“ఒక పుస్తకాన్ని చదవడానికి అక్షరజ్ఞానం అవసరం. ఒక రాజకీయ ప్రసంగాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి కొంత పరిచయం అవసరం. పాటకు అలాంటి ముందస్తు అర్హత ఏదీ లేదు. అది చెవిలో పడుతుంది. జ్ఞాపకంలో నిలుస్తుంది. సందర్భం వచ్చినప్పుడు మళ్లీ గొంతుకెక్కుతుంది. ఒకరి గొంతులో పుట్టిన పల్లవి ఊరంతా తిరుగుతుంది. ఒక బాణీ తరతరాలను దాటుతుంది. పదాలు మారినా, దాని గుండెల్లోని భావం మాత్రం తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తుంది..”
తెలంగాణ చరిత్రకు ఒక విశిష్టమైన లక్షణం ఉంది. అది కేవలం జరిగిన ఘటనల్లో కాదు; వాటిని ప్రజలు తమ గొంతులో ఎలా దాచుకున్నారన్నదానిలో ఉంది. ఆ జ్ఞాపకానికి పాట రూపమిచ్చింది తెలంగాణ నేల. ఇక్కడ పాట వినోదం కాదు. అది ప్రజల జీవనానుభవానికి స్వరం. బాధకు భాష. ఆత్మగౌరవానికి ప్రతిధ్వని. అవసరమైనప్పుడు ప్రశ్న. మరింత అవసరమైనప్పుడు పిలుపు. పాటంటే ఉద్వేగం. పాటంటే ఒక తూటా. తుపాకీ తూటా శరీరాన్ని తాకితే, పాట మనసులోకి దూసుకెళ్లి ఒక ప్రశ్నను మిగుల్చుతుంది. భయంతో మూగబోయిన గొంతుకు ధైర్యం ఇస్తుంది. ఒంటరి ఆవేదనను సామూహిక స్వరంగా మారుస్తుంది. అందుకే ‘పాట ఒక తూటా’ అనే ఉపమానం తెలంగాణ ప్రజా సంస్కృతిలో అంత బలంగా నిలిచింది. అది హింసకు పిలుపు కాదు; అధికారాన్ని ప్రశ్నించే ప్రజా చైతన్యానికి ఒక రూపకం. ఉద్యమాలకు ఊపిరి పాట. పోరాట చైతన్యానికి స్ఫూర్తి పాట. తెలంగాణలో పాటకు ఈ శక్తి యాదృచ్ఛికంగా రాలేదు. పల్లె జీవితం దానిని పెంచింది. కష్టజీవుల అనుభవం దానికి పదాలు ఇచ్చింది. సామాజిక అసమానత దానికి ఆవేదనను ఇచ్చింది. పోరాటం దానికి దిశ చూపింది. అక్షరం అందని చోట పాట చేరింది. రాజకీయ ప్రసంగం అందని మనసుల్లో బాణీ చోటు చేసుకుంది. ఒకరి బాధ మరోరి గొంతులో వినిపించేలా చేసింది.
భూమి ఎవరిది? శ్రమించే చేతికి గౌరవం ఎందుకు దక్కకూడదు? కులం మనిషి విలువను నిర్ణయించగలదా? అన్యాయాన్ని భరించడమే విధినా? వంటి ప్రశ్నలు పుస్తకాల నుంచి పల్లె పాటల్లోకి వచ్చాయి. అక్కడ పాట కేవలం పోరాటానికి తోడుగా నిలవలేదు. పోరాటం ఎందుకు అవసరమో ప్రజలకు అర్థమయ్యే భాషను కూడా ఇచ్చింది. అణచివేత పెరిగినప్పుడు పాట ధైర్యాన్ని నిలబెట్టింది. నిరాశ కమ్ముకున్నప్పుడు ఆశకు చోటిచ్చింది. ఒక గ్రామంలో పుట్టిన పల్లవి మరో గ్రామంలో కొత్త చరణాన్ని అందుకుంది. రచయిత పేరు తెలియకపోయినా భావం మాత్రం ప్రజల సొంతమైంది. అధికారిక చరిత్రలో పెద్దగా చోటు దొరకని అనేక జీవితాలకు పాట జ్ఞాపకంగా నిలిచింది. పోరాటం ముగిసినా పాట ముగియలేదు. అదే పాటకు ఉన్న గొప్పతనం.
కాలం మారింది. తెలంగాణ రాజకీయ పటంలో కొత్త అధ్యాయాలు మొదలయ్యాయి. ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఆకాంక్ష మళ్లీ ప్రజల మధ్య బలపడినప్పుడు పాట మరోసారి ముందుకు వచ్చింది. ఈసారి అది కేవలం గతాన్ని గుర్తుచేసే స్వరం కాదు; భవిష్యత్తును కోరుకునే ఆకాంక్షకు భాష అయింది. ధూంధాం వంటి సాంస్కృతిక వేదికలు తెలంగాణ ఆకాంక్షను పల్లె నుంచి పట్టణానికి తీసుకువచ్చాయి. గద్దర్ గొంతులో సామాజిక ప్రశ్నలకు పదును కనిపించింది. గోరెటి వెంకన్న పదాల్లో తెలంగాణ మట్టి, మనిషి, కష్టం కలిశాయి. గూడ అంజయ్య రచనల్లో అట్టడుగు వర్గాల అనుభవాలు, సామాజిక అసమానతలపై ప్రశ్నలు ముందుకొచ్చాయి. విమలక్క వంటి కళాకారులు జానపద ప్రదర్శనల ద్వారా ఉద్యమ భావజాలాన్ని అనేక ప్రాంతాలకు తీసుకెళ్లారు. అందెశ్రీ రచించిన ‘జయ జయహే తెలంగాణ’ ఆ ఉద్యమ కాలంలో ప్రజల మధ్య విస్తరించిన పాటల్లో ఒకటిగా నిలిచి, తరువాత తెలంగాణ రాష్ట్ర అధికారిక గీతంగా స్వీకరించబడింది. ఆ రోజుల్లో పాట సభను అలంకరించలేదు. సభకు అర్థం ఇచ్చింది.
రాజకీయ నాయకుడి ప్రసంగం ముగిసిన తర్వాత వేదిక ఖాలీ కావచ్చు. కానీ పాట అక్కడితో ఆగదు. అది జనంతో పాటు ఇంటికి వెళుతుంది. మరుసటి రోజు పొలంలోకి వెళుతుంది. బస్సులో ప్రయాణిస్తుంది. పండుగలో మళ్లీ గొంతుకెక్కుతుంది. పిల్లల జ్ఞాపకంలోకి చేరుతుంది. ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి సంక్రమిస్తుంది. అందుకే పాటను కేవలం సాంస్కృతిక ప్రదర్శనగా చూడటం దాని సామాజిక ప్రయాణాన్ని అర్థం చేసుకోకపోవడమే. ఒక సభను ఆపవచ్చు. ఒక నినాదాన్ని నియంత్రించవచ్చు. ఒక వేదికకు అనుమతి నిరాకరించవచ్చు. కానీ ప్రజల జ్ఞాపకంలో స్థానం సంపాదించిన పాటను అలా ఆపడం కష్టం. ఎందుకంటే పాటకు ఒకే వేదిక ఉండదు. దాని వేదిక ప్రజల జీవితం. దాని మైక్ ప్రజల గొంతు. దాని శ్రోతలు ప్రజలే. ఇక్కడి నుంచే పాటకు, అధికారానికి మధ్య ఉన్న సంక్లిష్ట సంబంధం మొదలవుతుంది.
ఉద్యమ సమయంలో ప్రజల పాట అధికారాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది. అదే ఉద్యమం విజయవంతమై కొత్త రాజకీయ వ్యవస్థ ఏర్పడిన తర్వాత, నిన్నటి పాటే నేటి అధికారానికి ఒక అద్దంగా మారుతుంది. గత పోరాటాన్ని స్మరించుకోవడం సులభం. ఆ పోరాటం లేవనెత్తిన ప్రశ్నలను వర్తమానంలో కూడా సజీవంగా ఉంచడం అంత సులభం కాదు. తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత భాష, సంస్కృతి, జానపద కళలు, ఉద్యమ వారసత్వానికి అధికారిక గుర్తింపు కల్పించే ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ‘జయ జయహే తెలంగాణ’ను రాష్ట్ర గీతంగా స్వీకరించడం కూడా ఆ సాంస్కృతిక పునర్నిర్మాణంలో భాగమే. అయితే తెలంగాణ చరిత్రను కేవలం గర్వించదగిన గతంగా చూపించడం దాని సంపూర్ణతను ప్రతిబింబించదు. ఆ చరిత్రలో రైతాంగ పోరాటం ఉంది. 1969 ఉద్యమం ఉంది. ప్రత్యేక రాష్ట్ర సాధన కోసం సాగిన దీర్ఘ ప్రయాణం ఉంది. మఖ్దూమ్ మొహియుద్దీన్, షోయబుల్లా ఖాన్ వంటి మేధావుల పాత్ర ఉంది. పేర్లు చరిత్రలో పెద్దగా కనిపించని వేలాది పేదలు, రైతులు, కూలీలు, మహిళల అనుభవాలు ఉన్నాయి.
అందుకే సంస్కృతిని ఉత్సవాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయకుండా దాని వెనుక ఉన్న సామాజిక చరిత్రను కూడా గుర్తు చేసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. ఎందుకంటే తెలంగాణ పాటకు పునాది కేవలం ప్రాంతీయ గర్వం కాదు. దాని లోతుల్లో ఆత్మగౌరవం ఉంది. సమానత్వం కోసం తపన ఉంది. అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించే ధైర్యం ఉంది. జీవితాన్ని తనదైన భాషలో చెప్పుకోవాలనే తపన ఉంది. అందుకే నేటి తెలంగాణలో కూడా పాట కొత్త సందర్భాలను వెతుక్కుంటోంది. నిరుద్యోగ యువత ఆవేదనలో అది స్వరం కలుపుతోంది. రైతుల డిమాండ్లలో అది చోటు సంపాదిస్తోంది. భూమి, ఉపాధి, నిర్వాసితత్వం, సామాజిక న్యాయం వంటి ప్రశ్నలు ఎదురైనప్పుడు జానపద స్వరం మళ్లీ ముందుకు వస్తోంది. ఇది ఒక రాజకీయ పార్టీకి, ఒక ప్రభుత్వానికి మాత్రమే సంబంధించిన విషయం కాదు. ఏ కాలంలోనైనా ప్రజా కళకు ఇదే సహజ గమనం. ప్రజల జీవితంలో కొత్త ప్రశ్న పుడితే కళ దానికి కొత్త భాష వెతుక్కుంటుంది. నిన్న ఒక పాలనా వ్యవస్థను ప్రశ్నించిన పాట, ఈ రోజు మరో పాలనా వ్యవస్థను ప్రశ్నించవచ్చు. దాని విధేయత అధికారానికి కాదు; అది పుట్టిన సామాజిక అనుభవానికి.
అందుకే పాటను ప్రభుత్వం గౌరవించవచ్చు. కళాకారుడిని సత్కరించవచ్చు. గీతానికి అధికారిక హోదా ఇవ్వవచ్చు. ఉత్సవాల్లో దానికి ప్రధాన స్థానం కల్పించవచ్చు. కానీ ప్రజల గొంతులోకి వెళ్లిపోయిన తర్వాత పాటను ఒకే అర్థంలో బంధించడం సాధ్యం కాదు.నిన్న భూమి కోసం పుట్టిన పల్లవి, రేపు ఆత్మగౌరవం కోసం గొంతుకెక్కవచ్చు. ఒకప్పుడు రాష్ట్ర ఆకాంక్షను మోసిన బాణీ, మరో కాలంలో ఉపాధి కోసం ఎదురు చూస్తున్న యువత ఆవేదనకు స్వరం కావచ్చు. కాలం మారినప్పుడల్లా పాట తనను తాను తిరిగి రాసుకుంటుంది. పాత పల్లవిలో కొత్త కాలం తన బాధను కలుపుకుంటుంది. అందుకే తెలంగాణలో పాటను కేవలం వినిపించే స్వరంగా చూడలేం. అది ప్రజల జ్ఞాపకశక్తి. అది మరచిపోనివ్వని చరిత్ర. అది మౌనంగా ఉండనివ్వని ప్రశ్న. ఉద్యమాలకు పాట ఊపిరినిచ్చింది. పోరాటాలకు పాట దిశ చూపింది. గెలిచిన తర్వాత కూడా అది తన ప్రయాణాన్ని ఆపలేదు. ఎందుకంటే పాటకు అంతిమ గమ్యం విజయం కాదు; ప్రజల గొంతులో తన స్థానం.
ఒక తరం పాడిన పాటను మరో తరం తన అనుభవంతో పాడుకున్నప్పుడు చరిత్ర సజీవంగా ఉంటుంది. ఆ పాటలో నిన్నటి పోరాటం మాత్రమే కాదు—నేటి ప్రశ్న కూడా వినిపిస్తుంది. అందుకే తెలంగాణలో పాట గతానికి జ్ఞాపకం మాత్రమే కాదు; వర్తమానానికి అద్దం, భవిష్యత్తుకు ఒక ప్రశ్న. ఆ ప్రశ్నను ఎవరు పాడతారన్నది కాలం నిర్ణయిస్తుంది. ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పాల్సిన బాధ్యత మాత్రం సమాజానిదీ, అధికారానిదీ. ఎందుకంటే తెలంగాణలో పాట ఆగిపోయిన చోట చరిత్ర ముగియదు.
పాట మళ్లీ గొంతుకెక్కిన చోట ఒక కొత్త ప్రశ్న పుడుతుంది.
అదే తెలంగాణ పాటకు ఉన్న అసలు శక్తి.
అదే దాని జీవం. అదే పాట లక్ష్యం కూడా.
