన్ బార్బర్ చెప్పినట్టు, పాఠకులు తాము తీసుకువచ్చే దానితోనే వచనాన్ని “పూర్తి” చేస్తారు. అంటే కవిత్వం ఎప్పుడూ అసంపూర్ణమే, పాఠకుల భాగస్వామ్యం లేకుండా. ఇది డిజిటల్ యుగపు కొత్త దృగ్విషయం కాదు, ఇది కవిత్వపు మౌలిక స్వభావం, డిజిటల్ వేదికలు దానిని కేవలం కనిపించేలా చేశాయి, ఎమోజీల ద్వారా, తక్షణ వ్యాఖ్యల ద్వారా. కాబట్టి ప్రశంసల ఎమోజీలు సాహిత్య విమర్శను తక్కువ చేస్తున్నాయని భయపడే బదులు, పాఠకుల భాగస్వామ్యం ఎప్పుడూ వచనానికి అవసరమే అని గుర్తించాలి. సమస్య భాగస్వామ్యం కాదు, ఆ భాగస్వామ్యం లోతు కోల్పోవడం.
ఇక్కడే సామూహిక స్మృతి అనే భావనను లోతుగా చూడాలి. మౌఖిక సాహిత్య సంప్రదాయాల్లో సాధారణంగా వ్యక్తిగత రచయిత అనే భావనకు పెద్దగా ప్రాధాన్యత ఉండదు. ఒక కథ, ఒక గాథ తరాల వారీగా కథకుల నోటి ద్వారా మారుతూ, జోడించబడుతూ ప్రయాణిస్తుంది. ఒక వ్యక్తి చేసిన వీరోచిత కార్యం కూడా, అలా చెప్పబడుతూ చెప్పబడుతూ, చివరికి సమాజం మొత్తానికి చెందిన ఉమ్మడి జ్ఞాపకంగా మారిపోతుంది. వ్యక్తి పేరు మిగిలినా, గాథ సమూహానిదే అవుతుంది. ఇది బౌద్ధ అనాత్మ భావనతో నేరుగా సరిపోతుంది, స్థిరమైన, వ్యక్తిగత ఆత్మ అనేది భ్రమ మాత్రమే అనే ఆలోచనతో. దీని అర్థం ఇది: డిజిటల్ యుగపు సమష్టి కవిత్వం ఒక కొత్త దృగ్విషయం కాదు, అది మౌఖిక, ముద్రణపూర్వ సమష్టి రచనా సంప్రదాయానికి తిరిగి వెళ్లడం మాత్రమే. ముద్రణ యుగం వ్యక్తిగత రచయిత భావనను ప్రతిష్టించి, ఈ సమష్టి స్వభావాన్ని కొంతకాలం అణచివేసింది, డిజిటల్ నెట్వర్క్ ఇప్పుడు దానిని తిరిగి పునరుద్ధరిస్తోంది
నిజమైన కవిత్వశక్తి ఎక్కడ కనిపిస్తుంది అంటే, అది కేవలం వర్ణించినప్పుడు కాదు, అది ఏదైనా చేసినప్పుడు. సమూహంగా అరిచే నినాదం కేవలం నిరసనను ప్రతిబింబించదు, అది నిరసనను సృష్టిస్తుంది, ఆ క్షణంలోనే. అనేకమంది కలిసి ఒక్క గొంతుగా అరిచినప్పుడు, ఆ ఏకైక “మేము” ఒక ప్రతిపక్ష ప్రజాసమూహాన్ని ఆ క్షణంలోనే నిర్మిస్తుంది. ఇది భాషయొక్క వర్ణనాత్మకశక్తి కాదు, నిర్వహణాత్మక శక్తి, మాట వాస్తవాన్ని వర్ణించదు, వాస్తవాన్ని సృష్టిస్తుంది. కాబట్టి కవిత్వం అధికారానికి ఎదురుగా నిలిచే నిశ్శబ్ద ధైర్యం మాత్రమే కాదు, అది కొన్నిసార్లు నిశ్శబ్దాన్ని ఛేదించి, ప్రత్యామ్నాయ వాస్తవాన్ని తక్షణమే నిర్మించే చర్య.
డిజిటల్ వేదికలకు భయపడాల్సిన అవసరం లేదు, దేవుళ్లుగా పూజించాల్సిన అవసరం కూడా లేదు, కానీ దీనికి ముఖ్యమైన చేర్పు అవసరం. ఈ వేదికలు రెండంచుల కత్తిలా పనిచేస్తాయి. అవి విస్తృత ప్రేక్షకులను తెరుస్తాయి, అణచివేయబడిన సమూహాలను సంఘటితం చేయడానికి సహకరిస్తాయి, కానీ అదే సమయంలో అందుబాటులో ఉన్న కళను మార్చేస్తాయి, దానిని తెలియని కార్పొరేషన్ల నియంత్రణలో పెడతాయి. గ్రూప్ నిబంధనలు, అడ్మిన్ అనుమతులు, “ఏది సముచితం” అనే ఉమ్మడి అవగాహన, ఇవన్నీ ఒక సూక్ష్మమైన, కంటికి కనిపించని క్రమశిక్షణను సృష్టిస్తాయి, రాజ్యం విధించే బహిరంగ సెన్సార్షిప్ కాదు, సహచరులే అమలు చేసే నిశ్శబ్ద నిఘా. కాబట్టి భవిష్యత్తు కవిత్వం కాగితంపై ముద్రించబడదు, అది మనుషుల మధ్యనున్న సంబంధాలలో, సంభాషణల్లో నిరంతరం పుడుతూనే ఉంటుంది, అనేది నిజమే. కానీ ఆ పుట్టుక ఎప్పుడూ తటస్థమైనది కాదు, ప్రతి నెట్వర్క్ తనదైన అధికార నిర్మాణాన్ని, తనదైన నిశ్శబ్ద నిబంధనలను తీసుకువస్తుంది. నిజమైన కవి బాధ్యత వేదికను ఉపయోగించడం మాత్రమే కాదు, ఆ వేదిక తనపై ఎలాంటి నిర్మాణాన్ని విధిస్తుందో ప్రశ్నించడం కూడా.
