“ముఖ్యంగా 2002–03 కరువు అసాధారణ తీవ్రతను సంతరించుకుంది. కృష్ణా నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలోని సాగునీటి వ్యవస్థలపై నిర్వహించిన శాస్త్రీయ అధ్యయనం ప్రకారం, 2002–03లో తెలంగాణ ప్రాంతపు వర్షపాతం దీర్ఘకాల సగటులో కేవలం 67 శాతానికి పరిమితమైంది. ఆ కాలం నాటి వర్షాభావ తీవ్రత తెలంగాణలో 1972 తరువాత కనిపించని స్థాయిలో ఉందని అధ్యయనం పేర్కొంది. సాగునీటి కొరత పంటల విస్తీర్ణాన్ని, ముఖ్యంగా వరి ఉత్పత్తిని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. ఇదే సమయంలో విద్యుత్ సరఫరా, వ్యవసాయ పంపుసెట్ల నిర్వహణ, విద్యుత్ ఛార్జీలపై వివాదాలు రైతాంగ అసంతృప్తికి కారణమయ్యాయి. 2002లో ఖమ్మం జిల్లాలో రోజుకు పది గంటల వరకు పట్టణ విద్యుత్ కోతలు నమోదైనట్లు అప్పటి వార్తలు తెలియజేస్తున్నాయి. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తక్కువ వోల్టేజీ, సరఫరా అంతరాయాలు వ్యవసాయాన్ని మరింత కష్టాల్లోకి నెట్టాయి..”
1996–2003 నాటి సంక్షోభం పునరావృతమవుతున్నదా? ఎల్‌నీనో ప్రభావంతో వర్షాభావం, సాగునీటి కొరత, విద్యుత్ సమస్యలపై ఒక విశ్లేషణ
తెలంగాణ చరిత్రలో కరువు కేవలం ప్రకృతి వైపరీత్యం కాదు. అది రైతాంగ జీవనోపాధిని దెబ్బతీసిన ఆర్థిక సంక్షోభం. గ్రామీణ సమాజాన్ని కుదిపేసిన సామాజిక విషాదం. ప్రభుత్వాల విధానాలను ప్రశ్నించిన రాజకీయ పరిణామం..!
ముఖ్యంగా 1996 నుంచి 2003 మధ్య ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని తెలంగాణ ప్రాంతం ఎదుర్కొన్న వర్షాభావం, భూగర్భజలాల క్షీణత, విద్యుత్ కోతలు, పంటనష్టాలు, రైతుల అప్పుల సమస్యలు నాటి పరిస్థితుల తీవ్రతకు నిదర్శనాలు. మూడు దశాబ్దాల తరువాత 2026లో మరోసారి తెలంగాణను ఎల్‌నీనో ప్రభావం వెంటాడుతున్నది. వర్షాలు తగ్గిపోయాయి. జలాశయాల్లో నీటి నిల్వలు పడిపోయాయి. జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి తగ్గింది. రైతాంగం మరోసారి సాగునీటి కోసం ఆందోళన చెందుతున్నది. అయితే 1996–2003 మధ్య పరిస్థితులన్నింటినీ ఒకే రకమైన ఎల్‌నీనో కరువుగా అభివర్ణించడం శాస్త్రీయంగా సరైంది కాదు. ఆ కాలంలో 1997–98లో బలమైన ఎల్‌నీనో సంభవించగా, 2002లో మరో ఎల్‌నీనో, తీవ్రమైన వర్షాభావం నమోదయ్యాయి. ముఖ్యంగా 2002–03 నాటి కరువు తెలంగాణ వ్యవసాయ రంగాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది. ప్రస్తుత పరిస్థితులతో అత్యంత స్పష్టమైన చారిత్రక పోలిక కనిపించేది ఆ కాలంతోనే.
ఎల్‌నీనో తీవ్రత.. తెలంగాణపై ప్రభావం
పసిఫిక్ మహాసముద్రంలోని భూమధ్యరేఖ ప్రాంతంలో సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణం కంటే పెరగడాన్ని ఎల్‌నీనో అంటారు. ఈ మార్పు ప్రపంచవ్యాప్తంగా వర్షపాత నమూనాలను ప్రభావితం చేస్తుంది. భారత నైరుతి రుతుపవనాలు బలహీనపడే అవకాశాన్ని పెంచుతుంది. అయితే ప్రతి ఎల్‌నీనో సంవత్సరంలోనూ భారతదేశంలో కరువు తప్పనిసరిగా ఏర్పడదు. హిందూ మహాసముద్ర పరిస్థితులు, బంగాళాఖాతంలో అల్పపీడనాలు, ప్రాంతీయ వాతావరణ వ్యవస్థలు కూడా వర్షపాతాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
అమెరికా వాతావరణ పరిశోధన సంస్థ NOAA అక్టోబర్ 8న విడుదల చేసిన అంచనా ప్రకారం, 2026 ఎల్‌నీనో బలపడుతున్నది. 2027 జనవరి–మార్చి వరకు బలమైన లేదా అత్యంత బలమైన ఎల్‌నీనో కొనసాగే ప్రమాదం 83 శాతానికి మించి ఉంది. 2026 సెప్టెంబర్‌లో పసిఫిక్ మహాసముద్రంలోని నినో 3.4 ప్రాంతపు ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసం 2.1 డిగ్రీల సెల్సియస్‌కు చేరింది. ఇది తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితులకు సంకేతం.
తెలంగాణలో 2026 జూన్ 1 నుంచి సెప్టెంబర్ 30 వరకు సాధారణంగా 740.6 మిల్లీమీటర్ల వర్షపాతం నమోదు కావాల్సి ఉండగా 615.5 మిల్లీమీటర్లు మాత్రమే కురిసింది. అంటే రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 17 శాతం వర్షపాతం లోటు. మొత్తం 33 జిల్లాల్లో 18 జిల్లాలు లోటు వర్షపాతాన్ని ఎదుర్కొన్నాయి. రాష్ట్ర సగటు అధికారికంగా సాధారణ వర్షపాతం విభాగంలోనే ఉన్నప్పటికీ, జిల్లాలవారీ అసమానతలు వ్యవసాయాన్ని సంక్షోభంలోకి నెట్టాయి. అక్టోబర్‌లో పరిస్థితి మరింత దిగజారింది. అక్టోబర్ 1 నుంచి 21 వరకు సాధారణంగా 75.6 మిల్లీమీటర్ల వర్షం కురవాల్సి ఉండగా కేవలం 3.5 మిల్లీమీటర్లు మాత్రమే నమోదైంది. ఇది 95 శాతం లోటు. పన్నెండు జిల్లాల్లో అసలు వర్షమే నమోదు కాలేదు. కరువు తీవ్రతను గుర్తించిన రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అక్టోబర్ 24న ఉత్తర్వులు జారీ చేసి 31 జిల్లాల్లోని 365 మండలాలను కరువు ప్రభావిత ప్రాంతాలుగా ప్రకటించింది. వీటిలో 111 మండలాలు తీవ్రమైన కరువు, 254 మండలాలు మధ్యస్థ కరువు కిందకు వొచ్చాయి. వరి సాగు విస్తీర్ణం 69.19 లక్షల ఎకరాల నుంచి 57 లక్షల ఎకరాలకు తగ్గిపోయింది. ప్రధాన, మధ్యతరహా జలాశయాల్లో పరిశీలించిన నీటి నిల్వలు 585 టీఎంసీల సామర్థ్యానికి గాను 179.63 టీఎంసీలకు పరిమితమయ్యాయి.
- 2026 తెలంగాణ కరువు — ప్రధాన గణాంకాలు: -17%
- జూన్–సెప్టెంబర్ వర్షపాతం లోటు: 365
- కరువు ప్రభావిత మండలాలు: 18%
- వరి సాగు విస్తీర్ణంలో తగ్గుదల: 31%
- పరిశీలించిన జలాశయాల్లో నీటి నిల్వల శాతం
- మూలం: 2026 అక్టోబర్ 24న జారీ చేసిన కరువు ప్రకటనలో పేర్కొన్న గణాంకాలు.
1996–2003: కరువు వెంటాడిన కాలం
1990వ దశకం చివరిలో తెలంగాణ వ్యవసాయ రంగంలో కీలకమైన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. సంప్రదాయ చెరువుల ఆధారిత సాగు క్రమంగా తగ్గుతూ బోరుబావులు, విద్యుత్ మోటార్లపై ఆధారపడే వ్యవసాయం విస్తరించింది. వర్షాలు తగ్గినప్పుడు చెరువులు ఎండిపోవడం ఒక సమస్య అయితే, బోర్లలో నీరు అడుగంటడం మరో సమస్యగా మారింది. దీనికి విద్యుత్ సరఫరా అనిశ్చితి కూడా తోడైంది. 1997లో తెలంగాణలో వర్షపాతం సాధారణం కంటే సుమారు 33 శాతం తగ్గింది. 2002లో సుమారు 32 శాతం లోటు నమోదైంది. ఈ రెండు సంవత్సరాల మధ్య వర్షపాత పరిస్థితులు ఒకేలా లేకపోయినా, భూగర్భజలాలపై ఆధారపడే వ్యవసాయ వ్యవస్థకు అవి తీవ్రమైన హెచ్చరికలుగా మారాయి.
విద్యుత్ సంక్షోభం.. పాత సమస్యకు కొత్త రూపం1996–2003 మధ్య విద్యుత్ సమస్య ప్రధానంగా సరఫరా కొరత, పంపుసెట్లకు నాణ్యమైన విద్యుత్ అందకపోవడం, చార్జీల భారం చుట్టూ తిరిగింది. అప్పుడు వ్యవసాయానికి విద్యుత్ అందించడం ఒక రాజకీయ, ఆర్థిక సమస్యగా మారింది. నేడు విద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యం పెరిగినప్పటికీ నీటి కొరత కొత్త సమస్యను సృష్టిస్తున్నది. 2026 సెప్టెంబర్ రెండో వారంలో తెలంగాణ జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి గత ఏడాది ఇదే కాలంలో నమోదైన 1,940 మెగావాట్ల నుంచి 424 మెగావాట్లకు తగ్గినట్లు వార్తలు వెల్లడించాయి. సెప్టెంబర్ 9న రాష్ట్ర విద్యుత్ గరిష్ఠ డిమాండ్ 19,543 మెగావాట్లకు చేరింది. జలవిద్యుత్ తగ్గిపోవడంతో మార్కెట్ నుంచి అదనపు విద్యుత్ కొనుగోలు అవసరం పెరిగింది. అక్టోబర్ 28 నాటికి నాగార్జునసాగర్ ప్రధాన జలవిద్యుత్ కేంద్రం ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరంలో 469.80 మిలియన్ యూనిట్లు మాత్రమే ఉత్పత్తి చేసింది. వార్షిక లక్ష్యం 1,500 మిలియన్ యూనిట్లు. గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఇదే కేంద్రం రికార్డు స్థాయిలో 2,572 మిలియన్ యూనిట్లు ఉత్పత్తి చేయడం గమనార్హం.
నీటి సంక్షోభం.. ప్రాజెక్టులు పెరిగినా భద్రత ఏది?
తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడిన తరువాత సాగునీటి ప్రాజెక్టులు, ఎత్తిపోతల పథకాలు, మిషన్ కాకతీయ, మిషన్ భగీరథ వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా నీటి మౌలిక సదుపాయాలు విస్తరించాయి. అయినప్పటికీ తీవ్రమైన వర్షాభావం ఎదురైనప్పుడు రాష్ట్రం మరోసారి నీటి సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కోవడం ఆందోళన కలిగిస్తున్నది. గతంలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో చెరువులు ఎండిపోవడం, తాగునీటి బావులు అడుగంటడం ప్రధాన సమస్యలైతే, ఇప్పుడు నగరాలు కూడా నీటి కొరత ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి. హైదరాబాద్‌లో సింగూరు, మంజీరా వ్యవస్థల నుంచి నీటి సరఫరా తగ్గితే డిసెంబర్ నాటికి సుమారు మూడు లక్షల కనెక్షన్లపై ప్రభావం పడవొచ్చని అధికారులు అంచనా వేసినట్లు వార్తలు వొచ్చాయి.
వరి సాగు.. పునరాలోచన అవసరం
తెలంగాణలో వరి సాగు విస్తరణ ఆహార ఉత్పత్తి పరంగా ముఖ్యమైన విజయమే. అయితే నీటి లభ్యతను పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా సాగు విస్తీర్ణాన్ని పెంచుకుంటూ పోవడం దీర్ఘకాలికంగా ప్రమాదకరం. ప్రస్తుత కరువు నేపథ్యంలో ముఖ్యమంత్రి రేవంత్ రెడ్డి రైతులను ఒక పంటకాలం, ముఖ్యంగా అధిక నీరు అవసరమయ్యే వరి సాగును వాయిదా వేసుకోవాలని కోరారు. 2027 జూలై వరకు అందుబాటులో ఉన్న నీటిని జాగ్రత్తగా వినియోగించాల్సిన అవసరాన్ని ప్రభుత్వం ప్రస్తావించింది. అయితే రైతులను వరి సాగు మానుకోవాలని కోరడం ఒక్కటే పరిష్కారం కాదు. ప్రత్యామ్నాయ పంటలకు కనీస మద్దతు ధర, కొనుగోలు భరోసా, సాగు పెట్టుబడి సహాయం, పంటల బీమా కల్పించకుండా పంటల మార్పిడి సాధ్యం కాదు. రైతుల ఆదాయానికి భద్రత కల్పించినప్పుడే నీటి పొదుపు విధానాలు ఫలిస్తాయి.
నాటి అనుభవాల నుంచి నేర్చుకోవాల్సిన పాఠాలు
1996–2003 మధ్య సంక్షోభం తెలంగాణకు కొన్ని కీలకమైన పాఠాలను నేర్పింది. కరువు తీవ్రతను కేవలం వర్షపాతంతోనే కొలవలేము. రైతుకు అందుబాటులో ఉన్న నీరు, విద్యుత్, రుణ సదుపాయాలు, పంటలకు మార్కెట్ ధరలు, గ్రామీణ ఉపాధి అవకాశాలు అన్నింటినీ కలిపి చూడాలి. ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో ప్రభుత్వం తక్షణమే గ్రామాలవారీగా తాగునీటి భద్రత ప్రణాళికలు రూపొందించాలి. జలాశయాల్లో నీటి నిల్వలను తాగునీరు, పశువుల అవసరాలు, అత్యవసర సాగు అవసరాల ప్రాతిపదికన కేటాయించాలి. చెరువులు, కుంటల పునరుద్ధరణకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. భూగర్భజలాల వినియోగంపై శాస్త్రీయ పర్యవేక్షణ పెంచాలి.
కరువు మండలాల్లో రైతులకు నష్టపరిహారం, పంట రుణాల పునర్వ్యవస్థీకరణ, ఉపాధి పనుల విస్తరణ తక్షణ అవసరాలు. వ్యవసాయానికి నిరంతర విద్యుత్ సరఫరా చేయడంతోపాటు పంపుసెట్ల సామర్థ్యాన్ని పెంచడం, నీటి పొదుపు సాంకేతికతలను ప్రోత్సహించడం కూడా అవసరం. అదే సమయంలో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య సమన్వయం అత్యవసరం. తెలంగాణ ప్రభుత్వం ₹20 వేల కోట్ల ప్రత్యేక కరువు సహాయ ప్యాకేజీతో పాటు అదనంగా 1,500 మెగావాట్ల విద్యుత్ సరఫరాను కేంద్రాన్ని కోరింది. ఈ అభ్యర్థనలపై సత్వర నిర్ణయాలు తీసుకోవడం అవసరం.
1996–2003 మధ్య తెలంగాణ ఎదుర్కొన్న అనుభవం ఒక నిజాన్ని స్పష్టం చేసింది. వర్షాలు కురవకపోవడం ప్రకృతి పరిణామం కావొచ్చు. కానీ ఆ వర్షాభావం ప్రజల జీవన సంక్షోభంగా మారడం వెనుక ప్రభుత్వ విధానాలు, నీటి నిర్వహణ, వ్యవసాయ ప్రణాళిక, ఆర్థిక అసమానతలు కూడా ప్రభావం చూపుతాయి. అప్పట్లో ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ పాలనలో తెలంగాణ రైతాంగం ఎదుర్కొన్న సాగునీటి, విద్యుత్ సమస్యలు ప్రాంతీయ అసంతృప్తికి కూడా కారణమయ్యాయి. ఇప్పుడు ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడి పన్నెండేళ్లు దాటిన తరువాత కూడా రైతులు నీటి కోసం ఆందోళన చెందాల్సిన పరిస్థితి తలెత్తడం లోతైన ఆత్మపరిశీలన అవసరం.
ప్రస్తుత కరువు 2002–03 కంటే అన్ని ప్రమాణాల్లోనూ తీవ్రంగా ఉందని ఇప్పుడే నిర్ధారించడం కంటే ముందు .. ముందస్తు హెచ్చరికలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. 2026లో మొదలైన సంక్షోభం 2027 వేసవిలో మరింత తీవ్రమయ్యే ప్రమాదాన్ని విస్మరించలేము. కరువు వొచ్చినప్పుడు సహాయం అందించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత. కరువు వొచ్చినా ప్రజల జీవనోపాధి కుప్పకూలకుండా వ్యవస్థలను నిర్మించడం సుపరిపాలనకు అసలైన ప్రమాణం. మూడు దశాబ్దాల క్రితం తెలంగాణ ఎదుర్కొన్న విషాదకర అనుభవాలు మళ్లీ పునరావృతం కాకుండా చూడాలంటే ఇప్పుడే సమగ్ర కార్యాచరణ ప్రారంభించాలి. ప్రకృతిని నిందించడం కంటే నీటి నిర్వహణను సంస్కరించడం, రైతాంగానికి ఆర్థిక భద్రత కల్పించడం, భవిష్యత్తు వాతావరణ మార్పులకు అనుగుణంగా వ్యవసాయాన్ని తీర్చిదిద్దడం అత్యంత అవసరం.
-ప్రజాతంత్ర డెస్క్
