వ్యాపారీకరణ ముసుగులో చార్ ధాం యాత్ర

భారతీయ సనాతన ధర్మంలో తీర్థయాత్రలకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యత ఉంది. మోక్ష సాధనకు, ఆత్మశుద్ధికి ఇవి మార్గాలుగా భావిస్తారు. ముఖ్యంగా హిమాలయ పర్వత శ్రేణుల ఒడిలో, ప్రకృతి రమణీయత నడుమ వెలిసిన యమునోత్రి, గంగోత్రి, కేదార్నాథ్, బద్రీనాథ్ క్షేత్రాలను దర్శించడం హిందువుల ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో అత్యంత పవిత్రమైన ఘట్టం. “చార్ ధాం యాత్ర”గా సుప్రసిద్ధమైన ఈ పుణ్యక్షేత్రాల సందర్శన కేవలం ఒక ప్రయాణం కాదు; అది శారీరక శ్రమకు, మానసిక నిబ్బరానికి, అచంచలమైన దైవభక్తికి ఒక నిదర్శనం. ప్రతి సంవత్సరం అక్షయ తృతీయ నాడు ప్రారంభమై, శీతాకాలం ప్రారంభంలో (దీపావళి లేదా భాయిదూజ్ పర్వదినాల్లో) ముగిసే ఈ ఆరు నెలల యాత్రా కాలంలో దేశవిదేశాల నుండి లక్షలాది మంది భక్తులు ఉత్తరాఖండ్‌లోని గర్హ్వాల్ హిమాలయాలకు తరలివస్తారు. భౌగోళికంగా అత్యంత క్లిష్టమైన, సముద్రమట్టానికి వేల అడుగుల ఎత్తులో ఉన్న ఈ పుణ్య ధామాలను చేరుకోవడం పూర్వం జీవన్మరణ సమస్యగా ఉండేది. కానీ సాంకేతికత పెరగడం, రవాణా సౌకర్యాలు మెరుగుపడటంతో ఇటీవలి కాలంలో యాత్రికుల సంఖ్య అసాధారణంగా పెరిగింది.

​ముఖ్యంగా, ప్రపంచ మహమ్మారి కోవిడ్-19 అనంతర కాలంలో ప్రజల్లో ఆధ్యాత్మికత పట్ల ఆసక్తి, విరామం తర్వాత ప్రయాణాలు చేయాలనే తపన ఒక్కసారిగా పెరిగాయి. ఉత్తరాఖండ్ పర్యాటక శాఖ విడుదల చేసిన అధికారిక గణాంకాలను పరిశీలిస్తే, ఈ భక్తుల ప్రవాహం ఎంత తీవ్రంగా ఉందో అర్థమవుతుంది. గతంలో ఏడాదికి 20 నుండి 30 లక్షల లోపు ఉన్న యాత్రికుల సంఖ్య, ఇటీవలి సంవత్సరాలలో దాదాపు 50 నుండి 56 లక్షల మార్కును దాటిపోయింది. కేవలం మే, జూన్ నెలల తొలి సీజన్‌లోనే రికార్డు స్థాయిలో ఇరవై లక్షలకు పైగా భక్తులు రిజిస్ట్రేషన్లు చేసుకోవడం గమనార్హం. కేదార్నాథ్ వంటి అత్యంత ఎత్తైన క్షేత్రానికి రోజుకు నిర్ణీత సంఖ్య కంటే రెట్టింపు మంది తరలిరావడం వల్ల స్థానిక మౌలిక వసతులపై తీవ్ర ఒత్తిడి పడుతోంది. అయితే, పెరిగిన ఈ అపార భక్తి ప్రవాహాన్ని, భక్తుల నమ్మకాన్ని ఆసరాగా చేసుకొని కొందరు యాత్ర నిర్వాహకులు, అనధికార ట్రావెల్ ఏజెన్సీలు, దళారులు క్రమబద్ధమైన ఆర్థిక దోపిడీకి తెరలేపడం నేడు అత్యంత ఆందోళనకరమైన అంశంగా మారింది.

​చార్ ధాం యాత్ర అనేది విలాసవంతమైన పర్యాటక యాత్ర కాదు. ఇది కఠోరమైన వాతావరణ పరిస్థితులను తట్టుకుంటూ సాగే త్యాగపూరిత ప్రయాణం. కానీ, నేడు ఈ క్షేత్రాల చుట్టూ ఒక కార్పొరేట్ వ్యాపార వలయం ఏర్పడింది. “స్పెషల్ ప్యాకేజీలు”, “వీఐపీ శీఘ్ర దర్శనాలు”, “హెలికాప్టర్ ద్వారా సులభ దర్శన సేవలు” వంటి ఆకర్షణీయమైన పేర్లతో భక్తుల నుంచి భారీ మొత్తంలో డబ్బులు గుంజడం పరిపాటిగా మారింది. ఉత్తర భారతదేశ వాతావరణం, హిమాలయాల భౌగోళిక సరిహద్దులు, స్థానిక భాష (గర్హ్వాలీ, హిందీ) పై పూర్తి అవగాహన లేని దక్షిణ భారత భక్తులు, ముఖ్యంగా తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రజలు ఇటువంటి మోసాలకు సులభంగా బలవుతున్నారు. అనేక ట్రావెల్ సంస్థలు ఆన్‌లైన్ ద్వారా మరియు ముఖాముఖిగా రంగురంగుల బ్రోచర్లు చూపిస్తూ ఆకర్షిస్తాయి. విమాన లేదా రైలు టిక్కెట్లు, లగ్జరీ బస్సులు, త్రీ-స్టార్ హోటళ్లలో బస, దక్షిణ భారత భోజన వసతి, మరియు నిరాటంకమైన దైవ దర్శనాలు కల్పిస్తామని నమ్మిస్తారు. ఇందుకోసం ఒక్కో యాత్రికుడి నుండి యాభై వేల నుండి రెండు లక్షల రూపాయల వరకు వసూలు చేస్తారు. కానీ, హరిద్వార్ లేదా రిషికేష్ దాటి పర్వత ప్రాంత ప్రయాణం ప్రారంభమైన తర్వాత అసలు రంగు బయట పడుతుంది.

​పర్వత మార్గాల్లో ట్రాఫిక్ జామ్స్ కావడం, వాతావరణం అకస్మాత్తుగా మారిపోవడం హిమాలయాలలో సముచితం. దీనిని సాకుగా చూపిస్తూ, ప్యాకేజీలో భాగమైన సేవలకే అదనపు డబ్బులు డిమాండ్ చేస్తారు. “ఇక్కడ హోటళ్ల కొరత ఉంది, ఇప్పుడే అదనంగా చెల్లించకపోతే రాత్రి రోడ్డుపై పడుకోవాల్సి వస్తుంది”, “రద్దీ పెరిగింది కాబట్టి బస్సు, డ్రైవర్ చార్జీలు పెరిగాయి” అంటూ యాత్రికులను మానసికంగా ఒత్తిడికి గురిచేస్తారు. భక్తులు వేల కిలోమీటర్ల దూరం నుండి వచ్చి ఉండటం, వెనక్కి వెళ్లలేని పరిస్థితి ఉండటంతో అడిగినంత ఇచ్చుకోక తప్పడం లేదు.

​ఈ యాత్రలో అత్యంత క్లిష్టమైన ఘట్టాలు యమునోత్రి మరియు కేదార్నాథ్ కాలినడక ప్రయాణాలు. ముఖ్యంగా గౌరీకుండ్ నుండి కేదార్నాథ్ వరకు ఉన్న సుమారు 16 నుండి 18 కిలోమీటర్ల నిలువు వ్యూహాత్మక మార్గం శారీరకంగా ఎంతో శ్రమతో కూడుకున్నది. వృద్ధులు, శ్వాసకోస సమస్యలు ఉన్నవారు, చిన్న పిల్లలు నడవలేక గుర్రాలు, డోలీలు (పల్లకీలు), లేదా పిట్తూ (మనుషులను బుట్టల్లో మోసేవారు) సేవలపై ఆధార పడతారు. ఇక్కడే దళారీల హస్తం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఉత్తరాఖండ్ ప్రభుత్వం ప్రతి ఏటా ఈ సేవలకు నిర్దిష్టమైన ధరల పట్టికను అధికారికంగా జీవోల ద్వారా విడుదల చేస్తుంది. కానీ, క్షేత్రస్థాయిలో ఆ ధరలు ఎక్కడా అమలు కావు.  డిమాండ్ ఎక్కువగా ఉన్న రోజుల్లో, వాతావరణం క్షీణించినప్పుడు ప్రభుత్వ నిర్దేశిత ధర కంటే మూడు నుండి నాలుగు రెట్లు అదనంగా వసూలు చేస్తారు. ఒక గుర్రానికి అధికారిక ధర సుమారు 3,000 నుండి 4,500 రూపాయలు ఉంటే, దళారులు భక్తుల నిస్సహాయతను చూసి 10,000 నుండి 15,000 రూపాయల వరకు, అలాగే వ్యక్తి బరువును బట్టి వసూలు  చేసిన ఉదంతాలు అనేకం ఉన్నాయి. “ఇప్పుడు బుక్ చేసుకోకపోతే అసలు గుర్రాలు దొరకవు, కొండపైనే ఉండిపోవాలి” అని భయపెట్టి యాత్రికులను లొంగదీసు కుంటారు.

​పవిత్ర గర్భాలయ దర్శనాల విషయంలోనూ ఈ వ్యాపార ధోరణి వీడలేదు. గంటల తరబడి, కొన్నిసార్లు రోజంతా క్యూ లైన్లలో నిలబడాల్సిన పరిస్థితులను దళారులు తమకు అనుకూలంగా మార్చు కుంటున్నారు. స్థానిక పండితులు, పురోహితులు, మరియు దేవాలయ సిబ్బందిలోని కొందరితో ముఠాగా ఏర్పడి, “విశేష పూజలు”, “అభిషేకాలు”, “రుద్రాభిషేకం” పేర్లతో అనధికారికంగా వేల రూపాయల టికెట్లు అమ్ముతున్నారు. కేదార్నాథ్‌లో మహాదేవుని స్పర్శ దర్శనం కోసం లేదా బద్రీనాథ్‌లో నిర్మాల్య దర్శనం కోసం వేలాది రూపాయల కమీషన్లు చేతులు మారుతున్నాయి. పితృదేవతలకు పిండప్రదానాలు చేసే బద్రీనాథ్‌లోని బ్రహ్మకపాల్ వంటి చోట్ల కూడా, విధివిధానాల పేరిట అమాయక భక్తుల నుండి పెద్ద మొత్తంలో దక్షిణలు గుంజుతున్నారు. పూజా సామగ్రి అసలు ధర వందల్లో ఉంటే, వేలల్లో బిల్లులు వేసి, అందులో సింహభాగాన్ని ట్రావెల్ ఏజెంటు కమీషన్‌గా వెనకేసు కుంటున్నాడు. భక్తులు తాము దైవసన్నిధిలో ఉన్నామనే పవిత్ర భావనతో, అక్కడ వాదలాడ కూడదనే సంకోచంతో మౌనంగా భరిస్తున్నారు.

​ఈ మొత్తం వ్యవహారంలో అత్యంత విచారకరమైన కోణం ఏమిటంటే, భక్తులు నిర్వాహకులను దేవుడి ప్రతినిధులుగా గుడ్డిగా నమ్మడం. చాలామంది గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల భక్తులు జీవిత చరమాంకంలో ఒక్కసారైనా ఈ యాత్ర చేయాలని జీవితకాల సంపాదనను కూడబెట్టుకుని వస్తారు. వారికి అక్కడి తీవ్రమైన చలి, ఆక్సిజన్ కొరత, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి ప్రాణాంతక పరిస్థితులపై సరైన అవగాహన ఉండదు. ఈ అమాయకత్వాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని, కొన్ని సంస్థలు నాణ్యత లేని, కనీస సౌకర్యాలు లేని టెంట్లు, గదులలో భక్తులను ఉంచుతాయి. కేదార్నాథ్ వంటి మైనస్ డిగ్రీల చలి ఉండే ప్రాంతాలలో వేడి నీరు, కనీస వైద్య సాయం, ఆక్సిజన్ సిలిండర్లు అందుబాటులో ఉంచకపోవడం వల్ల ప్రతి ఏటా గుండెపోటుతో, శ్వాస అందక వందలాది మంది భక్తులు మరణిస్తున్నారు. అయినప్పటికీ, లాభాలే ధ్యేయంగా ఉన్న నిర్వాహకులు భక్తుల ఆరోగ్యం కంటే వారిని త్వరగా దర్శనాలకు పంపి, తదుపరి బ్యాచ్‌ను ఎలా తిప్పాలనే దానిపైనే శ్రద్ధ చూపుతారు.

​హెలికాప్టర్ సేవల మోసాలు ఈ మధ్యకాలంలో పరాకాష్టకు చేరాయి. గుప్తకాశీ, పాటా, సిర్సీ వంటి బేస్ క్యాంపుల నుండి కేదార్నాథ్‌కు నడిచే హెలికాప్టర్ టికెట్ల కోసం తీవ్రమైన పోటీ ఉంటుంది. ఉత్తరాఖండ్ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ (UTDB) దీనికోసం ఐఆర్‌సీటీసీ ద్వారా మాత్రమే ఆన్‌లైన్ బుకింగ్స్ నిర్వహిస్తుంది. దీని అసలు ధర రానుపోను కలిపి సుమారు 8,000 నుండి 9,000 రూపాయలు మాత్రమే ఉంటుంది. కానీ, టిక్కెట్లు ఓపెన్ అయిన కొన్ని నిమిషాలకే సైట్ క్లోజ్ అయిపోవడం వెనుక పెద్ద పెద్ద ట్రావెల్ మాఫియా హస్తం ఉందనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి. బ్లాక్ మార్కెట్లో ఈ టిక్కెట్లను ఒక్కొక్కటి 30,000 నుండి 50,000 రూపాయలకు విక్రయిస్తున్నారు. పైగా, నకిలీ వెబ్‌సైట్లు సృష్టించి హెలికాప్టర్ టిక్కెట్ల పేరిట లక్షలాది రూపాయలు సైబర్ నేరగాళ్లు దోచుకుంటున్న ఘటనలు దేశవ్యాప్తంగా నమోదవుతున్నాయి. వాతావరణం బాగోలేక హెలికాప్టర్ సేవలు రద్దయితే, నియమావళి ప్రకారం డబ్బులు పూర్తిగా రీఫండ్ చేయాలి, కానీ ఏజెన్సీలు రకరకాల సాకులు చెప్పి ఆ సొమ్మును నొక్కేస్తున్నాయి.

​ఈ సంక్లిష్ట సమస్యను కేవలం ఒకే కోణంలో చూడలేము. ఎందుకంటే హిమాలయ ప్రాంతాల ఆర్థిక వ్యవస్థ పూర్తిగా ఈ ఆరు నెలల యాత్రపైనే ఆధారపడి ఉంది. అక్కడి స్థానిక ప్రజలకు పరిశ్రమలు కానీ, వ్యవసాయ భూములు కానీ లేవు. గుర్రాల యజమానులు, డోలీ కార్మికులు, చిన్న హోటళ్ల యజమానులు, గైడులు ఈ యాత్రల ద్వారానే ఏడాదికి సరిపడా జీవనోపాధిని పొందుతారు. అయితే, ఈ సహజ ఆర్థిక వనరుల మధ్యలోకి నగరాల నుండి కార్పొరేట్ ట్రావెల్ సంస్థలు, దేశవ్యాప్త నెట్‌వర్క్ ఉన్న దళారులు ప్రవేశించడంతో సమస్య జటిలమైంది. వీరు స్థానిక కార్మికులకు ఇచ్చే కూలి చాలా తక్కువగా ఉంటుంది, కానీ భక్తుల నుండి వసూలు చేసేది మాత్రం అపారంగా ఉంటుంది. దీనివల్ల మధ్యవర్తులు కోటీశ్వరులవుతుంటే, కష్టపడే స్థానికులకు తగిన ప్రతిఫలం దక్కడం లేదు సరేకదా, వారిపై “దోపిడీదారులు” అనే మచ్చ పడుతోంది.

​ఈ అక్రమ వ్యాపార ధోరణిని అరికట్టడానికి ఉత్తరాఖండ్ ప్రభుత్వం బయోమెట్రిక్ రిజిస్ట్రేషన్లు, టూరిస్ట్ కేర్ యాప్ వంటి సాంకేతిక చర్యలు చేపట్టినప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో ఉన్న అనధికార నెట్‌వర్క్‌లను పూర్తిగా నిర్మూలించలేక పోతోంది. యాత్ర పవిత్రతను కాపాడటానికి సమూల మార్పులు అవసరం.

​మొదటగా, యాత్రికులలో పూర్తి అవగాహన, చైతన్యం రావాలి. యాత్రకు బయలుదేరే ముందే ఉత్తరాఖండ్ ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైట్ ద్వారా మాత్రమే రిజిస్ట్రేషన్లు చేసుకోవాలి. ఏ ట్రావెల్ ఏజెన్సీని ఎంచుకున్నా, దానికి కేంద్ర పర్యాటక శాఖ లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ గుర్తింపు ఉందా లేదా అని పరిశీలించాలి. ప్యాకేజీ తీసుకునేటప్పుడు ప్రతి ఒక్క సేవా నియమావళిని (హిడెన్ చార్జీలు, క్యాన్సిలేషన్ పాలసీ) లిఖితపూర్వకంగా అడిగి తెలుసుకోవాలి. నగదు రహిత చెల్లింపులను (UPI లేదా బ్యాంక్ ట్రాన్స్ఫర్) ప్రోత్సహించడం ద్వారా దళారుల అక్రమ వసూళ్లకు అడ్డుకట్ట వేయవచ్చు. ఎక్కడైనా మోసం జరిగితే తక్షణమే స్థానిక పోలీస్ స్టేషన్‌లో లేదా జాతీయ వినియోగదారుల హెల్ప్‌లైన్‌కు ఫిర్యాదు చేసే ధైర్యం ప్రదర్శించాలి.

​ప్రభుత్వ యంత్రాంగం కూడా కేవలం నిబంధనలు విధించడమే కాకుండా, వాటి అమలును కఠినంగా పర్యవేక్షించాలి. ప్రతి బేస్ క్యాంప్ మరియు ఆలయ పరిసరాలలో తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, హిందీ, ఇంగ్లీష్ వంటి బహుభాషలలో ప్రభుత్వ నిర్దేశిత ధరల డిజిటల్ బోర్డులను ఏర్పాటు చేయాలి. గుర్రాలు, డోలీల బుకింగ్‌లను పూర్తిగా క్యూఆర్ కోడ్ ఆధారిత డిజిటల్ విధానంలోకి మార్చాలి, దీనివల్ల మధ్యవర్తుల ప్రమేయం లేకుండా నేరుగా స్థానిక కార్మికుడికే డబ్బు అందుతుంది. నకిలీ హెలికాప్టర్ టికెట్ల వెబ్‌సైట్లను ఏరివేసేందుకు సైబర్ క్రైమ్ విభాగం నిరంతరం నిఘా ఉంచాలి. ఆలయాల లోపల విఐపి సంస్కృతిని తగ్గించి, సామాన్య భక్తునికి పెద్దపీట వేసినప్పుడే దళారీ వ్యవస్థ కుప్పకూలుతుంది.

​చార్ ధాం యాత్ర అనేది కోట్లాది మంది భారతీయుల అంతరంగిక నమ్మకం, సనాతన సంస్కృతికి జీవనాడి. భక్తి అనేది ఆత్మసంతృప్తి కోసమే కానీ, వ్యాపార ప్రదర్శన కోసం కాదు. పవిత్రమైన హిమాలయాల పర్యావరణాన్ని, ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని కాపాడుకుంటూ, దోపిడీ రహిత యాత్రా విధానాన్ని తీసుకురావడంలో యాత్రికులు, స్థానిక ప్రజలు, వ్యాపార సంస్థలు మరియు ప్రభుత్వం బాధ్యతాయుతంగా వ్యవహరించాలి. అప్పుడే ప్రతి భక్తుడి హిమాలయ ప్రయాణం ఒక మధురమైన, మోక్షదాయకమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిగా నిలుస్తుంది.