“సైన్యాలు కవాతు చేసే ముందు, సంభాషణ జరగాలి. సంఘర్షణలు తీవ్రమయ్యే ముందు, రాజీకి ప్రయత్నించాలి. వినాశనం అనివార్యమని మానవాళి అంగీకరించే ముందు, వివేక స్వరాలు వినిపించాలి. ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దంలో, మానవాళి అపూర్వమైన శాస్త్రీయ పురోగతిని సాధించినప్పటికీ, అపనమ్మకం, పరస్పర విరుద్ధ ప్రయోజనాలు, భావప్రసార వైఫల్యాల వల్ల పుట్టిన సంఘర్షణలకు గురవుతూనే ఉంది. అందువల్ల, శ్రీకృష్ణుడు తన శాంతి యాత్రలో ప్రదర్శించిన సమగ్రత, తటస్థత, వివేకం, ధైర్యం, సహనం, రాజీ పట్ల అచంచలమైన నిబద్ధత వంటి గుణాలను మూర్తీభవించిన దౌత్యవేత్తలు ప్రపంచానికి అవసరం..”
కురుక్షేత్రంలో జరిగిన మహాభారత యుద్ధానికి ముందు రోజు, శాంతి, వినాశనం మధ్య పెను ప్రమాదం పొంచి ఉన్న వేళ, శ్రీకృష్ణుడు ప్రాచీన సాహిత్యంలో నమోదైన అత్యంత గొప్ప దౌత్య యాత్రగా పరిగణించబడే ఒక కార్యాన్ని చేపట్టాడు. జరగబోయే ఈ సంఘర్షణ సువిశాల ప్రాంతాలకు చెందిన రాజ్యాలను, ప్రజలను ఏకతాటిపైకి తెచ్చింది. దీనితో చాలామంది పండితులు దీన్ని ఒక ‘తొలి ప్రపంచ స్థాయి యుద్ధం’గా భావించారు. కృష్ణుని కార్యచరణ కేవలం రక్తపాతాన్ని నివారించే ప్రయత్నం మాత్రమే కాదు. అది రాజనీతిజ్ఞత, నైతిక ధైర్యం మాత్రమే కాదు సయోధ్య పట్ల నిబద్ధతకు ఒక అత్యున్నత నిదర్శనం. శాంతికోసం రాయబారిగా కౌరవ సభకు వచ్చిన శ్రీకృష్ణుడు ఆదర్శప్రాయమైన దౌత్య వ్యవహారశైలిని ప్రదర్శించాడు.
ఆయన అధికారాన్ని ప్రదర్శించలేదు, ప్రత్యేక హక్కులను కోరలేదు, కానీ అక్కడ ఉన్నవారందరి పట్ల గౌరవంతో, సంయమనంతో, మర్యాదతో ప్రవర్తించాడు. ఆయన రాకతో రాజసభ వాతావరణం సాలోచనగా, గంభీరంగా మారిపోయింది. ప్రతి విషయంలోనూ, ఆయన ఆదర్శ దౌత్యవేత్తగా నిలిచారు; దృఢమైన సిద్ధాంతంతో, విధానంలో నిష్పక్షపాతంగా, శాంతి పట్ల నిబద్ధతలో అచంచలంగా ఉండేవారు. అంధరాజు ధృతరాష్ట్రుడిని ఉద్దేశించి కృష్ణుడు మాట్లాడుతూ, కౌరవ పాండవుల ఇద్దరి శ్రేయస్సు న్యాయం, పరస్పర గౌరవం, సామరస్య సహజీవనంపై ఆధారపడి ఉంటుందని నొక్కి చెప్పారు. ఐక్యత, న్యాయం, స్థిరత్వాన్ని కాపాడాల్సిన బాధ్యత నాయకత్వానికి ఉంటుందని ఆయన రాజుకు గుర్తు చేశారు.
సహేతుకమైన రీతిలో ఒప్పించడం ద్వారా, శాశ్వత శాంతి ఆధిపత్యం వల్ల కాకుండా, అధికారం, విశేషాధికారాలకు అతీతంగా, సమపాలన, చట్టబద్ధమైన హక్కుల పట్ల గౌరవం నుండే ఉద్భవిస్తుందని కృష్ణుడు నిరూపించాడు. ధర్మం, సత్యం, కరుణ మరియు త్యాగానికి కట్టుబడి ఉండటం ద్వారానే భరతవంశం శాశ్వత కీర్తిని సంపాదించిందని కృష్ణుడు సభకు గుర్తు చేశాడు. దాని యావత్తు చరిత్ర, వ్యక్తిగత ఆశయాలు, సామూహిక సంక్షేమానికి లోబడి వున్నది. రాజకీయ అధికారం కోసం ఆ వంశం ఇంతకు ముందెన్నడూ ఆత్మవినాశనం గురించి ఆలోచించలేదు. జ్ఞానం, సంయమనానికి ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక వంశం ఇప్పుడు తన అత్యున్నత సంప్రదాయాలను, సూత్రాలను ఎందుకు విడిచిపెట్టాలని ఆయన ప్రశ్నించాడు.
మితిమీరిన దురాశ, మమకారం పరిపాలన నైతిక పునాదులను క్రమంగా క్షీణింపజేస్తున్నాయని ఆ శాంతి రాయబారి హెచ్చరించాడు. కుటుంబ బలహీనతలకు అతీతంగా ఎదిగి, న్యాయ సంరక్షకుడిగా వ్యవహరించాలని ఆయన ధృతరాష్ట్రుడికి విజ్ఞప్తి చేశాడు. కేవలం బాహ్య ముప్పుల వల్ల సమాజాలు అరుదుగా క్షీణిస్తాయనే సార్వత్రిక సత్యాన్ని ఆయన సందేశం తెలియజేసింది. దానికి బదులుగా, బాధ్యత అప్పగించబడిన వారు ధైర్యం, న్యాయం, ముందుచూపుతో వ్యవహరించడంలో విఫలమైనప్పుడు అవి బలహీనపడతాయి. పాండవుల తరపున మాట్లాడుతూ, రాజీకి అవకాశాలు ఇంకా ఉన్నాయని కృష్ణుడు సూచించాడు. అయినప్పటికీ, అన్యాయం పట్ల ఉదాసీనత చివరికి బాధితులను చూస్తూ ఊరుకునేవారికి కూడా హాని చేస్తుందని ఆయన హెచ్చరించాడు.
సత్యాన్ని, ధర్మాన్ని పదేపదే విస్మరించినప్పుడు, సంఘర్షణను నివారించడం మరింత కష్టమవుతుందని కృష్ణుడు చెప్పాడు. ఆయన చేసిన విజ్ఞప్తి, నేటికీ ప్రాసంగికంగా ఉన్న ఒక దౌత్య సూత్రాన్ని ప్రతిబింబించింది: శాంతి కేవలం సద్భావనతోనే కాకుండా, మనోవేదనలను సకాలంలో పరిష్కరించడం ద్వారా కూడా నిలుస్తుంది. సభలో ఉన్న మహర్షులు కృష్ణుని సలహాను సమర్థించి, రాజీపడమని కోరారు. అహంకారం వివేకాన్ని అధిగమించడం వల్ల కలిగే తీవ్ర పరిణామాలను వారి సమష్టి జ్ఞానం స్పష్టం చేసింది. అయినప్పటికీ, ఈ విజ్ఞప్తులు చేసినా, ధృతరాష్ట్రుడు సంఘటనలను నిర్ణయాత్మకంగా ప్రభావితం చేయలేక మౌనంగా ఉండిపోయాడు. పెరిగిపోతున్న అన్యాయం ఎదుట మౌనం వహించడం, తరచుగా విషాదాలకే దారితీస్తుంది.
“శ్రీకృష్ణుని శాంతి యాత్ర వారసత్వం చివరికి కాలం, భౌగోళికం, మరియు రాజకీయాలకు అతీతమైనది. నాగరికతల గొప్పతనం అవి చేసే యుద్ధాల ద్వారా కాకుండా, అవి నివారించే సంఘర్షణల ద్వారా కొలవబడుతుందని ఇది గుర్తు చేస్తుంది. శాంతిని అత్యవసరంగా ఆకాంక్షిస్తున్న ఈ యుగంలో, అహంకారం, అధికారం, పక్షపాతం కన్నా మానవాళి సంక్షేమానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చే, కృష్ణుడు ప్రదర్శించినటువంటి నిజాయితీ, ధైర్యం, దూరదృష్టి, మానవత్వం గల దౌత్యవేత్తలు ప్రపంచానికి అవసరం. అటువంటి దౌత్యం శాశ్వత ప్రపంచ శాంతికి దారితీసే అత్యంత శ్రేష్ఠమైన మార్గాలలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది.”
అయితే, దుర్యోధనుడు మాత్రం లొంగలేదు. రాజీ కోసం చేసిన ప్రతి ప్రతిపాదనను తిరస్కరిస్తూ, రాజ్యంలో ఏ భాగాన్నీ పాండవులతో పంచుకోబోమని పట్టుబట్టాడు. ఆయన దృఢ సంకల్పం తన బలంపై ఉన్న సంపూర్ణ విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబించింది. అయినప్పటికీ, నిజమైన బలం కేవలం పోరాడే సామర్థ్యంలోనే కాకుండా, సంఘర్షణను నివారించే వివేకంలోనూ ఉంటుందని దౌత్యం బోధిస్తుంది. రాజీకి నిరాకరించడం, పరిష్కరించగల వివాదాలను కోలుకోలేని ఘర్షణలుగా మారుస్తుందనే విషయం అతనికి తెలియదు. ఇకపై నచ్చజెప్పడం వ్యర్థమని గ్రహించిన కృష్ణుడు, యుద్ధం అనివార్యమైందని ప్రకటించాడు.
గాంధారి నిష్కపటమైన సలహా కూడా దుర్యోధనుడి వైఖరిని మెత్తబరచలేకపోయింది. ఇది ఒక శాశ్వతమైన పాఠాన్ని తెలియజేస్తుంది: అహంకారాన్ని తరచుగా ధైర్యంగా పొరపాటుగా భావిస్తారు, అయితే మొండితనం వినాశనానికి దారితీస్తుందని చరిత్ర పదేపదే వెల్లడిస్తుంది. కృష్ణుడిని నిర్బంధించడానికి ప్రయత్నం జరిగినప్పుడు, ఆయన కోపంతో కాకుండా ప్రశాంతమైన విశ్వాసంతో స్పందించారు. ప్రసిద్ధమైన ‘విశ్వరూపం’ ఆవిష్కరణ, సత్యం, నైతిక అధికారం యొక్క కొలవలేని శక్తికి ప్రతీకగా నిలిచింది. జ్ఞానం, న్యాయం,ఉన్నత సూత్రాలను బలంతో బంధించలేమనే లోతైన సందేశాన్ని ఈ సంఘటన స్పష్టం చేసింది.
బయలుదేరే ముందు, కృష్ణుడు ‘దుర్యోధనుడి సహచరుడు’ అయిన కర్ణుడిని ఏకాంతంగా కలవడం ద్వారా యుద్ధాన్ని నివారించడానికి చివరి ప్రయత్నం చేశారు. కర్ణుడి పుట్టుక పరిస్థితులను వెల్లడించి, పాండవులతో చేరి తన న్యాయమైన స్థానాన్ని స్వీకరించమని అతన్ని ఆహ్వానించారు. శాంతి కోసం మిగిలి ఉన్న ప్రతి మార్గాన్ని అన్వేషించే లక్ష్యంతో ఇది ఒక అద్భుతమైన దౌత్యపరమైన చొరవ. అవకాశాలు దూరంగా ఉన్నట్లు కనిపించినప్పటికీ, బాధ్యతాయుతమైన దౌత్యం అన్ని మార్గాలు మూసుకుపోయే వరకు పరిష్కారాలను అన్వేషిస్తుంది. కర్ణుని ప్రతిస్పందన కూడా అంతే విశేషమైనది. కృష్ణుని ప్రకటనతో ఎంతగానో చలించిపోయినప్పటికీ, తన జీవితాంతం తనను పెంచి, ఆదుకున్న వారి పట్ల విధేయతను ఎంచుకున్నాడు.
కర్ణుని నిర్ణయం కృతజ్ఞతను, వ్యక్తిగత గౌరవాన్ని, చిరకాల సంబంధాల పట్ల నిబద్ధతను ప్రతిబింబించింది. కృష్ణుడు, కర్ణుని మధ్య జరిగిన సంభాషణ, కర్తవ్యం, విశ్వాసం, గుర్తింపు, నైతికతల మధ్య వుండే సంక్లిష్టమైన పరస్పర క్రియాశీలతను హృదయానికి హత్తుకునే రీతిలో వెల్లడించే ఉదాహరణల్లో ఒకటిగా నిలిచిపోయింది. హస్తినాపురం నుండి తిరిగి వచ్చిన కృష్ణుడు, శాంతి కోసం చేసిన ప్రతి ప్రతిపాదన తిరస్కరణకు గురైందని పాండవులకు తెలియజేశాడు. రాజీ కుదరకపోవడంతో, ఇరుపక్షాలూ యుద్ధానికి సన్నాహాలు ప్రారంభించాయి. నాయకులు, సేనాధిపతులు నియమించబడ్డారు, వ్యూహాలు రూపొందించబడ్డాయి, మరియు పొత్తులు పటిష్టం చేయబడ్డాయి. అయినప్పటికీ, ఈ సైనిక సన్నాహాల మధ్య కూడా, కృష్ణుని కర్తవ్యం ప్రాముఖ్యత ఏమాత్రం తగ్గలేదు.
యుద్ధాన్ని నివారించే ప్రయత్నం, యుద్ధం చేయడంతో సమానమైన నైతిక ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి ముందు జరిగిన సంఘటనలు, బాధ్యతాయుతమైన నాయకత్వం ఘర్షణకు దిగడానికి ముందు శాంతియుత పరిష్కారం కోసం విస్తృతమైన ప్రయత్నాలు చేయాలని స్పష్టం చేస్తాయి. దౌత్యం విజయానికి హామీ ఇవ్వదు, కానీ చిత్తశుద్ధితో చేసిన ప్రయత్నం విఫలమైనప్పుడు, అది తదుపరి చర్యకు నైతిక చట్టబద్ధతను కల్పిస్తుంది. అందువల్ల కృష్ణుని కర్తవ్యం ఒక చారిత్రక ఘట్టంగానూ, నైతిక రాజనీతికి ఒక శాశ్వతమైన కొలమానంగానూ నిలుస్తుంది.
సమకాలీన ప్రపంచంలో, పరస్పర విరుద్ధ ప్రయోజనాలు, అపనమ్మకం, అధికార దాహం వల్ల తలెత్తే ఉద్రిక్తతలను మానవాళి నిరంతరం ఎదుర్కొంటోంది. అంతర్జాతీయ సంస్థలు, ప్రాంతీయ వేదికలు, జాతీయ ప్రభుత్వాలు ఘర్షణకు బదులుగా వివేకం అవసరమయ్యే సవాళ్లను పదేపదే ఎదుర్కొంటున్నాయి. అందువల్ల, అద్వితీయ మేధస్సును నైతిక విశ్వాసంతో మేళవించిన దౌత్యవేత్తలు, అసాధ్యమైన విభేదాలు కనిపించేచోట వారధులు నిర్మించగల వ్యక్తులు ప్రపంచానికి అవసరం. దౌత్యం అనేది ఒక అప్రధానమైన చర్య కాదని, అది విపత్తు నుండి నాగరికతను కాపాడే మొదటి రక్షణ కవచం అని కృష్ణుని మిషన్ నిరూపించడంలోనే దాని శాశ్వత ప్రాసంగికత ఉంది.
సైన్యాలు కవాతు చేసే ముందు, సంభాషణ జరగాలి. సంఘర్షణలు తీవ్రమయ్యే ముందు, రాజీకి ప్రయత్నించాలి. వినాశనం అనివార్యమని మానవాళి అంగీకరించే ముందు, వివేక స్వరాలు వినిపించాలి. ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దంలో, మానవాళి అపూర్వమైన శాస్త్రీయ పురోగతిని సాధించినప్పటికీ, అపనమ్మకం, పరస్పర విరుద్ధ ప్రయోజనాలు, భావప్రసార వైఫల్యాల వల్ల పుట్టిన సంఘర్షణలకు గురవుతూనే ఉంది. అందువల్ల, శ్రీకృష్ణుడు తన శాంతి యాత్రలో ప్రదర్శించిన సమగ్రత, తటస్థత, వివేకం, ధైర్యం, సహనం, రాజీ పట్ల అచంచలమైన నిబద్ధత వంటి గుణాలను మూర్తీభవించిన దౌత్యవేత్తలు ప్రపంచానికి అవసరం.
అంతర్జాతీయ సంస్థలు, ముఖ్యంగా ఐక్యరాజ్యసమితి, సంకుచితమైన వాటికి అతీతంగా మానవాళి విస్తృత సంక్షేమానికి కట్టుబడి ఉండే అత్యంత వృత్తిపరమైన దౌత్యవేత్తల బృందాలను పెంచి, నియమించడం ద్వారా ఎంతగానో ప్రయోజనం పొందుతాయి. అటువంటి వ్యక్తులకు, ప్రపంచమే బాధ్యతా క్షేత్రం అవుతుంది. శాంతి వారి అత్యున్నత కర్తవ్యం అవుతుంది. వారి విజయాన్ని కేవలం చర్చల ద్వారా కుదిరిన ఒప్పందాలతోనే కాకుండా, నివారించిన సంఘర్షణలు, మానవులను బాధలనుంచి విముక్తి కలిగించిన సందర్భాల ద్వారా కూడా కొలవాలి.
మహాభారతం నుండి వెలువడే మరో విశేషమైన పాఠం, సత్యసంధమైన యుద్ధ నివేదన ప్రాముఖ్యత. కురుక్షేత్ర యుద్ధ సంఘటనలను ధృతరాష్ట్రునికి యథాతథంగా, వక్రీకరణ లేకుండా విశ్వసనీయంగా వివరించే బాధ్యతను వేదవ్యాస మహర్షి సంజయుడికి అప్పగించారు. భావనాత్మకంగా, దీనిని సాహిత్యంలో ఒక క్రమ పద్ధతితో యుద్ధాన్ని గురించి వివరించిన తొలి ఉదాహరణలలో ఒకటిగా చూడవచ్చు. ఈ సూత్రం నేటికీ అత్యంత ప్రాసంగికంగా ఉంది. సంఘర్షణ సమయాల్లో, సత్యాన్ని పరిరక్షించడానికి, మానవాళికి సమాచారం అందించడానికి, తప్పుడు సమాచారం విభేదాలను మరింత పెంచకుండా నిరోధించడానికి కచ్చితమైన, నిష్పక్షపాతమైన, బాధ్యతాయుతమైన నివేదన అత్యవసరం అవుతుంది.
నైతిక దౌత్యం సంఘర్షణకు ముందు శాంతిని కోరుకున్నట్లే, నైతిక నివేదన సంఘర్షణ సమయంలో సత్యాన్ని కాపాడుతుంది. తద్వారా భవిష్యత్ తరాలు చరిత్ర విషాదాలను పునరావృతం చేయకుండా, దాని నుండి పాఠాలు నేర్చుకునేలా చేస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని శాంతి యాత్ర వారసత్వం చివరికి కాలం, భౌగోళికం, మరియు రాజకీయాలకు అతీతమైనది. నాగరికతల గొప్పతనం అవి చేసే యుద్ధాల ద్వారా కాకుండా, అవి నివారించే సంఘర్షణల ద్వారా కొలవబడుతుందని ఇది గుర్తు చేస్తుంది. శాంతిని అత్యవసరంగా ఆకాంక్షిస్తున్న ఈ యుగంలో, అహంకారం, అధికారం, పక్షపాతం కన్నా మానవాళి సంక్షేమానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చే, కృష్ణుడు ప్రదర్శించినటువంటి నిజాయితీ, ధైర్యం, దూరదృష్టి, మానవత్వం గల దౌత్యవేత్తలు ప్రపంచానికి అవసరం. అటువంటి దౌత్యం శాశ్వత ప్రపంచ శాంతికి దారితీసే అత్యంత శ్రేష్ఠమైన మార్గాలలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది.
