ఆకాంక్షల నుంచి కార్యాచరణ దాకా ..

“ఉపాధి, వ్యవసాయం, విద్య, ఆరోగ్యం, ప్రాంతీయ అసమానతలు వంటి అంశాలు ఇప్పటికీ ప్రధాన ప్రశ్నలుగానే ఉన్నాయి. ప్రజల అంచనాలు పెరిగిన కొద్దీ ఈ ప్రశ్నలు కూడా మరింత బలంగా వినిపిస్తున్నాయి. ఇది ప్రజాస్వామ్య బలం. ఆశలు పెరిగిన చోట జవాబుదారీతనం అవసరం కూడా పెరుగుతుంది..”

గత పన్నెండేళ్ల భారత ప్రయాణం

దేశాలు ఒక్కరోజులో మారవు. ముందుగా మారేది ఆలోచన. ఆ తరువాత మారేది దృక్పథం. చివరకు ఆ మార్పు సమాజంలో, ఆర్థిక వ్యవస్థలో, ప్రజల ఆకాంక్షల్లో కనిపిస్తుంది. గత పన్నెండేళ్ల భారత్‌ను పరిశీలిస్తే అలాంటి మార్పు క్రమంగా చోటుచేసుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. భారత్ నిజంగా మారిందా? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కోసం గణాంకాలు మాత్రమే సరిపోవు. ఒక దేశంలో అసలు మార్పు ప్రజలు తమ గురించి, తమ భవిష్యత్తు గురించి ఎలా ఆలోచిస్తున్నారనే విషయంతో కొలవాలి. సమస్యల గురించి మాత్రమే మాట్లాడే సమాజం, అవకాశాల గురించి కూడా మాట్లాడడం ప్రారంభించినప్పుడు కొత్త దశ మొదలవుతుంది. ప్రపంచం మన గురించి ఏమనుకుంటుందనే ఆందోళన నుంచి, ప్రపంచంలో మన స్థానం ఏమిటనే ఆత్మవిశ్వాసం వైపు ఒక దేశం అడుగులు వేస్తే అది మరో స్థాయికి చేరుకున్నట్టే. గత పన్నెండేళ్ల భారత ప్రయాణంలో ఇలాంటి మార్పు కనిపిస్తుంది.

స్వాతంత్ర్యానంతర భారత ప్రయాణంలో హక్కుల కోసం జరిగిన పోరాటాలు అత్యంత కీలకమైనవి. సామాజిక న్యాయం విస్తరించింది. వెనుకబడిన వర్గాలకు అవకాశాలు పెరిగాయి. ప్రజాస్వామ్యం మరింత బలపడింది. అయితే ప్రతి సమాజం ఒక దశ తరువాత మరో ప్రశ్నను ఎదుర్కొంటుంది. హక్కులు లభించిన తరువాత ఏమిటి? అవకాశాలు తెరుచుకున్న తరువాత వాటిని ఎలా ఉపయోగించుకోవాలి? వ్యక్తిగత ఎదుగుదలను దేశ పురోగతితో ఎలా కలపాలి? గత పన్నెండేళ్లలో ఈ ప్రశ్నలు కూడా ప్రజా చర్చలో స్థానం సంపాదించాయి.

ఈ చర్చకు మరో ముఖ్యమైన నేపథ్యం కూడా ఉంది. 2014 మే 26న ప్రధానిగా బాధ్యతలు స్వీకరించిన నరేంద్ర మోదీ, 2026 మే నాటికి పన్నెండేళ్ల పాలనను పూర్తి చేసి పదమూడో సంవత్సరంలోకి ప్రవేశించారు. భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా నిలిచింది. స్వాతంత్ర్యానంతరం దీర్ఘకాలం పాటు దేశాన్ని నడిపించిన నాయకుల జాబితాలో ఆయన ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించారు. అంతకంటే ముఖ్యంగా, వరుసగా మూడు లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ప్రజల మద్దతు పొందుతూ పన్నెండేళ్ల పాలనను పూర్తి చేయడం భారత రాజకీయాల్లో అరుదైన ఘట్టంగా చెప్పవచ్చు. అందుకే గత పన్నెండేళ్లలో భారత్‌లో చోటుచేసుకున్న మార్పులను పరిశీలించడం అంటే కేవలం ఒక ప్రభుత్వ పనితీరును అంచనా వేయడం కాదు; ఒక దీర్ఘకాల నాయకత్వం దేశ ప్రజా చర్చను, అభివృద్ధి ప్రాధాన్యాలను, భవిష్యత్తు లక్ష్యాలను ఎంతవరకు ప్రభావితం చేసిందో అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నం కూడా.

ఇక్కడే నరేంద్ర మోదీ నాయకత్వం ముందుకు తెచ్చిన కొన్ని ఆలోచనలు గమనించదగ్గవిగా కనిపిస్తాయి. అభివృద్ధి అనేది ప్రభుత్వాల బాధ్యత మాత్రమే కాదని, ప్రజల భాగస్వామ్యం కూడా అవసరమని ఆయన పదేపదే చెప్పారు. అందుకే “జన భాగస్వామ్యం” అనే భావన గత పన్నెండేళ్లలో ఎక్కువగా వినిపించింది. ప్రభుత్వం చేయాల్సిన పని ప్రభుత్వం చేయాలి. కాగా దేశ నిర్మాణంలో పౌరులకు కూడా పాత్ర ఉందనే ఆలోచన మరింత బలంగా ముందుకు వచ్చింది.  దీనితో పాటు హక్కులతో పాటు కర్తవ్యాల గురించి కూడా చర్చ పెరిగింది. స్వాతంత్ర్యానంతర భారత రాజకీయాలలో హక్కుల అంశం ప్రధానంగా నిలిచింది. అది అవసరమైన దశ కూడా. కాగా గత కొన్నేళ్లలో కర్తవ్యాల గురించి కూడా చర్చ జరగడం ప్రారంభమైంది. సమాజం నుంచి ఆశించే ముందు సమాజానికి ఏమి చేయగలం అనే ప్రశ్న కూడా ముందుకు వచ్చింది. ప్రజా జీవితంలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన మార్పు.

గత పన్నెండేళ్లలో జరిగిన మరో ముఖ్యమైన మార్పు గణాంకాలలో కంటే మనస్తత్వంలో కనిపించింది. ఒకప్పుడు భారత్ గురించి మాట్లాడినప్పుడు పేదరికం, నిరుద్యోగం, మౌలిక వసతుల కొరత, పరిపాలనా సమస్యలే ప్రధానంగా వినిపించేవి. ఆ సమస్యలు ఇప్పటికీ పూర్తిగా తొలగిపోలేదు. కాగా వాటితో పాటు దేశ సామర్థ్యం గురించి కూడా చర్చ పెరిగింది. ఒక దేశం తన సమస్యలను గుర్తించడం ఎంత అవసరమో, తన బలాలను గుర్తించడం కూడా అంతే అవసరం. గత పన్నెండేళ్లలో ఈ రెండింటి మధ్య ఒక కొత్త సమన్వయం కనిపించింది.

యువత ఆలోచనల్లో వచ్చిన మార్పు మరింత ఆసక్తికరంగా ఉంది. ఒకప్పుడు స్థిరమైన ఉద్యోగం విజయానికి ప్రధాన ప్రమాణంగా కనిపించేది. నేడు అవకాశాలను సృష్టించడం కూడా విజయంగా భావించబడుతోంది. స్టార్టప్‌లు, ఆవిష్కరణలు, స్వయం ఉపాధి, ప్రపంచ స్థాయి పోటీ వంటి అంశాలు యువత చర్చల్లో భాగమయ్యాయి. ఇది కేవలం ఆర్థిక మార్పు కాదు. యువతలో పెరిగిన ఆత్మవిశ్వాసానికి నిదర్శనం. ఈ సందర్భంలో మోదీ తరచూ ప్రస్తావించిన మరో అంశం ఆకాంక్షల భారతం. ఒకప్పుడు అభివృద్ధి చర్చ ప్రధానంగా అవసరాల చుట్టూ తిరిగేది. నేడు అవకాశాలు, ఆవిష్కరణలు, నైపుణ్యాలు, ప్రపంచ స్థాయి విజయాలు కూడా అదే స్థాయిలో చర్చకు వస్తున్నాయి. యువత ఉద్యోగాలు వెతికేవారిగా మాత్రమే కాకుండా అవకాశాలు సృష్టించేవారిగా కూడా ఎదగాలనే ఆలోచనకు ప్రాధాన్యం పెరిగింది.

దేశం గురించి ప్రజలు మాట్లాడే భాషలో కూడా మార్పు వచ్చింది. ఒకప్పుడు “మనకు ఏమి లేదు?” అనే ప్రశ్న ఎక్కువగా వినిపించేది. నేడు “మనం ఏమి చేయగలం?” అనే ప్రశ్న కూడా అదే స్థాయిలో వినిపిస్తోంది. ఒకప్పుడు ఇతర దేశాల విజయాలను చూసి ఆశ్చర్యపోయే పరిస్థితి ఉండేది. నేడు భారత విజయాలు కూడా ప్రపంచ చర్చలో భాగమవుతున్నాయనే భావన బలపడింది. ఒక జాతి తన సామర్థ్యాలను గుర్తించడం ప్రారంభించినప్పుడు కనిపించే సహజమైన మార్పు ఇదే. ప్రపంచ వ్యవహారాలపై ప్రజల ఆసక్తి కూడా పెరిగింది. ఒకప్పుడు విదేశాంగ విధానం కొద్దిమంది నిపుణుల చర్చగా ఉండేది. నేడు సాధారణ పౌరుడు కూడా ప్రపంచ రాజకీయాలు, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం, సాంకేతిక పోటీ, వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాల గురించి మాట్లాడుతున్నాడు. ప్రపంచంలో భారత్ పాత్ర పెరుగుతోందనే నమ్మకం దీనికి కారణంగా కనిపిస్తోంది.

గత పన్నెండేళ్లలో భారత ప్రజా చర్చలో కొత్తగా చేరిన అంశం “వికసిత భారత్ 2047”. సాధారణంగా ప్రభుత్వాలు ఐదేళ్ల లక్ష్యాల గురించి మాట్లాడతాయి. కాగా స్వాతంత్ర్య శతాబ్ది నాటికి భారత్‌ను అభివృద్ధి చెందిన దేశంగా చూడాలనే లక్ష్యాన్ని ప్రజా చర్చలోకి తీసుకురావడం ప్రత్యేక అంశంగా చెప్పవచ్చు. ఇది కేవలం ప్రభుత్వ కార్యక్రమం కాదు. దేశ భవిష్యత్తు గురించి పెద్దగా ఆలోచించాలనే పిలుపు కూడా. అయితే ఈ ప్రయాణం సవాళ్లు లేనిదేమీ కాదు. ఉపాధి, వ్యవసాయం, విద్య, ఆరోగ్యం, ప్రాంతీయ అసమానతలు వంటి అంశాలు ఇప్పటికీ ప్రధాన ప్రశ్నలుగానే ఉన్నాయి. ప్రజల అంచనాలు పెరిగిన కొద్దీ ఈ ప్రశ్నలు కూడా మరింత బలంగా వినిపిస్తున్నాయి. ఇది ప్రజాస్వామ్య బలం. ఆశలు పెరిగిన చోట జవాబుదారీతనం అవసరం కూడా పెరుగుతుంది.

చరిత్రలో కొన్ని కాలాలు రాజకీయ మార్పులకు గుర్తుగా నిలుస్తాయి. కొన్ని కాలాలు ఆర్థిక మార్పులకు గుర్తుగా నిలుస్తాయి. మరికొన్ని కాలాలు ఒక దేశం తన గురించి తాను కొత్తగా ఆలోచించడం ప్రారంభించిన దశలుగా గుర్తుండిపోతాయి. గత పన్నెండేళ్ల భారత్‌ను పరిశీలించినప్పుడు అలాంటి మార్పు కనిపిస్తుంది. హక్కులతో పాటు కర్తవ్యాలు, సంక్షేమంతో పాటు సాధికారత, అవసరాలతో పాటు ఆకాంక్షలు, ప్రస్తుతంతో పాటు 2047 లక్ష్యం—ఈ మార్పులన్నింటినీ కలిపి చూస్తే ఒక ఆలోచన కనిపిస్తుంది. ఆ ఆలోచనకు రాజకీయ రూపం ఇచ్చిన నాయకత్వంగా నరేంద్ర మోదీని చాలామంది చూస్తున్నారు. అందుకే భారత్ కొత్తగా ఆలోచించడం ఎప్పుడు మొదలైందనే ప్రశ్నకు సమాధానం వెతికేటప్పుడు గత పన్నెండేళ్లను విస్మరించడం సాధ్యం కాదు.