తెలంగాణ ఆధ్యాత్మికత, జానపద సంస్కృతి, సామూహిక భక్తి సంప్రదాయాలకు ప్రతీకగా నిలిచే బోనాల పండుగ సందర్భంగా హైదరాబాద్–సికింద్రాబాద్ జంట నగరాలు భక్తి పారవశ్యంతో కళకళలాడుతున్నాయి. మహాకాళి అమ్మవారు, ఎల్లమ్మ, మైసమ్మ, పోచమ్మ, పెద్దమ్మతల్లి వంటి గ్రామదేవతల ఆరాధనకు అంకితమైన ఈ నెల రోజుల ఉత్సవాలు ప్రతి ఏడాది ఆషాఢ మాసంలో వైభవంగా నిర్వ హించబడతాయి. కృతజ్ఞత, భక్తి, సమాజ ఐక్యతకు ప్రతీకగా నిలిచే ఈ పండుగకు రాష్ట్రం నలుమూలల నుంచి లక్షలాది మంది భక్తులు తరలివస్తారు.బోనాల పండుగకు చారిత్రక నేపథ్యం 19వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి చెందినది. 1813 ప్రాంతంలో హైదరాబాద్లో ప్లేగు వ్యాధి విజృంభించినప్పుడు, మధ్యప్రదేశ్లోని ఉజ్జయినిలో ఉన్న హైదరాబాద్ సైనిక దళం మహాకాళి అమ్మవారిని ప్రార్థించి, మహమ్మారి నివారణ కలిగితే హైదరాబాద్కు తిరిగి వెళ్లి ఆలయాన్ని నిర్మించి బోనాలు సమర్పిస్తామని మొక్కుకుంది. వ్యాధి తగ్గిన అనంతరం వారు సికింద్రాబాద్లో ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయాన్ని నిర్మించి బోనాలు సమర్పించడం ప్రారంభించారు. అప్పటి నుంచి ఈ సంప్రదాయం తరతరాలుగా కొనసాగుతూ తెలంగాణ సాంస్కృతిక గుర్తింపులో అంతర్భాగమైంది.
2014లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం బోనాలను అధికారిక రాష్ట్ర పండుగగా ప్రకటించింది.పౌరాణిక విశ్వాసాల ప్రకారం ఆషాఢ మాసంలో మహాకాళి అమ్మవారు తన పుట్టింటికి విచ్చేస్తారని నమ్ముతారు. వివాహిత కుమార్తెను ఆప్యాయంగా ఆహ్వానించినట్లే భక్తులు అమ్మవారిని నైవేద్యాలతో స్వాగతిస్తారు. ఈ పండుగలో ప్రధాన ఆకర్షణ ‘బోనం’. కొత్త మట్టి లేదా ఇత్తడి కుండలో వండిన అన్నం, పాలు, బెల్లంతో తయారుచేసిన నైవేద్యాన్ని వేపాకులు, పసుపు, కుంకుమ, వెలిగించిన దీపంతో అలంకరించి అమ్మవారికి సమర్పిస్తారు. సంప్రదాయ వస్త్రధారణలో మహిళలు బోనాలను తలపై మోసుకుంటూ భక్తిశ్రద్ధలతో ఆలయాలకు చేరుకుంటారు.బోనాల ఉత్సవాలకు ఊరేగింపులు, డప్పుల మోత, జానపద గీతాలు, సంప్రదాయ నృత్యాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. అమ్మవారి ఆవాహన కలిగిందని విశ్వసించే కొందరు మహిళలు భక్తి పారవశ్యంలో నృత్యాలు చేస్తారు. వారి పాదాలపై భక్తులు నీరు పోసి నమస్కరించడం ఆనవాయితీ. పసుపు, కుంకుమ, గంటలతో అలంకరించబడిన పోతురాజు దేవత సోదరుడిగా భావించబడుతూ ఊరేగింపుకు నాయకత్వం వహిస్తారు. అతని ఉత్సాహభరితమైన నృత్యం దుష్టశక్తులను పారదోలుతుందని భక్తుల విశ్వాసం.
పండుగ ప్రారంభం నుంచి ముగింపు వరకు ప్రతి రోజూ ప్రత్యేక పూజలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. చివరి రోజు అమ్మవారికి ప్రతీకగా భావించే అలంకరించిన ఘటాన్ని జానపద కళారూపాలు, డప్పు వాయిద్యాలు, భక్తి గీతాల నడుమ ఘనంగా ఊరేగించి నిమజ్జనం చేయడంతో ఉత్సవాలు ముగుస్తాయి.తెలంగాణ వ్యాప్తంగా బోనాలు ఘనంగా నిర్వహించబడుతున్నప్పటికీ, హైదరాబాద్లోని వేడుకలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. ఆషాఢ మాసం తొలి ఆదివారం గోల్కొండ కోటలోని జగదాంబ ఆలయంలో ఉత్సవాలు ప్రారంభమవుతాయి. రెండో ఆదివారం సికింద్రాబాద్లోని ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయం, బల్కంపేట ఎల్లమ్మ ఆలయం, గండిమైసమ్మ ఆలయంలో వైభవంగా బోనాలు నిర్వహిస్తారు. మూడో ఆదివారం చిలకలగూడ పోచమ్మ ఆలయం, కట్ట మైసమ్మ ఆలయం, లాల్ దర్వాజాలోని సింహవాహిని శ్రీ మహంకాళి ఆలయం భక్తులతో కిక్కిరిసిపోతాయి. హరిబౌలిలోని అక్కన్న–మాదన్న ఆలయం, షా అలీ బండ లో ముత్యాలమ్మ ఆలయం కూడా ప్రముఖ క్షేత్రాలుగా నిలుస్తాయి.సికింద్రాబాద్లో నిర్వహించే లష్కర్ బోనాలు విశేష ఖ్యాతిని పొందాయి. ఎదురుకోలుతో ప్రారంభమై, అమ్మవారి గృహప్రవేశాన్ని సూచించే కార్యక్రమాలు, రంగం నిర్వహణ, ఘటం నిమజ్జనంతో ఈ ఉత్సవాలు ముగుస్తాయి.
ఉజ్జయిని మహంకాళి దేవస్థానంలో నిర్వహించే రంగం సందర్భంగా ఎరుపుల స్వర్ణలత అమ్మవారి సందేశాన్ని భక్తులకు తెలియజేస్తారు. అక్కన్న–మాదన్న ఆలయం నుంచి ఏనుగుపై తీసుకువెళ్లే ఘటం ఊరేగింపు నయాపూల్ వరకు సాగుతూ ప్రధాన ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది.బోనాలు కేవలం మతపరమైన ఉత్సవం మాత్రమే కాదు; తెలంగాణ సంస్కృతి, కుటుంబ విలువలు, సామాజిక ఐక్యతకు ప్రతీక. బోనం సమర్పించిన అనంతరం కుటుంబ సభ్యులు కలిసి మాంసాహార విందును ఆస్వాదించడం, ఈత లేదా తాటి కల్లు వంటి సంప్రదాయ పానీయాలను పంచుకోవడం గ్రామీణ జీవన సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తుంది. వేపాకులతో అలంకరించిన వీధులు, జానపద గీతాలు, కళారూపాలు పండుగకు ప్రత్యేక శోభను చేకూరుస్తాయి. అమ్మవారికి సమర్పించే వెదురు, రంగు కాగితాలతో తయారుచేసిన తొట్టెలు, గన్ఫౌండ్రీ ముత్యాలమ్మ ఆలయంలో రెండు శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న ఆచారాలు ఈ పండుగ వైవిధ్యాన్ని ప్రతిఫలిస్తాయి.
గన్ఫౌండ్రీ, కలసిగూడ వంటి ప్రాంతాల్లో ఆషాఢం అనంతరం శ్రావణ మాసంలో కూడా బోనాలు నిర్వహించడం స్థానిక సంప్రదాయాల ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది.లాల్ దర్వాజా నుంచి నయాపూల్ వరకు జరిగే ఘటం ఊరేగింపులను వీక్షించేందుకు ప్రతి ఏడాది వేలాది మంది భక్తులు, పర్యాటకులు తరలివస్తారు. భక్తి, విశ్వాసం, సంస్కృతి, సామాజిక ఐక్యతలను ఒకే వేదికపై ప్రతిబింబించే బోనాలు తెలంగాణ ప్రజల ఆత్మగౌరవానికి, సాంస్కృతిక వారసత్వానికి చిరస్మరణీయ చిహ్నంగా నిలిచాయి. మహాకాళి అమ్మవారిపై ప్రజలకున్న అపారమైన విశ్వాసాన్ని, సమాజంలోని అన్ని వర్గాలను ఏకం చేసే శక్తిని ఈ మహోత్సవం సజీవంగా ప్రతిబింబిస్తోంది.ఆషాఢ మాసం అంతటా హైదరాబాద్–సికింద్రాబాద్లోని ఆలయాలు భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని అందిస్తూనే, తెలంగాణ గొప్ప సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ప్రపంచానికి చాటిచెబుతున్నాయి. భక్తి, జానపద కళలు, సంప్రదాయాలు, సామాజిక ఐక్యత సమ్మేళనమైన బోనాలు తెలంగాణ ఆత్మను ఆవిష్కరించే మహోన్నత సాంస్కృతిక ఉత్సవంగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతాయి.
తెలంగాణ సాంస్కృతిక వారసత్వానికి ప్రతీక బోనాల పండుగ
డా. జి. వెన్నెల గద్దర్
చైర్పర్సన్, తెలంగాణ సాంస్కృతిక సారథి
డా. జి. వెన్నెల గద్దర్
చైర్పర్సన్, తెలంగాణ సాంస్కృతిక సారథి
