“చదువుకున్న వ్యక్తి తన జ్ఞానాన్ని వినియోగించుకోలేని పరిస్థితులకు విద్యలోని లోపాలతోపాటు సామాజిక, ఆర్థిక వ్యవస్థలూ కారణమవుతాయి. ఉపాధి అవకాశాలు, సంస్థల పనితీరు, స్వతంత్ర ఆలోచనకు లభించే ప్రోత్సాహం వంటి అంశాలను పరిశీలించాలి. విద్యను ఉద్యోగ సాధనకే పరిమితం చేస్తే పౌరుడిగా అతని పాత్ర కుదించుకుపోతుంది. జీవనోపాధికి అవసరమైన నైపుణ్యాలతోపాటు హక్కుల అవగాహన, సామాజిక బాధ్యత, నిర్ణయ సామర్థ్యం పెంపొందాలి. తన జీవితంపై ప్రభావం చూపే వ్యవస్థలను అర్థం చేసుకునే శక్తి విద్య ద్వారా రావాలి..”
“పుస్తకాలలో ఉన్నది సమాజంలో లేదు!
“సమాజంలో ఉన్నది పుస్తకాలలో లేదు!!
కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం.
మనిషి పరిణామక్రమంలో జ్ఞానం అత్యంత శక్తివంతమైన ఆయుధం. అనుభవాన్ని తరతరాలకు అందించడానికి, శాస్త్రీయ ఆలోచనను అభివృద్ధి చేయడానికి, సమాజాన్ని చైతన్యవంతం చేయడానికి పుస్తకాలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. నాగరికత చరిత్రను పరిశీలిస్తే మానవ జ్ఞానం ఎక్కువ భాగం లిఖిత రూపంలోనే భద్రపరచబడింది. అయితే నేటి సమాజంలో ఒక తీవ్రమైన వైరుధ్యం కనిపిస్తోంది. పుస్తకాలలో చెప్పే విలువలు ఒకవైపు ఉంటే, వాస్తవ జీవితంలో కనిపించే పరిస్థితులు మరోవైపు ఉన్నాయి. పాఠ్యపుస్తకాలు నీతి, నిజాయితీ, సమానత్వం, ప్రజాస్వామ్యం, సామాజిక న్యాయం, మానవత్వం గురించి బోధిస్తుంటే, ఆచరణలో మాత్రం డబ్బు, అధికారం, కులం, పరిచయాలు, ప్రభావం, రాజకీయ బలం, సామాజిక స్థాయి వంటి అంశాలు అనేక సందర్భాల్లో నిర్ణయాత్మకంగా మారుతున్నాయి. అందుకే “పుస్తకాలలో ఉన్నది సమాజంలో లేదు… సమాజంలో ఉన్నది పుస్తకాలలో లేదు” అనే వ్యాఖ్య ఒక సామాజిక వాస్తవాన్ని ప్రశ్నించే బలమైన ఆలోచనగా నిలుస్తోంది. “చదివినోడు బానిసవుతున్నాడు… చదవనోడు రాజ్యమేలుతున్నాడు” అనే మాటను అక్షరార్థంలో తీసుకుంటే చదువు విలువను తక్కువ చేసినట్టవుతుంది.
కానీ దాని వెనుక ఉన్న సామాజిక వ్యంగ్యాన్ని పరిశీలిస్తే ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్న మన ముందుకు వస్తుంది. విద్య మనిషికి కేవలం ఉద్యోగాన్ని ఇస్తుందా? లేక ప్రశ్నించే శక్తిని, నిర్ణయం తీసుకునే సామర్థ్యాన్ని, సామాజిక బాధ్యతను కూడా అందిస్తుందా? పుస్తక జ్ఞానం జీవిత జ్ఞానంతో కలవకపోతే విద్య సంపూర్ణం కాదు. అదే విధంగా చదువు లేని వ్యక్తి అధికారంలోకి రావడం అతని అజ్ఞానానికి విజయంగా చూడలేం; ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజల నిర్ణయం, సామాజిక సమీకరణాలు, ఆర్థిక వనరులు, సంస్థాగత శక్తి వంటి అనేక అంశాలు అధికారాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
విద్యావ్యవస్థలో ఉన్న ప్రధాన సమస్య జ్ఞానం మరియు జీవితం మధ్య వున్న దూరం. ఒక విద్యార్థి పాఠ్యపుస్తకంలో పర్యావరణ పరిరక్షణ గురించి చదువుతాడు. కానీ అదే విద్యార్థి నివసించే ప్రాంతంలో చెత్త నిర్వహణ సరిగా ఉండకపోవచ్చు. పుస్తకంలో ప్రజాస్వామ్య విలువలు బోధిస్తారు. కానీ కుటుంబంలో పిల్లల అభిప్రాయానికి స్థానం ఉండకపోవచ్చు. రాజ్యాంగం సమానత్వాన్ని ప్రకటిస్తుంది. కానీ సామాజిక జీవితంలో వివక్షలు కొనసాగవచ్చు. అవినీతి దేశాభివృద్ధికి అడ్డంకి అని పాఠ్యపుస్తకాలు చెబుతాయి. మరోవైపు అవినీతిని ఎదుర్కొనే వ్యవస్థల బలహీనతను ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా అనుభవించవచ్చు. ఈ వైరుధ్యమే పుస్తక జ్ఞానం పట్ల ఒక వర్గంలో నిరాశను పెంచుతుంది.
పుస్తకం ఒక మ్యాప్ లాంటిది
అయితే సమస్య పుస్తకాలలో లేదు; పుస్తకాన్ని జీవితంతో అనుసంధానం చేయడంలో ఉంది. పుస్తకం ఒక మ్యాప్ లాంటిది. మ్యాప్లో రహదారి ఉన్నంత మాత్రాన ప్రయాణం పూర్తికాదు. ప్రయాణికుడికి మార్గం తెలుసుకోవడంతో పాటు వాస్తవ పరిస్థితులను అర్థం చేసుకునే సామర్థ్యం కూడా ఉండాలి. విద్య కూడా అంతే. పుస్తక జ్ఞానం మనిషికి దిశను చూపాలి. అనుభవం ఆ దిశలో నడిపించాలి. పరిశీలన, పరిశోధన, ప్రశ్నించే స్వభావం ఆ ప్రయాణాన్ని సరిదిద్దాలి.నేటి విద్యా వ్యవస్థపై మరో ప్రధాన విమర్శ మార్కుల ఆధిపత్యం. విద్యార్థి ఏం అర్థం చేసుకున్నాడు? ఏ ప్రశ్నలు అడిగాడు? ఒక సమస్యకు ఎలాంటి పరిష్కారం సూచించాడు? సమాజం పట్ల అతని బాధ్యత ఏమిటి? అనే ప్రశ్నల కంటే పరీక్షలో ఎన్ని మార్కులు సాధించాడు అనే అంశానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం లభించే పరిస్థితులు ఉన్నాయి. ఫలితంగా పుస్తకాన్ని అర్థం చేసుకోవడం కంటే పరీక్షకు గుర్తుపెట్టుకోవడం ముఖ్యం అవుతోంది. పరీక్ష ముగిసిన తరువాత ఆ జ్ఞానం ఎంతవరకు జీవితంలో ఉపయోగపడుతోంది అనేది మరో ప్రశ్న. ఇదే సందర్భంలో “చదివినోడు బానిసవుతున్నాడు” అనే వ్యాఖ్యకు మరో అర్థం వస్తుంది.
చదువుకున్న వ్యక్తి ఉద్యోగం కోసం సంవత్సరాల తరబడి పోటీ పడుతున్నాడు. డిగ్రీలు, పీజీలు, పరిశోధనా పట్టాలు సాధించినా ఉపాధి భద్రత కోసం పోరాడాల్సి వస్తోంది. కొందరు విద్యావంతులు తమ ఆలోచనా స్వాతంత్య్రాన్ని కూడా సంస్థాగత ఒత్తిళ్లకు అనుగుణంగా మార్చుకోవాల్సిన పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటున్నారు. ఇక్కడ బానిసత్వం అనేది శారీరక బానిసత్వం కాదు. ఆర్థిక ఆధారపడటం, ఉద్యోగ అస్థిరత, సామాజిక ఒత్తిడి, ఆలోచనా స్వేచ్ఛపై పరిమితులు వంటి ఆధునిక రూపాలను సూచించే రూపకంగా చూడాలి.మరోవైపు “చదవనోడు రాజ్యమేలుతున్నాడు” అనే మాట కూడా సమాజంలోని ఒక వైరుధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రజాస్వామ్యంలో అధికారానికి విద్యార్హత ఒక్కటే ప్రమాణం కాదు. ప్రజల మద్దతు, నాయకత్వ సామర్థ్యం, సంస్థాగత బలం, రాజకీయ అనుభవం, సామాజిక సంబంధాలు, ఆర్థిక వనరులు, ప్రచార సామర్థ్యం వంటి అనేక అంశాలు అధికారాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. కాబట్టి చదువు లేని వ్యక్తి అధికారంలోకి రావడం అనేది చదువు ఓడిపోయిందని నిరూపించదు. అదే సమయంలో విద్యావంతులు సమాజ నిర్ణయ ప్రక్రియలో వెనుకబడితే, వారి విద్య సామాజిక ప్రభావంగా మారకపోవడానికి కారణాలను పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
అనుభవం నేర్పేది కూడా జ్ఞానమే
ఇక్కడ జ్ఞానం అంటే ఏమిటి? పుస్తకంలోని సమాచారం మాత్రమే జ్ఞానం కాదు. అనుభవం నుంచి నేర్చుకోవడం కూడా జ్ఞానమే. రైతుకు భూమి స్వభావంపై ఉన్న అనుభవ జ్ఞానం, మత్స్యకారుడికి సముద్రంపై ఉన్న అవగాహన, కళాకారుడికి తన కళపై ఉన్న నైపుణ్యం, కార్మికుడికి యంత్రాలపై ఉన్న ప్రాయోగిక పరిజ్ఞానం, గ్రామీణ సమాజానికి స్థానిక వనరులపై ఉన్న అనుభవం—ఇవన్నీ జ్ఞాన రూపాలే. అయితే వాటిని శాస్త్రీయంగా పరిశీలించి, ఆధారాలతో నమోదు చేసి, తదుపరి తరాలకు అందించడమే విద్యా వ్యవస్థ బాధ్యత.అందుకే పుస్తక జ్ఞానం, అనుభవ జ్ఞానం పరస్పర విరోధాలు కావు; పరస్పర పూరకాలు. పుస్తకాలు సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి సిద్ధాంతాన్ని అందిస్తాయి. సమాజం పుస్తకాలకు కొత్త ప్రశ్నలను అందిస్తుంది. పరిశోధన ఈ రెండింటి మధ్య వారధిగా పనిచేస్తుంది. పరిశోధకుడు పుస్తకాలను చదవాలి, క్షేత్రస్థాయికి వెళ్లాలి, ప్రజలను కలవాలి, గణాంకాలను సేకరించాలి, వాస్తవాలను పరిశీలించాలి, వాటిని శాస్త్రీయ పద్ధతిలో విశ్లేషించాలి.
అప్పుడే పుస్తకం జీవిస్తుంది; సమాజ అనుభవం జ్ఞానంగా మారుతుంది. ప్రస్తుతం డిజిటల్ యుగం ఈ అంతరాన్ని మరింత సంక్లిష్టం చేసింది. గతంలో పుస్తకాలు జ్ఞానానికి ప్రధాన వనరులు. ఇప్పుడు సామాజిక మాధ్యమాలు, వీడియోలు, డిజిటల్ గ్రంథాలయాలు, కృత్రిమ మేధస్సు, ఆన్లైన్ కోర్సులు, పాడ్కాస్ట్లు వంటి అనేక మార్గాల ద్వారా సమాచారం అందుతోంది. సమాచారం అందుబాటులో ఉండటం పెరిగింది కానీ నమ్మదగిన జ్ఞానాన్ని గుర్తించే సామర్థ్యం అదే స్థాయిలో పెరిగిందా అనే ప్రశ్న కీలకం. తప్పుడు సమాచారం వేగంగా వ్యాపించే కాలంలో చదువు అంటే కేవలం పుస్తకం చదవడం కాదు; ఆధారాలను పరిశీలించడం, మూలాలను గుర్తించడం, వాస్తవ నిర్ధారణ చేయడం, భిన్న అభిప్రాయాలను వినడం, తార్కికంగా నిర్ణయించుకోవడం కూడా చదువులో భాగమే.
ఉపాధ్యాయుడి పాత్ర మారాలి
ఇక్కడ ఉపాధ్యాయుడి పాత్ర కూడా మారాలి. పాత తరహాలో “నేను చెప్పాను–నువ్వు రాసుకో” అనే బోధనకు బదులుగా “ఎందుకు?”, “ఎలా?”, “దానికి ఆధారం ఏమిటి?”, “ఇది సమాజంలో ఎలా కనిపిస్తోంది?” అనే ప్రశ్నలను విద్యార్థుల్లో పెంచాలి. పాఠ్యపుస్తకంలోని ఒక సిద్ధాంతాన్ని గ్రామంలో, పట్టణంలో, కార్యాలయంలో, మీడియా సంస్థలో, మార్కెట్లో ఎలా చూడవచ్చో విద్యార్థులతో పరిశీలింపజేయాలి. తరగతి గది గోడల మధ్య ముగిసే విద్యకు బదులుగా సమాజాన్ని ప్రయోగశాలగా మార్చాలి. చదువుకున్న మనిషి సమాజాన్ని మార్చలేకపోతే అతని విద్య అసంపూర్ణం. చదువు లేని మనిషి అనుభవాన్ని జ్ఞానంగా మార్చుకోలేకపోతే అతని అనుభవం కూడా పరిమితమే. ఈ రెండు ప్రపంచాలను కలపడం ఆధునిక విద్య యొక్క ప్రధాన బాధ్యత.అందువల్ల “చదివినోడు బానిసవుతున్నాడు, చదవనోడు రాజ్యమేలుతున్నాడు” అనే వ్యాఖ్యను చదువుపై నిరాశగా కాకుండా విద్యా వ్యవస్థను పునరాలోచించాల్సిన హెచ్చరికగా చూడాలి. చదువు మనిషిని ఉద్యోగార్థిగా మాత్రమే తయారు చేయకూడదు. అతన్ని ప్రశ్నించే పౌరుడిగా, బాధ్యతగల వ్యక్తిగా, శాస్త్రీయ దృక్పథం కలిగిన పరిశీలకుడిగా, సామాజిక సమస్యలకు పరిష్కారాలు వెతికే వ్యక్తిగా తీర్చిదిద్దాలి.
పుస్తక జ్ఞానం సమాజంలోకి రావాలి
ఎవరు చదివారు? ఎవరు చదవలేదు? ఎవరు అధికారంలో ఉన్నారు? అనేది కాదు. అసలు ప్రశ్న ఎవరు జ్ఞానాన్ని జీవితంలో ఉపయోగిస్తున్నారు? ఎవరు సమాజ వాస్తవాలను అర్థం చేసుకుంటున్నారు? ఎవరు ప్రశ్నిస్తున్నారు? ఎవరు పరిష్కారాలను సృష్టిస్తున్నారు? అనేదే చివరి ప్రశ్నం. పుస్తకాల్లో ఉన్న జ్ఞానం సమాజంలోకి రావాలి. సమాజంలో ఉన్న అనుభవం పుస్తకాల్లోకి రావాలి. విశ్వవిద్యాలయాలు ప్రజల జీవితాల నుంచి నేర్చుకోవాలి. ప్రజలు శాస్త్రీయ జ్ఞానాన్ని స్వీకరించాలి. పరిశోధన ఈ రెండింటి మధ్య వారధిగా నిలవాలి. అప్పుడు మాత్రమే చదువు బానిసత్వానికి దారి తీసే సాధనం కాకుండా స్వేచ్ఛకు, ఆలోచనకు, సామాజిక మార్పుకు, ప్రజాస్వామ్య చైతన్యానికి శక్తివంతమైన సాధనం అవుతుంది. పుస్తకం సమాజాన్ని చదవాలి… సమాజం పుస్తకాన్ని చదవాలి. ఈ రెండూ కలిసినప్పుడే నిజమైన జ్ఞాన సమాజం నిర్మాణమవుతుంది.
