ప్రజాస్వామ్యం అంటే వ్యక్తిస్వామ్యం కాదు

58 జనధర్మో విజయతే (ప్రజాతంత్ర) 

వరంగల్‌ వాణి 3.8.1983 ఎం ఎస్ ఆచార్య ఘాటైన సంపాదకీయం

ఆచార్య గారు 1983లో అడిగిన ఈ ప్రశ్న ‘వాస్తవ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ ఇంకెంత దూరం?’ ఆయన ఈరోజున ఇదే ప్రశ్న రాసినట్టు అనిపిస్తుంది. ‘‘ప్రజాస్వామ్యం అంటే వ్యక్తిస్వామ్యం కాదు’’ అంటూ ఉంటే ఇది 43 సంవత్సరాల కిందట వ్యాఖ్య అవుతుందా అంటే నమ్మడం కష్టం. ఆ పాత ‘‘ఆపాతవిమర్శాత్మ’’ సంపాదకీయ చదవండి. ప్రజాస్వామిక దేశంలో తమ ప్రతినిధి ప్రభుత్వాన్ని, నాయకత్వాన్ని ప్రజలే ఎంచుకుంటారు. ప్రపంచంలోని ప్రజాస్వామిక దేశాలలో భారతదేశం పెద్దది. వయస్సులో చిన్నది. కనుక ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఎవరిష్టం వచ్చినట్లు వాళ్లు అర్థంచెప్పి ప్రజల్ని తికమక పరుస్తున్నారు. స్వతంత్రం అంటే విశృంఖలత కాదు అదే విధంగా ప్రజాస్వామ్యం అంటే వ్యక్తిస్వామ్యం కాదు. ఈ రెండు ప్రధానాంశాలుగా వర్ణించే విద్వాంసులే ఇటువంటి ప్రసారంచేస్తూ విశృంఖలతనూ, వ్యక్తి స్వారూప్యాన్ని అలవాటు చేస్తున్నారు.

వ్యక్తి స్వామ్యంతో ఉన్న పార్టీలు ప్రజాస్వామ్యాన్ని గూర్చి ప్రబోధిస్తుంటే వాళ్ళకు ప్రజాస్వామ్యం మీద నమ్మకం ఉన్నదనుకోవటం కష్టం. ఈ దేశంలో అధికారంలోవున్న పార్టీ అధికారంలో లేని పార్టీలుగాని అన్నీ వ్యక్తి స్వామ్యంలో వున్న పార్టీలే. అధికారంలోవున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ప్రజాస్వామిక పద్ధతులలో రూపొందినప్పటికీ శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ
స్వామ్యంతో సాగుతున్న నామక పార్టీయే. ఆ పార్టీ తరపున నిల్చిన అభ్యర్థులు ఎన్నికల్లో గెలిస్తే ఆమెను గాని లేక ఆమె సూచించిన వ్యక్తిని గానీ ప్రధానిగా ఎన్నుకుంటారు.

శ్రీమతి గాంధీ నెహ్రూ కూతురు, దేశ-స్వతంత్రం తర్వాత నుంచి చనిపోయే దాకా నెహ్రూ ఈ దేశానికి ప్రధాని. ఆయన తర్వాత స్వల్ప కాలం లాల్‌ బహదూర్‌
శాస్త్రి ప్రధాని అయినప్పటికీ ఆ తర్వాత ప్రధానిగా శ్రీమతి గాంధీ నేటి వరకూ దేశాన్ని ఏలుతున్నారు. ప్రతిపక్ష పార్టీలన్నీ జనతాగా 1977లో పదవీచ్యుతి కల్గించినప్పటికీ ఆ పార్టీలో వ్యక్తి స్వామ్యపు కీచులాటవల్ల 1980లో తిరిగి శ్రీమతి గాంధీ అధికారానికి వచ్చింది. తన తర్వాత సంజయ్, ఇప్పుడు రాజీవ్‌ను ప్రధానిగా తెచ్చే యత్నం చేస్తున్నట్లు శ్రీమతి గాంధీని ప్రతిపక్షాలు విమర్శిస్తూ, ప్రత్యామ్నాయ నాయకత్వం లేకపోతే ప్రజాస్వామ్యం మంటకలుస్తుందంటున్నారు. వ్యక్తి స్వామ్యాన్ని ఈ విధంగా నిరసిస్తున్న ఈ ప్రతిపక్షాలు వ్యక్తిస్వామ్యం పోటీలతోనే సతమతం అవుతున్నాయి. జనతా కూలిపోయిన తరువాత అది గుణపాఠంగా వ్యవహరించటం లేదు. ఆయా పార్టీలు కూడ వ్యక్తి స్వామ్యంలోనే మనుగడ సాగిస్తున్నాయి. ఈ పార్టీలో లీనం కావటానికైన, సంఘటనగా ఏర్పడటానికై నా వ్యక్తిస్వామ్యమే అడ్డుగోడగా ఉంటున్నది.

ఈ నాయకత్వం సమస్య పరిష్కారం కానిదే ఈ ప్రతిపక్షాలు విలీనీకరణగాని కూటమి గాని ఏర్పడే అవకాశం అసలే కనిపించదు. రెండు పార్టీల కూటమి ఒకటి నాలుగైదు పార్టీల కూటమి మరొకటి ఇప్పుడు ఏర్పడ్డాయి. సిపిఐ, సిపిఐఎం పార్టీలు విడిగానే వున్నాయి. నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్సు తెలుగుదేశం, ఎడిఎంకె వంటి పార్టీలు జాతీయ
పార్టీలు కావు. నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ పార్టీ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అధికారానికి వచ్చిన తెలుగుదేశం పార్టీ, తమిళనాడులో అధికారంలో ఉన్న ఏడిఎంకె పార్టీ కూడా వ్యక్తి స్వామ్యం పార్టీలే. ఏకవ్యక్తి స్వామ్యంలో ఏర్పడిన ఈ పార్టీలు కూటమిగా ఏర్పడి, ఏకవ్యక్తి స్వామ్యంతో అధికారం చేజిక్కించుకున్న కాంగ్రెసైకి ప్రత్యామ్నాయం సమకూర్చి దేశంలో ప్రజాస్వామ్యాన్ని నిలపెడతామంటుండటం ఎంతో వింతగొల్పే విషయం.

ఈ పార్టీల నాయకులు ఇట్లా ప్రజాస్వామ్యాన్ని పరిహాసం పాలుచేస్తున్న విషయం ప్రజలకు తెలియదనుకోవటం మరీ విడ్డూరం. వాస్తవ ప్రజాస్వామ్యం ఈ దేశంలో నెలకొనేందుకు ప్రజలు నడుం కట్టటానికి ఈ పార్టీల వ్యవహారాలు మరింత దోహదం చేస్తుండటం మాత్రం వాస్తవం. వరంగల్‌ వాణి 3.8.1983 ఆనాటి ఘాటైన ఆచార్య ‘‘ప్రజాస్వామ్యం అంటే వ్యక్తిస్వామ్యం కాదు’’ ఈనాటి దారుణస్థితి 1983లో ఎం.ఎస్. ఆచార్యగారు రాసిన ప్రజాస్వామ్యం అంటే వ్యక్తిస్వామ్యం కాదు అనే సంపాదకీయం
ఒక పార్టీని, ఒక నాయకుడిని విమర్శించిన రాజకీయ వ్యాఖ్య కాదు. అది భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో క్రమంగా పెరుగుతున్న ఒక మౌలిక లోపాన్ని గుర్తించిన రాజ్యాంగపరమైన హెచ్చరిక. అందుకే నలభై మూడు సంవత్సరాల తర్వాత కూడా అది నేటి రాజకీయ పరిస్థితులను చదువుతున్నట్లే అనిపిస్తుంది.
ఆచార్యగారి ప్రధాన వాదన ఏమిటంటే, ప్రజాస్వామ్యం అనేది ఎన్నికలతో మాత్రమే పరిమితం కాదు రాజకీయ పార్టీల అంతర్గత నిర్మాణం కూడా ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఉండాలి. ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్థాపించాల్సిన రాజకీయ పార్టీలే ఒకే వ్యక్తి ఆధిపత్యానికి లోబడితే, దేశ ప్రజాస్వామ్యానికి అది శుభసూచకం కాదని
ఆయన హెచ్చరించారు.

వ్యక్తికేంద్రీకరణ – ఇంకా కొనసాగుతున్న సమస్య
ఈరోజు భారత రాజకీయాలను పరిశీలించినా, జాతీయ స్థాయిలోనూ, రాష్ట్ర స్థాయిలోనూ అనేక పార్టీల
గుర్తింపు వారి సిద్ధాంతాల కంటే వారి నాయకుల వ్యక్తిత్వంతోనే ముడిపడి కనిపిస్తుంది. ఎన్నికల ప్రచారం
కూడా పార్టీ విధానాల చుట్టూ కాకుండా, ఒక నాయకుడి చుట్టూనే తిరుగుతోంది. ఓటర్లు పార్టీకి ఓటు
వేస్తున్నారా, లేక నాయకుడికా అనే ప్రశ్న తరచూ తలెత్తుతోంది.

పార్టీలలో అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం ఎంత?
ఆచార్యగారు చెప్పిన మరో ముఖ్యమైన అంశం అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం.
అనేక రాజకీయ పార్టీలలో అధ్యక్ష పదవికి పోటీ ఎన్నికలు జరగడం అరుదు. అభ్యర్థుల ఎంపిక, కీలక
నిర్ణయాలు, ప్రభుత్వ విధానాలు, కూటముల నిర్ణయాలు కొద్దిమంది నాయకుల చేతుల్లోనే
కేంద్రీకృతమవుతున్నాయి. పార్టీ రాజ్యాంగం ఉన్నప్పటికీ, ఆచరణలో నాయకుడి అభిప్రాయమే తుది
నిర్ణయంగా మారుతోంది.

ప్రజాస్వామ్యాన్ని బోధించే పార్టీలు తమ సంస్థలోనే ప్రజాస్వామ్య పద్ధతులను పాటించకపోతే, ప్రజల
విశ్వాసం దెబ్బతినడం సహజం.

వంశపారంపర్య రాజకీయాలు
1983లో శ్రీమతి ఇందిరా గాంధీ తరువాత సంజయ్ గాంధీ, ఆ తరువాత రాజీవ్ గాంధీ నాయకత్వం
గురించి ఆచార్యగారు ప్రస్తావించారు. కానీ ఆయన విమర్శ కేవలం ఒక కుటుంబాన్ని ఉద్దేశించినది కాదు.
వంశపారంపర్య రాజకీయాలు ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రత్యామ్నాయం కావు అనే సూత్రాన్ని ఆయన
ప్రతిపాదించారు. నేడు భారతదేశంలోని అనేక జాతీయ, ప్రాంతీయ పార్టీలలో కుటుంబ వారసత్వం కొనసాగుతూనే ఉంది.
అదే సమయంలో కుటుంబ రాజకీయాలను వ్యతిరేకించే కొన్ని పార్టీలలో కూడా అధికారం ఒకే నాయకుడి
చుట్టూ కేంద్రీకృతమవుతున్న దృశ్యం కనిపిస్తోంది. అంటే రూపాలు మారినా, వ్యక్తిస్వామ్య ధోరణి మాత్రం
కొనసాగుతోంది.

కూటములు ప్రజాస్వామ్యాన్ని తీసుకురాగలవా?
ఒక వ్యక్తి ఆధిపత్యంలో నడిచే పార్టీలు కలిసి కూటమి ఏర్పాటు చేశాయనే కారణంతో అవి ప్రజాస్వామ్యానికి
ప్రతీకలుగా మారిపోవని ఆచార్యగారు స్పష్టంగా చెప్పారు. ఈ వ్యాఖ్య నేటికీ వర్తిస్తుంది. ఎన్నికల ముందు లేదా తరువాత ఏర్పడే అనేక కూటములు ప్రధానంగా
అధికార సాధనే లక్ష్యంగా ఏర్పడుతున్నాయి. ఉమ్మడి సిద్ధాంతం, ఉమ్మడి విధానాలు, సంస్థాగత
ప్రజాస్వామ్యం కంటే ఎన్నికల గణితమే వాటికి ప్రధాన ఆధారం అవుతోంది. కాబట్టి కూటమి ఏర్పడిందనే
కారణంతో ప్రజాస్వామ్యం బలపడిందని చెప్పడం సరైంది కాదు.

అయితే ప్రజాస్వామ్యం బలహీనపడిపోయిందా?
ఆవిధంగా కూడా చెప్పలేం.
1983 తరువాత భారత ప్రజాస్వామ్యం అనేక రంగాలలో అభివృద్ధి సాధించింది. క్రమం తప్పకుండా
ఎన్నికలు జరుగుతున్నాయి. కేంద్రంలోనూ, రాష్ట్రాల్లోనూ అధికార మార్పిడి శాంతియుతంగా
జరుగుతున్నది. ఓటర్ల భాగస్వామ్యం పెరిగింది. రాజ్యాంగ సంస్థలు తమ తమ పరిధిలో పనిచేస్తూనే

ఉన్నాయి. న్యాయవ్యవస్థ అనేక సందర్భాలలో రాజ్యాంగ విలువలను పరిరక్షించేందుకు జోక్యం
చేసుకుంది.
అంటే భారత ప్రజాస్వామ్యం పూర్తిగా బలహీనపడలేదని చెప్పవచ్చు. అయితే రాజకీయ పార్టీల అంతర్గత
ప్రజాస్వామ్యం ఇంకా బలపడాల్సిన అవసరం ఉందనే ఆచార్యగారి హెచ్చరిక మాత్రం ఇప్పటికీ సజీవంగానే
ఉంది.
ఎన్నికలు మాత్రమే ప్రజాస్వామ్యం కావు
ఆచార్యగారి సంపాదకీయం చెప్పిన అత్యంత విలువైన సందేశం ఏమిటంటే – ప్రజాస్వామ్యం అంటే
ఐదేళ్లకొకసారి ఎన్నికలు నిర్వహించడం మాత్రమే కాదు. ప్రజాస్వామ్యాన్ని నడిపే రాజకీయ సంస్థలు
కూడా ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఉండాలి.
నాయకుడు పార్టీ కంటే పెద్దవాడిగా, పార్టీ రాజ్యాంగం కంటే నాయకుడి మాట పెద్దదిగా, సంస్థల కంటే వ్యక్తి
నిర్ణయం ముఖ్యమైతే, ఎన్నికలు జరిగినా ప్రజాస్వామ్య సంస్కృతి క్రమంగా బలహీనపడుతుంది.

నేటికీ మారుమోగుతున్న ఆచార్యగారి హెచ్చరిక
ఆచార్యగారి ఒక వాక్యం భారత ప్రజాస్వామ్యానికి శాశ్వత సందేశంగా నిలిచిపోతుంది—"స్వతంత్రం అంటే
విశృంఖలత కాదు. అదే విధంగా ప్రజాస్వామ్యం అంటే వ్యక్తిస్వామ్యం కాదు."
ఈ ఒక్క వాక్యంలోనే రాజ్యాంగ స్ఫూర్తి అంతా నిక్షిప్తమై ఉంది. వ్యక్తులు మారవచ్చు. పార్టీలు మారవచ్చు.
ప్రభుత్వాలు మారవచ్చు. కానీ ప్రజాస్వామ్యం నిలవాలంటే వ్యక్తుల కంటే సంస్థలు గొప్పవిగా ఉండాలి;
నాయకుల కంటే రాజ్యాంగం ఉన్నతమైనదిగా ఉండాలి; అధికార కంటే జవాబుదారీతనం ప్రధానమైనదిగా
ఉండాలి.

నలభై మూడు సంవత్సరాల క్రితం రాసిన ఈ సంపాదకీయం చరిత్రలోని ఒక పాత కాగితం కాదు,
సంపాదకీయ పత్రం కాదు. భారత ప్రజాస్వామ్యం నిరంతరం తనను తాను పరిశీలించుకోవాల్సిన
అవసరాన్ని గుర్తుచేసే ఒక రాజ్యాంగ దర్పణం. ప్రజాస్వామ్యం అంటే కేవలం ఎన్నికల విజయం కాదని,
ప్రజాస్వామ్య సంస్కృతి, సంస్థాగత జవాబుదారీతనం, అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం కలిసే నిజమైన
ప్రజాస్వామ్యాన్ని నిర్మిస్తాయని ఆచార్యగారి ఈ సంపాదకీయం ఈ రోజుకీ మనకు గుర్తుచేస్తూనే ఉంది.

(ఈ సంపాదకీయం చదవిన తరువాత ప్రత్యేకంగా నాన్నగారి బాలాజీ ప్రింటింగ్ ప్రెస్ కు వచ్చి,
ఉపాధ్యాయాల సంఘ నాయకుడు కె జగదీశ్వరరావు, ఒక్కోసారి ప్రముఖ కవి కాళోజీ, ఆంధ్రా పేపర్ మార్ట్
సాంబశివరావుగారు, రవివర్మ ఫోటోగ్రాఫర్ బిట్ల నారాయణ, మా ప్రెస్ కిరాయకు ఇచ్చిన బేతి
నర్సయ్యగారు, మరికొందరు స్వయంగా వచ్చి వారి సంపాదకీయాల గురించి అభినందిస్తూ ఉంటే నేను
స్వయంగా మళ్లీ మళ్లీ సంపాదకీయాలను చదువుకునే వాడ్ని. ఆ సంపాదకీయాలే నన్ను
ఆలోచింపచేసేవి. అద్భుతం.)

మాడభూషి శ్రీధర్ 30.6.2026