సిటిజన్ కౌన్? (పౌరుడు ఎవరు?)

“పశ్చిమ బెంగాల్‌ ఎన్నికలు  ముగిశాయి. అక్కడ లక్షలాది మంది వోటర్ల పేర్లు వోటర్ల జాబితా నుండి తొలగించబడ్డాయి, వారిని ఒక రకమైన అనిశ్చితిలోకి నెట్టారు. వోటరు జాబితాను ప్రక్షాళన చేయడానికి ‘స్పెషల్ ఇంటెన్సివ్ రివిజన్’ (ఎస్ఐఆర్ ) ప్రక్రియను చేపట్టారు. ఈ క్రమంలో 80 లక్షల మందికి పైగా వోటర్లను జాబితా నుండి తొలగించారు, ఇది మొత్తం వోటర్లలో 10% కంటే ఎక్కువ. ఇలా గల్లంతైన వారిలో 88 ఏళ్ల సుప్రబుద్ధ సేన్ మరియు ఆయన భార్య దీపా కూడా ఉన్నారు. సేన్ తాతగారు మరెవరో కాదు, భారత రాజ్యాంగ అసలు ప్రతిని చిత్రించిన నందలాల్ బోస్. తన పౌరసత్వాన్ని నిరూపించుకోవడానికి సేన్ తన మెట్రిక్యులేషన్ సర్టిఫికేట్, పాస్‌పోర్ట్, ఉద్యోగ రికార్డులు మరియు పెన్షన్ పేమెంట్ ఆర్డర్‌ను సమర్పించినా ఫలితం లేకపోయింది. బహిష్కరణకు వ్యతిరేకంగా వచ్చిన అప్పీళ్లను పరిశీలిస్తున్న ట్రిబ్యునళ్లు, రాష్ట్రంలో మొదటి దశ ఎన్నికలకు ముందు కేవలం 139 పేర్లను మాత్రమే క్లియర్ చేయగలిగాయి. సేన్ పేరు వాటిలో లేదు..”

1941లో ఆర్సన్ వెల్లెస్ ఒక అద్భుతమైన చిత్రాన్ని రూపొందించారు—అదే ‘సిటిజన్ కేన్’. 2026లో మనం మరో చిత్రంలో ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది, కానీ ఇది కొంత భయానకమైనది..ఆందోళనకరమైనది . దీన్ని మనం “సిటిజన్ కౌన్” (పౌరుడు ఎవరు?) అని పిలవవచ్చు.
పశ్చిమ బెంగాల్‌ ఎన్నికలు  ముగిశాయి. అక్కడ లక్షలాది మంది వోటర్ల పేర్లు వోటర్ల జాబితా నుండి తొలగించబడ్డాయి, వారిని ఒక రకమైన అనిశ్చితిలోకి నెట్టారు. వోటరు జాబితాను ప్రక్షాళన చేయడానికి ‘స్పెషల్ ఇంటెన్సివ్ రివిజన్’ (ఎస్ఐఆర్ ) ప్రక్రియను చేపట్టారు. ఈ క్రమంలో 80 లక్షల మందికి పైగా వోటర్లను జాబితా నుండి తొలగించారు, ఇది మొత్తం వోటర్లలో 10% కంటే ఎక్కువ. ఇలా గల్లంతైన వారిలో 88 ఏళ్ల సుప్రబుద్ధ సేన్ మరియు ఆయన భార్య దీపా కూడా ఉన్నారు. సేన్ తాతగారు మరెవరో కాదు, భారత రాజ్యాంగ అసలు ప్రతిని చిత్రించిన నందలాల్ బోస్. తన పౌరసత్వాన్ని నిరూపించుకోవడానికి సేన్ తన మెట్రిక్యులేషన్ సర్టిఫికేట్, పాస్‌పోర్ట్, ఉద్యోగ రికార్డులు మరియు పెన్షన్ పేమెంట్ ఆర్డర్‌ను సమర్పించినా ఫలితం లేకపోయింది. బహిష్కరణకు వ్యతిరేకంగా వచ్చిన అప్పీళ్లను పరిశీలిస్తున్న ట్రిబ్యునళ్లు, రాష్ట్రంలో మొదటి దశ ఎన్నికలకు ముందు కేవలం 139 పేర్లను మాత్రమే క్లియర్ చేయగలిగాయి. సేన్ పేరు వాటిలో లేదు.
ఎస్ఐఆర్   వివాదం కేవలం పశ్చిమ బెంగాల్‌కే పరిమితం కాలేదు. ఉత్తరప్రదేశ్‌లో సుమారు 2.05 కోట్లు, తమిళనాడులో 74 లక్షల పేర్లను తొలగించారు. కానీ పశ్చిమ బెంగాల్‌లో అధికార తృణమూల్ కాంగ్రెస్ మరియు బిజెపి మధ్య జరుగుతున్న తీవ్ర పోరు కారణంగా  ఎస్ఐఆర్   ఒక ప్రధాన ఎన్నికల అంశంగా మారింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎన్నికల కమిషన్‌ను ఉపయోగించుకుని తమకు అనుకూలంగా జాబితాను కుదిస్తోందని తృణమూల్ ఆరోపిస్తోంది. ఈసారి రికార్డు స్థాయిలో వోటింగ్ నమోదైంది. ఇది అధికార వ్యతిరేక పవనాలకు నిదర్శనమని బిజెపి అంటుంటే, ప్రతి వోటు విలువైందని ప్రజలు అర్థం చేసుకున్నారని తృణమూల్ చెబుతోంది. వోటు వేయకపోతే వచ్చేసారి తమ పేరు జాబితా నుండి తొలగిస్తారేమో అన్న భయం చాలా మందిలో ఉంది. ఏది ఏమైనా, ఎన్నికలు ముగిసిన తర్వాత ఈ సమస్య మన స్పృహ నుండి, మీడియా దృష్టి నుండి మరుగున పడిపోతుంది. సుప్రబుద్ధ సేన్ కథ వార్తల్లో నిలవదు.
కానీ, పౌరసత్వం అంటే అసలు ఏమిటి అనే విషయంలో మనం ఏకాభిప్రాయానికి రాలేక పోతున్నాము .
నా దృష్టిలో, పౌరుడు అంటే ఆర్.కె. లక్ష్మణ్ సృష్టించిన “కామన్ మ్యాన్” (సామాన్యుడు). రాజకీయ పార్టీగా మారకముందు ఉన్న అసలైన ‘ఆమ్ ఆద్మీ’. బట్టతల, చెదిరిన జుట్టు, ధోతీపై గళ్ల కోటు—ఆయన వేషధారణ నాకు తెలిసిన ఎవరిలానూ ఉండేది కాదు. అయినా ఆయనే సామాన్య పౌరుడికి ప్రతినిధిగా మారారు. ఆశ్చర్యపోతూ, మౌనంగా ఉంటూనే, ఎవరికీ తలవంచకుండా మన కాలంలోని ఎత్తుపల్లాలను, కపటత్వాన్ని నిశితంగా గమనిస్తూ ఉండేవారు. నిజానికి, పశ్చిమ బెంగాల్‌ను  ఎస్ఐఆర్   కుదిపేస్తున్న వేళ, “స్వేచ్ఛాయుతమైన, నిష్పక్షపాతమైన” ఎన్నికల కోసం కేంద్ర బలగాలు రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు, 1971లో లక్ష్మణ్ గీసిన ఒక కార్టూన్ ప్రస్తుత పరిస్థితికి అద్దం పడుతోంది. అది “పరిణామాలు  ఎంత మారినా, అవి అలాగే ఉంటాయి” అని నిరూపిస్తోంది.
ఆ కార్టూన్ నేపథ్యలో సైనికులతో ఉన్న ట్యాంకులు, సాయుధ ట్రక్కుల ఊరేగింపు ఉంటుంది. ముందు భాగంలో ఇందిరా గాంధీ గాలిలో తేలుతూ సామాన్యుడితో ఇలా అంటారు: “లేదు, దేశానికి ఎటువంటి ముప్పు లేదు మిత్రమా. బెంగాల్‌లో నిష్పక్షపాతంగా ఎన్నికలు జరగడానికి ఇది కేవలం ఒక హామీ మాత్రమే.” సామాన్యుడు మాత్రం ఎప్పటిలాగే ఏమీ ఎరగనట్టు ఉంటాడు.
కానీ ఇది కేవలం పశ్చిమ బెంగాల్ గురించి మాత్రమే కాదు. పౌరసత్వాన్ని నిర్వచించడానికి మరియు దాని చుట్టూ సరిహద్దులు గీయడానికి జరుగుతున్న పోరాటం ప్రపంచవ్యాప్తంగా వేగం పుంజుకుంది. అందుకే అమెరికాలో డొనాల్డ్ ట్రంప్, ‘పుట్టుకతో వచ్చే పౌరసత్వం’  అనే భావనను రద్దు చేసే తన ప్రణాళిక పై సుప్రీం కోర్టు విచారణకు హాజరై చరిత్ర సృష్టించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. అమెరికా రాజ్యాంగంలోని 14వ సవరణ ద్వారా ఈ హక్కు కల్పించబడింది. 2025 లో, ట్రంప్ ఒక కార్యనిర్వాహక ఉత్తర్వు జారీ చేస్తూ, అమెరికాలో అక్రమంగా ఉన్న తల్లిదండ్రుల పిల్లలకు పౌరసత్వాన్ని నిరాకరించాలని ఫెడరల్ ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించారు, ఇది ప్రస్తుతం కోర్టులో సవాలు చేయబడుతోంది. కేవలం అమెరికా మాత్రమే ఇటువంటి హక్కును కల్పిస్తోందని ట్రంప్ వాదించారు. వాస్తవానికి సుమారు మూడు డజన్ల దేశాలు ఈ హక్కును ఇస్తున్నాయి. అయితే చాలా దేశాలు కాలక్రమేణా దీన్ని రద్దు చేశాయి లేదా నిబంధనలను కఠినతరం చేశాయి. ఉదాహరణకు, బ్రిటన్ 1981లో, ఫ్రాన్స్ 1993లో పుట్టుకతో వచ్చే పౌరసత్వాన్ని రద్దు చేశాయి.
పుట్టుకతో వచ్చే పౌరసత్వ హక్కు గానీ, దాని తొలగింపు కోసం జరుగుతున్న ఆందోళనలు గానీ గొప్ప ఆదర్శాల నుండి పుట్టినవి కావు. ప్రిన్స్ టన్ యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్ కిమ్ లేన్ స్కెప్పెల్ ప్రకారం, ఐరోపా వాసులు అమెరికా వంటి ప్రాంతాలను “కొత్త ప్రపంచం”గా భావించడమే పౌరసత్వ హక్కుకు ప్రధాన కారణం. అంటే అక్కడ జనాభా తక్కువగా ఉందని, ప్రజల అవసరం ఉందని వారు భావించారు. ఇప్పుడు అమెరికా తనను తాను అభివృద్ధి చెందిన దేశంగా భావిస్తూ, ఎవరు పౌరులు కావాలనేది నియంత్రించాలనుకుంటోంది. అందుకే ట్రంప్ ఒక కన్జర్వేటివ్ రేడియో హోస్ట్ చేసిన మెసేజ్‌ను రీపోస్ట్ చేశారు. ఆ మెసేజ్‌లో పౌరసత్వాన్ని విమర్శిస్తూ, ఒక శిశువు “తక్షణ పౌరుడు” అవ్వడం ద్వారా చైనా, ఇండియా లేదా ప్రపంచంలోని ఇతర “నరకకూపాల”  నుండి తన మొత్తం కుటుంబాన్ని అమెరికాకు తీసుకువచ్చే అవకాశం ఉందని పేర్కొన్నారు.
సహజంగానే, భారతదేశం ఈ పోస్ట్‌పై ఆగ్రహం తెలిపింది , ఇది “సమాచారం లేనిది, అనుచితమైనది మరియు అసభ్యకరమైనది” అని పేర్కొంది. ముఖ్యంగా భారతదేశాన్ని “గొప్ప దేశం” అని, అక్కడి ప్రధాని తనకు “మంచి మిత్రుడు” అని చెప్పే వ్యక్తి నుండి ఇలాంటి మాటలు రావడం గమనార్హం. అది నిజంగానే అజ్ఞానంతో కూడిన మాటైనప్పటికీ, ట్రంప్ మద్దతుదారుల్లో అది బలంగా నాటుకుపోతుంది.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా పౌరసత్వం మరియు వలస చట్టాలను కఠినతరం చేస్తున్న ప్రతి దేశానికి, తాము వలసదారులను రానివ్వకూడదనుకునే “నరకకూపం” గురించి ఒక స్పష్టమైన లేదా అస్పష్టమైన ఆలోచన ఉంటుంది. ఒక దేశానికి అది భారత్, చైనా కావచ్చు. మరొక దేశానికి రోహింగ్యాలు ఉన్న మయన్మార్, బంగ్లాదేశ్ ప్రాంతాలు కావచ్చు. పౌరసత్వం అనేది ప్రాథమికంగా “మనలాంటి వారిని”  గుర్తించే ప్రయత్నమే. నిజానికి ట్రంప్ రీపోస్ట్‌లో ఆ “నరకకూపం” అనే మాటే అందరి దృష్టిని ఆకర్షించింది. కానీ అదే పోస్ట్‌లోని తరువాతి భాగాన్ని తక్కువగా గమనించారు. అందులో సదరు రేడియో హోస్ట్, ఈ రోజు వస్తున్న వలసదారులకు దేశం పట్ల ఎలాంటి విశ్వసనీయత లేదని, ఐరోపా నుండి వచ్చిన అమెరికన్లకు మరియు వారి పూర్వీకులకు ఉన్నటువంటి భక్తి వీరికి లేదని ఫిర్యాదు చేశారు. అంటే ప్రాథమికంగా, పౌరసత్వం అనేది ఆయన లాంటి వారి కోసం మాత్రమే అని ఆయన ఉద్దేశ్యం.
అందుకే అమెరికా ప్రారంభ చరిత్రలో, అనేక రాష్ట్రాలు కేవలం సంపన్న  శ్వేతజాతి పురుషులకు మాత్రమే వోటు హక్కును కల్పించాయి. సరిగ్గా రాజ్యాంగ నిర్మాతల వంటి వారికే ఆ హక్కు దక్కింది. ప్రజాస్వామ్య స్థాపకులుగా భావించే ప్రాచీన గ్రీకులు కూడా పౌరసత్వం అనే భావనను కేవలం బానిసలు మరియు విదేశీయుల నుండి తమను తాము వేరు చేసుకోవడానికే ఉపయోగించారు. అప్పటి నుండి పౌరసత్వం అంటే హక్కులు మరియు రక్షణలా, లేక విధులు మరియు బాధ్యతలా అనే చర్చ జరుగుతూనే ఉంది. దీనికి ఒకే నిర్వచనం లేదని అరిస్టాటిల్ చెప్పారు.
ప్రాచీన గ్రీకుల కాలంలో లాగే, ఇప్పుడు కూడా పౌరసత్వం అంటే మనలాంటి వారు కాని వారిని , విభజిత విధేయత కలిగిన వారిని గుర్తించడమే అయ్యింది. ఉదాహరణకు, 1960లో బ్రిటన్ కన్జర్వేటివ్ రాజకీయ నాయకుడు నార్మన్ టెబిట్ తెచ్చిన వివాదాస్పద “క్రికెట్ టెస్ట్”. బ్రిటీష్ ఆసియా జనాభా క్రికెట్ మ్యాచ్‌లో ఎవరికి మద్దతు ఇస్తారో—వారు వచ్చిన దేశానికా లేక నివసిస్తున్న దేశానికా అని ఆయన ప్రశ్నించారు.
2018లో టెబిట్ మాట్లాడుతూ, ఇప్పుడు బ్రిటీష్ క్రికెట్ జట్టులో చాలా మంది ఆసియా సంతతి వారే ఉన్నారు కాబట్టి తన క్రికెట్ టెస్ట్ అప్రస్తుతం అని అన్నారు. కానీ ఆ పరీక్ష ఇతర రూపాల్లో సజీవంగానే ఉంది. బెంగాల్ ఎన్నికల్లో, బీజేపీ ని  బెంగాల్ సంస్కృతి తెలియని “బయటి వ్యక్తులు”గా చిత్రీకరించడానికి తృణమూల్ ప్రయత్నించింది. బిజెపి అభ్యర్థులు తమ బెంగాలీ తనాన్ని చాటుకోవడానికి ప్రచారంలో చేపలను పట్టుకుని తిరిగితే, బిజెపి అధికారంలోకి వస్తే చేపల మార్కెట్లను మూసివేస్తుందని తృణమూల్ హెచ్చరించింది. ప్రధానమంత్రి స్థానిక ‘ఝాల్ మురీ’ని రుచి చూడటానికి వెళ్తే, ముఖ్యమంత్రి ఆయనను తానే స్వయంగా వండిన చేపల పులుసు తినడానికి ఆహ్వానించారు. ఇవన్నీ చాలా వినోదాన్ని, మీమ్స్‌ను కలిగించాయి. కానీ జోకులు పక్కన పెడితే, ఇది అదే పాత కథ—ఎవరు ఇక్కడి వారు, ఎవరు కారు, ఎవరు “మనలాంటి వారు” అని నిరూపించుకునే ప్రయత్నం. ఇది క్రికెట్ టెస్టుకు బదులుగా జరిగిన “చేపల పరీక్ష” 
అయితే ఈ రాజకీయ గందరగోళం ముగిసి, ఈ యుద్ధంలో ఎవరు గెలిచినా ఓడినా, రేకెత్తిన ప్రశ్న మాత్రం గొంతులో చిక్కుకున్న చేప ముల్లులా మనల్ని వేధిస్తూనే ఉంటుంది. “సిటిజన్ కౌన్? (పౌరుడు ఎవరు?)”

*సందీప్ రాయ్