శ్రీశైలం: విద్యుత్ ప్రాజెక్టు నుంచి బహుళ ప్రయోజన వనరుగా ఉందా?

“ప్రస్తుత పరిస్థితిని కేవలం రాజకీయ కోణంలో కాకుండా పోచంపాడు–శ్రీరామ్ సాగర్ → శ్రీశైలం → నాగార్జునసాగర్ → కాళేశ్వరం → పోలవరం → కృష్ణా-గోదావరి అంతర్రాష్ట్ర జలపాలన అనే చారిత్రక నిరంతరతలో చూడటం ముఖ్యమని భావిస్తున్నాను. ప్రత్యేకంగా, 2026లో కూడా కృష్ణా నీటి వివాదం కొనసాగుతుండటం ఆచార్యగారి 1963 ఆందోళన ఎంత ముందుచూపుతో ఉందో చూపిస్తున్నది..”

జనధర్మ

1963 నాటి సంపాదకీయంలో మరో భాగం ఇది

1963లో శ్రీశైలాన్ని ప్రధానంగా విద్యుత్ ప్రణాళికగా ఆచార్యగారు చూశారు. కాలక్రమేణా శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు విద్యుత్ ఉత్పత్తికి మాత్రమే కాకుండా సాగునీటి వ్యవస్థలోనూ అత్యంత కీలకమైన జలాశయంగా మారింది. ఇక్కడే 1963లోని కేంద్ర నిర్ణయం ఎంత దూరం ప్రయాణించిందో తెలుస్తుంది.

అప్పుడు: శ్రీశైలం = విద్యుత్ అభివృద్ధి ఆశ

తరువాత: శ్రీశైలం = విద్యుత్ + సాగునీరు + తాగునీరు + అంతర్రాష్ట్ర జల రాజకీయాలు

అంటే ఒక ప్రాజెక్టు ప్రయోజనం పెరిగినకొద్దీ దాని మీద రాజకీయ, పరిపాలనా బాధ్యత కూడా పెరిగింది.

నాగార్జునసాగర్ — రెండో దశ ప్రశ్న నుంచి నేటి నీటి నిర్వహణ వరకు

1963 సంపాదకీయంలో నాగార్జునసాగర్ రెండవ దశను కూడా ప్రస్తావించారు. అంటే అప్పటి ఆలోచనలో ప్రాజెక్టు నిర్మాణం ఒకే దశలో ముగిసే కార్యక్రమం కాదు; దశలవారీ అభివృద్ధిగా అని అనుకున్నారు. ఈ దృక్పథం నేటికీ అవసరమే. కానీ నేడు కొత్త ప్రశ్నలు వచ్చాయి:

ఉన్న రిజర్వాయర్లలో పూడిక ఎంత?
కాలువల సామర్థ్యం ఎంత?
నీటి నష్టాలు ఎంత?
నిజంగా ఎన్ని ఎకరాలకు నీరు చేరుతోంది?
ప్రాజెక్టు కోసం తీసుకున్న అప్పుల భారం ఎంత?
నిర్వహణ వ్యయం ఎంత?
వాతావరణ మార్పుల వల్ల ప్రవాహాల్లో వచ్చే మార్పులను ప్రణాళికలోకి తీసుకున్నామా?
ఒకే నీటిని అనేక ప్రాజెక్టులకు కాగితంపై కేటాయించడం జరుగుతోందా?
నది దిగువ ప్రాంతాలకు కనీస పర్యావరణ ప్రవాహం అందుతున్నదా?

ఇవి 1963లో ఊహించని ప్రశ్నలు. కానీ 2026లో నీటి పాలనకు తప్పనిసరి ప్రశ్నలు.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పోలవరం — సమస్య రూపం మారినా ప్రశ్న అదే

1963లో పోచంపాడు, శ్రీశైలం గురించి జరిగిన చర్చకు నేటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పోలవరం ఒక ఆధునిక సమాంతర ఉదాహరణ. పోలవరం ఇప్పుడు జాతీయ ప్రాజెక్టుగా ఉంది. Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 ప్రకారం కేంద్రం ప్రాజెక్టును తన ఆధీనంలోకి తీసుకుని అమలు చేయాల్సిన బాధ్యతను స్వీకరించింది; ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం అమలు సంస్థగా పనిచేస్తోంది. ప్రాజెక్టు లక్ష్యాల్లో సాగునీరు, తాగునీరు, విద్యుత్ ఉత్పత్తితో పాటు 80 TMC గోదావరి నీటిని కృష్ణా బేసిన్‌కు మళ్లించడం కూడా ఉంది. ఇది 1963లో కనిపించిన అదే అంతర్-నదీ సంబంధాన్ని మరింత పెద్ద స్థాయిలో చూపిస్తుంది:

గోదావరి–కృష్ణా సంబంధం అప్పుడూ చర్చలో ఉంది; ఇప్పుడూ ఉంది.

అయితే పోలవరం విషయంలో మరో కఠినమైన పాఠం కూడా కనిపిస్తోంది. 2026 మార్చిలో పార్లమెంటులో ఉంచిన CAG నివేదిక భూసేకరణ, పునరావాసం, R&R కాలనీల నిర్మాణ నాణ్యత, పరిహార చెల్లింపులు, ప్రాజెక్టు వ్యయం వంటి అంశాలపై తీవ్రమైన ఆడిట్ పరిశీలనలను నమోదు చేసింది.

అంటే 1963లో ప్రధాన సమస్య “ప్రాజెక్టుకు అనుమతి, నిధులు” అయితే, 2026లో “నిధుల వినియోగం, పునరావాసం, నిర్మాణ నాణ్యత, కాలపరిమితి, ఫలితాలు” కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి.

1963లోని నాలుగు కోట్ల ప్రశ్న

ఆచార్యగారి సంపాదకీయంలోని అత్యంత విలువైన వాక్యాలలో ఒకటి—మూడవ పంచవర్ష ప్రణాళికలో పోచంపాడుకు కేటాయించిన నాలుగు కోట్లు చాలవు అని ఆయన చెప్పడం. ఇది కేవలం ఆర్థిక సంఖ్య కాదు. దాని వెనుక ఒక పాలనా సిద్ధాంతం ఉంది: ప్రభుత్వం ఒక ప్రాజెక్టుకు అనుమతి ఇచ్చి, దానికి తగిన నిధులు ఇవ్వకుండా దాని ప్రయోజనం ప్రజలకు చేరుతుందని ఆశించకూడదు.

నేడు సంఖ్యలు కోట్లలో కాదు, వేల కోట్లలో ఉన్నాయి. కానీ సిద్ధాంతం మారలేదు.

ఇప్పుడు ప్రశ్న:

వేల కోట్లు ఖర్చు చేశామని చెప్పడం అభివృద్ధికి ప్రమాణమా? కాదు.

ఎన్ని ఎకరాలకు నీరు చేరింది?
ఎంత తాగునీరు అందింది?
ఎంత విద్యుత్ ఉత్పత్తి అయింది?
ఎంత నీరు సముద్రంలోకి వృథాగా వెళ్లకుండా వినియోగించగలిగాం?
ఎంత ఖర్చుతో ఒక్క ఎకరాకు నీరు అందుతోంది?
ప్రాజెక్టు ఎంతకాలం సురక్షితంగా పనిచేస్తుంది?

ఇవే అసలు ప్రమాణాలు.

1963లో “సమైక్య ఆందోళన”; 2026లో “విభజిత రాష్ట్రాల పోటీ”

ఆచార్యగారు 1963లో పోచంపాడు, శ్రీశైలం అనుమతులను “మన సమైక్య ఆందోళనకూ, మన న్యాయమైన వాదానికి విజయం”గా చూశారు.

ఆ సమయంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకే రాష్ట్రం. ఇప్పుడు అదే భూభాగం రెండు రాష్ట్రాలుగా విడిపోయింది—తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్. అందువల్ల అప్పటి “మన” అనే పదానికి నేటి రాజకీయ అర్థం మారింది.

1963లో: రాష్ట్రం vs కేంద్రం, రాష్ట్రం vs పొరుగు రాష్ట్రం.

2026లో:
తెలంగాణ vs ఆంధ్రప్రదేశ్;
ఆంధ్రప్రదేశ్ vs పొరుగు రాష్ట్రాలు;
రాష్ట్రాలు vs కేంద్రం;
ప్రాజెక్టు vs ప్రాజెక్టు;
పంట vs తాగునీరు;
ప్రస్తుత వినియోగం vs భవిష్యత్తు అవసరం.

కానీ ఒక విషయం మాత్రం మారకూడదు:

నది ఎవరి పార్టీది కాదు.
నది ఎవరి ప్రభుత్వానిదీ కాదు.
నది మొత్తం నదీ పరివాహక ప్రాంతానికి చెందిన ప్రకృతి వనరు.

నేటి పాలకులు 1963 సంపాదకీయం నుంచి నేర్చుకోవలసిన ఐదు పాఠాలు

అనుమతి విజయానికి ప్రారంభం మాత్రమే

1963లో కేంద్ర అనుమతి వచ్చిన వెంటనే నిర్మాణాన్ని వేగవంతం చేయాలని ఆచార్యగారు కోరారు. నేడు కూడా అదే సూత్రం వర్తిస్తుంది. Foundation stone కాదు; completion తరువాత functioning ముఖ్యం.

ప్రాజెక్టు పరిమాణం కంటే ప్రజా ప్రయోజనం ముఖ్యం

భారీ ప్రాజెక్టు అంటే భారీ విజయమని భావించడం ప్రమాదకరం. చిన్న, మధ్యతరహా ప్రాజెక్టులు కూడా స్థానిక నీటి భద్రతకు కీలకం కావచ్చు. తెలంగాణలో చెరువుల పునరుద్ధరణ, కాలువల నిర్వహణ, భూగర్భజలాల సంరక్షణ కూడా భారీ ఎత్తిపోతల పథకాలతో సమానంగా చూడాలి.

అంతర్రాష్ట్ర నీటి సమస్యను శాశ్వత రాజకీయ యుద్ధంగా మార్చకూడదు

1963లోనే నదీ జలాలపై రాష్ట్రాల మధ్య వివాదం ఉంది. 63 సంవత్సరాల తరువాత కూడా అదే సమస్య కొనసాగడం మన సంస్థాగత వ్యవస్థలో లోపాన్ని సూచిస్తుంది. ట్రిబ్యునల్స్, Boards, కేంద్ర సంస్థలు ఉన్నప్పటికీ నిరంతర, డేటా ఆధారిత, పారదర్శక water accounting వ్యవస్థ అవసరం.

ఖర్చు కాదు—ఫలితం లెక్కించాలి

కాళేశ్వరం మీద CAG audit, పోలవరం మీద CAG audit—ఇవి మనకు ఒకే సందేశం ఇస్తాయి: ప్రాజెక్టుకు ఎంత ఖర్చు చేశారన్నది మాత్రమే కాదు; ఆ ఖర్చుకు తగిన ప్రజా ప్రయోజనం వచ్చిందా అన్నదే అసలు ప్రశ్న.

నదిని రాజకీయ సరిహద్దులతో చూడకూడదు

కృష్ణా, గోదావరి తెలంగాణలో పుట్టి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు వెళ్లవచ్చు; మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా వంటి రాష్ట్రాలతో వాటి పరివాహక ప్రాంత సంబంధాలు ఉండవచ్చు. కాబట్టి river-basin governance రాష్ట్ర సరిహద్దుల కంటే పెద్దది.

1963 నుంచి 2026: అసలు మారిందేమిటి?

63 సంవత్సరాల చరిత్రను ఒక వాక్యంలో చెప్పాలంటే: 1963లో మనకు నీటి కొరతతో పాటు ప్రాజెక్టుల కొరత ఉండేది; 2026లో ప్రాజెక్టులు పెరిగాయి కానీ నీటి పాలనపై వివాదాలు తగ్గలేదు.

అప్పుడు:

“ప్రాజెక్టు కట్టండి.”

ఇప్పుడు:

“ప్రాజెక్టును శాస్త్రీయంగా నిర్వహించండి.”

అప్పుడు:

“నిధులు పెంచండి.”

ఇప్పుడు:

“నిధుల ఫలితాన్ని లెక్కించండి.”

అప్పుడు:

“కేంద్రం అనుమతించాలి.”

ఇప్పుడు:

“కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, బోర్డులు, ట్రిబ్యునల్స్ సమన్వయంతో అమలు చేయాలి.”

అప్పుడు:

“తెలంగాణకు పోచంపాడు కావాలి.”

ఇప్పుడు:

“తెలంగాణకు SRSP, కాళేశ్వరం, ఇతర పథకాల నీరు నిజంగా ఎంత చేరుతోంది?”

అప్పుడు:

“శ్రీశైలం నిర్మించాలి.”

ఇప్పుడు:

“శ్రీశైలం నుంచి నీటిని ఎవరు, ఎప్పుడు, ఎంత తీసుకోవాలి?”

ఆచార్యగారి సంపాదకీయానికి నేటి ముగింపు

1963లో ఎం.ఎస్. ఆచార్యగారు శోభకృత్ సంవత్సరాన్ని ఆశతో స్వాగతించారు. కేంద్ర నిర్ణయాన్ని రాష్ట్ర విజయంగా చూశారు. కానీ అదే సమయంలో ప్రభుత్వానికి ఒక హెచ్చరిక చేశారు—అనుమతి వచ్చిన వెంటనే నిర్మాణ కార్యక్రమాన్ని సత్వరంగా, సమర్థంగా అమలు చేయాలని.

2026లో ఆ హెచ్చరికను మరింత విస్తరించాలి.

ప్రాజెక్టు కట్టడం అభివృద్ధి కాదు.
ప్రాజెక్టు పనిచేయడం అభివృద్ధి.
ప్రజలకు నీరు చేరడం అభివృద్ధి.
రైతుకు స్థిరమైన సాగునీరు అందడం అభివృద్ధి.
నగరానికి తాగునీరు అందడం అభివృద్ధి.
ప్రాజెక్టు భద్రంగా ఉండటం అభివృద్ధి.
పునరావాసితుడికి న్యాయం జరగడం అభివృద్ధి.
ప్రతి రూపాయి ప్రజా ప్రయోజనంగా మారడం అభివృద్ధి.

1963లో ఈ సంపాదకుడు నాలుగు కోట్ల కేటాయింపు చాలదని ప్రభుత్వాన్ని ప్రశ్నించారు ఆచార్య గారు.

2026లో మనం ప్రభుత్వాలను ఇంకా పెద్ద ప్రశ్న అడగాలి: “వేల కోట్లు ఖర్చు చేశామని చెబుతున్నారు. ఆ నీరు ఎక్కడుంది? ఎన్ని ఎకరాలకు చేరింది? ఎంతమంది రైతుల జీవితాలను మార్చింది? ఎంతకాలం ఈ ప్రాజెక్టు నిలుస్తుంది? దానికి ఎవరు బాధ్యత వహిస్తారు?”

ఇదే 1963 సంపాదకీయాన్ని 2026లో చదవడం వల్ల కలిగే అసలు ప్రయోజనం.

నదులు మారలేదు.
నీటి అవసరం మారలేదు.
ప్రాజెక్టుల అవసరం మారలేదు.
మారింది కేవలం రాజకీయ పటం, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, ప్రాజెక్టుల పరిమాణం, ఖర్చుల పరిమాణం.

కానీ పాలకుల బాధ్యత మాత్రం అప్పటిలాగే ఉంది. అందుకే 28-3-1963 నాటి ఆచార్యగారి మాటను నేడు ఇలా పునరావృతం చేయవచ్చు: “కేంద్రం తీర్పు ఇవ్వడం ఒక దశ మాత్రమే; ప్రజలకు నీరు అందించడం ప్రభుత్వ అసలు పరీక్ష.”

ఈ విశ్లేషణలో ప్రస్తుత పరిస్థితిని కేవలం రాజకీయ కోణంలో కాకుండా పోచంపాడు–శ్రీరామ్ సాగర్ → శ్రీశైలం → నాగార్జునసాగర్ → కాళేశ్వరం → పోలవరం → కృష్ణా–గోదావరి అంతర్రాష్ట్ర జలపాలన అనే చారిత్రక నిరంతరతలో చూడటం ముఖ్యమని భావిస్తున్నాను. ప్రత్యేకంగా, 2026లో కూడా కృష్ణా నీటి వివాదం కొనసాగుతుండటం ఆచార్యగారి 1963 ఆందోళన ఎంత ముందుచూపుతో ఉందో చూపిస్తున్నది.