“ఇంత భారీ వ్యవస్థగా మారిన తర్వాత దాని ఆర్థిక స్థిరత్వం గురించి ప్రశ్న రావడం సహజం. ఇప్పటివరకు ‘ఉచితం’ అనే భావన యూపీఐ ప్రజాదరణకు ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి. కానీ కోట్లాది లావాదేవీలను నిర్వహించే వ్యవస్థకు సర్వర్లు, సాంకేతిక మౌలిక వసతులు, సైబర్ భద్రత, మోసాల నిరోధం, నిరంతర సాంకేతిక నవీకరణ—అన్నింటికీ ఖర్చు ఉంటుంది. ఈ నేపథ్యంలో కేంద్రం తీసుకొచ్చిన ఎండీఆర్ నిర్ణయం కీలకమైన మలుపు.”
సీనియర్ జర్నలిస్టు
క్యూఆర్ కోడ్ మీద కనిపించే ఆ చిన్న చదరపు గుర్తు భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో జరిగిన పెద్ద మార్పుకు ప్రతీక. ఒకప్పుడు జేబులో నగదు లేకపోతే కొనుగోలు ఆగిపోయేది. ఇప్పుడు జేబు ఖాళీగా ఉన్నా చేతిలో ఫోన్ ఉంటే చెల్లింపు జరిగిపోతోంది. కానీ యూపీఐ విప్లవాన్ని రోజుకు ఎన్ని కోట్ల లావాదేవీలు జరిగాయన్న లెక్కతోనే కొలిస్తే, అసలు కథలో సగం కూడా కనిపించదు. ప్రశ్న ఎన్ని చెల్లింపులు జరిగాయన్నది కాదు. ఎవరి జీవితాల్లో నగదు స్థానాన్ని డిజిటల్ డబ్బు భర్తీ చేసింది? ఎవరిని ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి కొత్తగా తీసుకొచ్చింది? యూపీఐ విజయాన్ని మనం సంఖ్యల పండుగగా మార్చేశాం. నెలకొక రికార్డు, ఏడాదికొక రికార్డు, రోజుకొక కొత్త గణాంకం. కానీ ఒక లావాదేవీ వెనుక ఒక మనిషి ఉంటాడు. అతని ఆదాయం, వృత్తి, ప్రాంతం, డిజిటల్ పరిజ్ఞానం, బ్యాంకింగ్ ప్రాప్యత ఉంటాయి. యూపీఐ అసలు విప్లవం అక్కడే కొలవాలి. లావాదేవీల సంఖ్య పెరిగిందా అన్నదానికంటే, ఆర్థిక వ్యవస్థలో భాగస్వాముల సంఖ్య పెరిగిందా? అన్నదే ముఖ్యమైన ప్రశ్న.
2025లో యూపీఐ ద్వారా దాదాపు 22 వేల కోట్ల లావాదేవీలు జరిగాయి. రోజుకు సుమారు 60 కోట్ల చెల్లింపులు. సంఖ్య అద్భుతమైనదే. కానీ ఒక లావాదేవీ ఒక వ్యక్తి కాదు. ఒక వ్యక్తికి అనేక బ్యాంకు ఖాతాలు, యూపీఐ ఐడీలు, చెల్లింపు యాప్లు ఉండవచ్చు. అందువల్ల లావాదేవీల సంఖ్యను నేరుగా వినియోగదారుల సంఖ్యగా పరిగణించడం సరైనది కాదు. దేశంలో యూపీఐ వినియోగదారులను ఆదాయం, వయస్సు, లింగం, ప్రాంతం వంటి అంశాల ఆధారంగా ఒకే చోట చూపించే సమగ్ర ప్రజా గణాంక వ్యవస్థ కూడా లేదు. కాబట్టి ‘సగటు యూపీఐ వినియోగదారు’ అంటూ ఒక నిర్దిష్ట రూపాన్ని గీయడం కష్టం. అయినప్పటికీ ఒక విషయం మాత్రం స్పష్టం—యూపీఐ పట్టణ మధ్యతరగతి గోడలు దాటి చాలా దూరం వచ్చింది. మొదట స్మార్ట్ఫోన్ ఉన్న యువకుడి చేతిలో కనిపించిన యూపీఐ ఇప్పుడు పండ్ల బండి మీద కనిపిస్తోంది. ఆటోడ్రైవర్ క్యూఆర్ కోడ్ చూపిస్తున్నాడు.
కిరాణా దుకాణం, టీ బండి, టిఫిన్ సెంటర్, చిన్న హోటల్, గ్రామీణ వ్యాపారి—ఎవరైనా డిజిటల్ చెల్లింపును స్వీకరిస్తున్నారు. ఇది కేవలం సాంకేతికత వ్యాప్తి కాదు. నగదు ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి డిజిటల్ ఆనవాళ్లు ప్రవేశించడం. రూ.30 కూరగాయలకు, రూ.100 ఆటోకు, రూ.200 టిఫిన్కు ఫోన్ నుంచి చెల్లించడం విడివిడిగా చూస్తే చిన్న విషయాలే. కానీ ఇలాంటి కోట్ల చిన్న లావాదేవీలు కలిసి ఆర్థిక వ్యవస్థలో కొత్త అలవాటును నిర్మిస్తున్నాయి. చిల్లర కోసం వెతకాల్సిన అవసరం తగ్గుతోంది. నగదు లెక్కించడం, భద్రపరచడం తగ్గుతోంది. చిన్న వ్యాపారి రోజువారీ ఆదాయం బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థతో అనుసంధానమవుతోంది. ఇక్కడే యూపీఐ అసలు ఆర్థిక ప్రాధాన్యత బయటపడుతోంది. భారతదేశంలోని అనధికారిక ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో పెద్ద భాగం ఇంతకాలం నగదుపైనే ఆధారపడి ఉంది. ఇప్పుడు వాటిలో కొంత భాగానికి డిజిటల్ గుర్తింపు వస్తోంది. చిన్న వ్యాపారి చేసే లావాదేవీలు అతని వ్యాపార చరిత్రలో ఆనవాళ్లుగా నిలుస్తున్నాయి. భవిష్యత్తులో రుణం, పొదుపు, పెట్టుబడి, వ్యాపార విస్తరణ వంటి అవకాశాలకు ఇవి ఉపయోగపడే అవకాశం ఉంది.
అయితే యూపీఐ కథలో మరో కోణం ఉంది. యూపీఐ మౌలిక వ్యవస్థ అందరికీ ఒకటే అయినప్పటికీ, దాన్ని ప్రజలకు చేరువ చేసే యాప్లలో కేంద్రీకరణ కనిపిస్తోంది. ఫోన్పే యూపీఐ లావాదేవీల పరిమాణంలో దాదాపు 46 శాతం వాటాను కలిగి ఉండగా, గూగుల్ పే వాటా 30 శాతానికి పైగా ఉంది. పేటీఎం వాటా సింగిల్ డిజిట్లో ఉంది. ఇవి వినియోగదారుల వాటాలు కావు; లావాదేవీల పరిమాణంలో వాటాలు మాత్రమే. యూపీఐ ప్రత్యేకత కూడా ఇక్కడే. అది ఏ ఒక్క కంపెనీకి చెందిన చెల్లింపు వేదిక కాదు. అనేక యాప్లు ఉపయోగించగలిగే ఉమ్మడి డిజిటల్ మౌలిక వసతి. రహదారి ఒకటే అయినా దానిపై ప్రయాణించే వాహనాలు అనేకం అన్నట్టుగా, యూపీఐ మౌలిక వ్యవస్థ ఒకటే; దానిని ప్రజలకు అందించే మార్గాలు అనేకం.
ఇంత భారీ వ్యవస్థగా మారిన తర్వాత దాని ఆర్థిక స్థిరత్వం గురించి ప్రశ్న రావడం సహజం. ఇప్పటివరకు ‘ఉచితం’ అనే భావన యూపీఐ ప్రజాదరణకు ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి. కానీ కోట్లాది లావాదేవీలను నిర్వహించే వ్యవస్థకు సర్వర్లు, సాంకేతిక మౌలిక వసతులు, సైబర్ భద్రత, మోసాల నిరోధం, నిరంతర సాంకేతిక నవీకరణ—అన్నింటికీ ఖర్చు ఉంటుంది. ఈ నేపథ్యంలో కేంద్రం తీసుకొచ్చిన ఎండీఆర్ నిర్ణయం కీలకమైన మలుపు. అక్టోబర్ 15 నుంచి రూ.2,000కు మించిన నిర్దిష్ట వ్యక్తి-వ్యాపారి లావాదేవీలపై 0.4 శాతం ఎండీఆర్ విధించనున్నారు. వ్యక్తి నుంచి వ్యక్తికి జరిగే చెల్లింపులు ఉచితంగానే ఉంటాయి. చిన్న వ్యాపారులకు కూడా మినహాయింపులు కొనసాగుతాయి. ప్రభుత్వం చెబుతున్న ప్రకారం దాదాపు 96 శాతం పీ2ఎం లావాదేవీలు ఈ ఛార్జీ పరిధిలోకి రావు. అయినా ప్రశ్నలు తప్పవు. వినియోగదారుడిపై నేరుగా ఛార్జీ వేయకపోయినా, వ్యాపారి చెల్లించే రుసుము చివరికి వ్యాపార వ్యయంలో భాగమే. అది ధరల్లో ప్రతిబింబిస్తుందా? చిన్న వ్యాపారిపై అదనపు భారం పడుతుందా? యూపీఐని ప్రజా మౌలిక వసతిగా అభివృద్ధి చేసిన తర్వాత దాని నిర్వహణ ఖర్చును మార్కెట్ నుంచి రాబట్టే నమూనా ఎంతవరకు సమంజసం? మరోవైపు, వ్యవస్థకు స్థిరమైన ఆదాయ వనరు లేకపోతే దీర్ఘకాలిక భద్రత, సామర్థ్యాన్ని ఎలా కాపాడాలి? ఈ రెండు వైపుల ప్రశ్నలకు సమాధానం అవసరం.
యూపీఐ ఇప్పుడు సాధారణ చెల్లింపు సాధనం మాత్రమే కాదు. అది ప్రజా మౌలిక వసతిగా మారింది. కాబట్టి దాని భవిష్యత్తును ఆదాయంతో మాత్రమే నిర్ణయించలేం. అందుబాటు, పోటీ, భద్రత, వినియోగదారుల హక్కులు, చిన్న వ్యాపారుల ప్రయోజనాలు కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి. క్యూఆర్ కోడ్ కనిపించడం మాత్రమే డిజిటల్ సమగ్రతకు రుజువు కాదు. స్మార్ట్ఫోన్ లేని కుటుంబాలు ఉన్నాయి. నెట్వర్క్ సమస్యలున్న ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. డిజిటల్ పరిజ్ఞానం తక్కువగా ఉన్న వృద్ధులు ఉన్నారు. ప్రాంతీయ భాషల్లో సులభమైన సేవలు అవసరమైనవారు ఉన్నారు. సైబర్ మోసాల భయంతో డిజిటల్ చెల్లింపులకు దూరంగా ఉండేవారు ఉన్నారు. అందుకే యూపీఐ తదుపరి దశ ‘ఎన్ని ఎక్కువ లావాదేవీలు’ అన్న పోటీ కాకూడదు. ‘ఎంతమందికి సురక్షితంగా, చౌకగా, సులభంగా ఉపయోగపడుతోంది’ అన్నదే అసలు పరీక్ష కావాలి. ప్రాంతీయ భాషల్లో సేవలు, వాయిస్ ఆధారిత చెల్లింపులు, ఫీచర్ఫోన్లకు మెరుగైన అవకాశాలు, వేగవంతమైన మోసాల పరిష్కారం, సామాన్యుడికి అర్థమయ్యే ఫిర్యాదు వ్యవస్థలు అవసరం. యూపీఐ సాధించిన గొప్ప విజయం ఒక విచిత్రమైన మార్పులో ఉంది. అది ఇప్పుడు సాంకేతికతగా కనిపించడం లేదు. స్కాన్ చేస్తున్నారు. చెల్లిస్తున్నారు. వెళ్లిపోతున్నారు. అంతే. ఒకప్పుడు కొత్తగా అనిపించిన వ్యవస్థ ఇప్పుడు దైనందిన జీవితంలో సాధారణ అలవాటైపోయింది.
కానీ అసలు పరీక్ష ఇంకా ముందుంది.
రైతు నుంచి కార్పొరేట్ ఉద్యోగి వరకు, వీధి వ్యాపారి నుంచి పెద్ద వ్యాపారవేత్త వరకు, విద్యార్థి నుంచి పింఛనుదారు వరకు ప్రతి ఒక్కరూ కేవలం డిజిటల్ చెల్లింపు చేయగలగడం సరిపోదు. ఆర్థిక అవకాశాలను అందిపుచ్చుకునే స్థాయిలో వ్యవస్థలో భాగస్వాములు కావాలి. అందుకే యూపీఐ విజయాన్ని మరో రికార్డు నెలతో కొలవడం కంటే, దాని ద్వారా ఎంతమంది కొత్త ఆర్థిక అవకాశాల తలుపులు తెరిచారన్నదే ముఖ్యం. లావాదేవీల సంఖ్య పెరగడం గణాంక విజయం కావచ్చు. ఆ లావాదేవీల వెనుక ఉన్న మనుషుల ఆర్థిక సామర్థ్యం పెరగడం మాత్రం సామాజిక పరివర్తన. యూపీఐ విప్లవం క్యూఆర్ కోడ్తో మొదలై చెల్లింపుతో ముగిసేది కాదు. అది భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను ఎంతగా మార్చిందన్నదే దాని అసలు కథ. ఉచిత సేవ నుంచి స్థిరమైన సేవ వైపు సాగుతున్న ఈ కొత్త దశలో సామాన్యుడి ప్రయోజనం, చిన్న వ్యాపారి భారం, వ్యవస్థ ఆర్థిక స్థిరత్వం—ఈ మూడింటి మధ్య సమతుల్యతే కీలకం. కోట్ల లావాదేవీలను లెక్కించే దశను దాటి, కోట్లాది ప్రజల ఆర్థిక భాగస్వామ్యాన్ని కొలిచే దశకు భారత్ చేరినప్పుడే యూపీఐ తన అసలు విప్లవాన్ని పూర్తి చేసినట్టవుతుంది.
