1947 దేశ విభజన: వలస పాలన నుండి విభజిత ఉపఖండం వరకు – ఒక సమగ్ర అధ్యయనం భారతదేశ చరిత్రలో 1947 ఆగస్టు 15వ తేదీ ఒకవైపు శతాబ్దాల పారతంత్ర పరిమోచనకు, స్వరాజ్య ఆవిర్భావానికి ప్రాతిపదికగా నిలిస్తే, మరొకవైపు కోట్లాది మంది గుండెల్లో శాశ్వత గాయాన్ని మిగిల్చిన తీవ్ర విషాదానికి వేదికైంది. భిన్న మతాలు, భాషలు, సంస్కృతులు, ఆచార వ్యవహారాలు శతాబ్దాలుగా సహజీవనం చేసిన ప్రాచీన భరతఖండం, రాజకీయ నిర్ణయాలు మరియు మత రాజకీయాల ఫలితంగా భారత్, పాకిస్థాన్ అనే రెండు వేర్వేరు సార్వభౌమ రాజ్యాలుగా చీలిపోయింది. స్వాతంత్ర్యోదయం సంబరాలను తెస్తే, విభజన ప్రక్రియ లక్షలాది కుటుంబాల జీవితాలను క్షణాల్లో ధ్వంసం చేసింది. అందుకే భారత విభజనను కేవలం రెండు సరిహద్దుల రేఖల మార్పుగా కాకుండా వలస పాలనలోని వ్యూహాలు, నాయకత్వ వైఫల్యాలు, అధికార పోరాటాలు, తీవ్ర సామాజిక భయాలు కలగలిసి రూపుదిద్దుకున్న సంక్లిష్ట మానవ విపత్తుగా విశ్లేషించాల్సి ఉంటుంది. ఈ విభజన బీజాలు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలనలో, తదనంతరం 1858లో బ్రిటిష్ కిరీట పాలన ప్రత్యక్షంగా ప్రారంభమైన తరుణంలోనే పడ్డాయి. 1857 నాటి ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో హిందూ-ముస్లింలు కలసికట్టుగా పోరాడటాన్ని చూసి భయపడిన ఆంగ్లేయ పాలకులు, తమ సామ్రాజ్య పునాదులను పటిష్టం చేసుకోవడానికి ‘విభజించి పాలించు’ (Divide and Rule) విధానాన్ని ప్రధాన ఆయుధంగా మలుచుకున్నారు. 1905 నాటి బెంగాల్ విభజన దీనికి తొలి ఉదాహరణ కాగా, 1906లో అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్ ఆవిర్భావం ఈ పరిణామాలకు మరింత వేగాన్ని ఇచ్చింది. ఆపై 1909 నాటి మింటో-మార్లీ సంస్కరణలు ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను (Separate Electorates) కేటాయించడం ద్వారా మత ప్రాతిపదికన రాజకీయ ప్రాతినిధ్యాన్ని అధికారికంగా సంస్థాగతీకరించాయి. ఇది భారతీయ సమాజంలో మతపరమైన వేర్పాటువాద ఆలోచనలకు బీజం వేసింది. కాలక్రమేణా ముస్లిం లీగ్ ప్రత్యేక మత రాజకీయ ప్రతిపాదనలను ముందుకు తెచ్చింది. 1930లో అలహాబాద్లో జరిగిన ముస్లిం లీగ్ సమావేశంలో ప్రముఖ కవి, తత్త్వవేత్త అల్లామా మహమ్మద్ ఇక్బాల్ వాయువ్య ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక రాజకీయ వ్యవస్థ ఉండాలనే ఆలోచనను తొలిసారిగా ప్రతిపాదించారు. 1933లో కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థి చౌధరి రహ్మత్ అలీ ‘పాకిస్థాన్’ (పంజాబ్, ఆఫ్ఘనిస్థాన్, కాశ్మీర్, సింధ్, బలూచిస్థాన్ ల సంక్షిప్త రూపం) అనే నామకరణాన్ని ప్రచారంలోకి తెచ్చారు. మహమ్మద్ అలీ జిన్నా నాయకత్వంలో ముస్లిం లీగ్ ‘ద్విజాతి సిద్ధాంతాన్ని’ (Two-Nation Theory) తీవ్రంగా ప్రచారం చేసింది. హిందువులు, ముస్లింలు కేవలం వేర్వేరు మతాలకు చెందినవారు మాత్రమే కాకుండా, వారి సంస్కృతి, సామాజిక విలువలు, జీవన విధానాలు పూర్తిగా భిన్నమైనవని, కాబట్టి వారు ఒకే దేశంగా మనుగడ సాగించలేరని జిన్నా వాదించారు. 1940 మార్చి 23న లాహోర్ సమావేశంలో ముస్లిం లీగ్ చేసిన ‘లాహోర్ తీర్మానం’ ప్రత్యేక పాకిస్థాన్ డిమాండ్కు అధికారిక పునాదిగా మారింది.“1947 ఆగస్టు 14న పాకిస్థాన్, ఆగస్టు 15న భారతదేశం అవతరించాయి. కానీ సరిహద్దుల ప్రకటన వెలువడగానే ప్రపంచ మానవ చరిత్రలోనే అతిపెద్ద బలవంతపు జనాభా మార్పిడి (Mass Migration) సంభవించింది. తమ శతాబ్దాల నాటి ఆస్తులను, ఇళ్లను, పూర్వీకుల జ్ఞాపకాలను వదిలేసి హిందువులు, సిక్కులు భారత్కు, ముస్లింలు పాకిస్థాన్కు కాలినడకన, ఎడ్ల బండ్లపై, కిక్కిరిసిన రైళ్లలో ప్రయాణించారు. దాదాపు 1.4 కోట్ల నుంచి 1.6 కోట్ల మంది ప్రజలు తమ పురిటిగడ్డను వదిలి అభయారణ్యం కోసం సరిహద్దులు దాటారు.”
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తదనంతర పరిణామాలు అధికార మార్పిడిని అనివార్యం చేశాయి. 1942 నాటి క్రిప్స్ రాయబారం, 1945 నాటి సిమ్లా సదస్సు, 1946 నాటి క్యాబినెట్ మిషన్ వంటివి భారత ఐక్యతను కాపాడుతూ అధికార బదిలీకి మార్గాలు అన్వేషించాయి. క్యాబినెట్ మిషన్ కేంద్రానికి పరిమిత అధికారాలు ఇస్తూ, రాష్ట్రాలను మూడు గ్రూపులుగా విభజించే సమాఖ్య నమూనాను ప్రతిపాదించింది. ప్రారంభంలో కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ దీనికి సూత్రప్రాయంగా అంగీకరించినా, కేంద్ర ప్రభుత్వం యొక్క అధికార పరిధి మరియు రాష్ట్రాల ప్రాధాన్యతలపై జవహర్లాల్ నెహ్రూ, జిన్నాల మధ్య కుదరని ఏకాభిప్రాయం వల్ల ఈ ప్రణాళిక విఫలమైంది.
క్యాబినెట్ మిషన్ వైఫల్యంతో తీవ్ర నిరాశకు గురైన జిన్నా, 1946 ఆగస్టు 16ను ‘ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ దినం’గా (Direct Action Day) ప్రకటించారు. ఇది కలకత్తాలో భయానక మతకల్లోలాలకు దారితీసింది. ‘గ్రేట్ కలకత్తా కిల్లింగ్స్’గా చరిత్రలో నిలిచిన ఈ హింసలో కొద్ది రోజుల్లోనే వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఈ మతచిచ్చు త్వరలోనే తూర్పు బెంగాల్లోని నోయాఖలి, బిహార్, పంజాబ్, రేవల్పిండి ప్రాంతాలకు దావానలంలా వ్యాపించింది. గ్రామాలకు గ్రామాలు తగలబడిపోయాయి. ఈ రక్తపాతం సమాజంలో పరస్పర విశ్వాసాన్ని పూర్తిగా దెబ్బతీసింది, విభజన తప్ప వేరే మార్గం లేదనే వాతావరణాన్ని సృష్టించింది.
పరిస్థితి చేయిదాటిపోతుండటంతో బ్రిటిష్ ప్రధాని క్లెమెంట్ అట్లీ 1947 ఫిబ్రవరి 20న పార్లమెంట్లో మాట్లాడుతూ, 1948 జూన్ లోపు ఆంగ్లేయులు భారతదేశాన్ని వదిలివెళ్తారని, అధికార బదిలీ పూర్తి చేస్తారని ప్రకటించారు. పరిస్థితి తీవ్రతను దృష్టిలో ఉంచుకుని చివరి వైస్రాయ్గా వచ్చిన లార్డ్ మౌంట్బాటన్ ఈ ప్రక్రియను మరింత వేగవంతం చేశారు. 1947 జూన్ 3న ‘మౌంట్బాటన్ ప్రణాళిక’ విడుదల కాగా, బ్రిటిష్ పార్లమెంట్ ‘భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947’ను ఆమోదించింది. దీంతో భారత్, పాకిస్థాన్ అనే రెండు స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి కలిగిన దేశాల ఆవిర్భావానికి చట్టబద్ధత లభించింది.
అయితే సరిహద్దుల నిర్దేశంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం చేసిన చారిత్రక పొరపాటు మానవాళికి తీరని శోకాన్ని మిగిల్చింది. బ్రిటిష్ న్యాయవాది సర్ సిరిల్ రాడ్క్లిఫ్కు పంజాబ్, బెంగాల్ రాష్ట్రాల విభజన బాధ్యతను అప్పగించారు. భారతదేశ భౌగోళిక, సాంస్కృతిక, జనాభా సంక్లిష్టతలపై ఎటువంటి ప్రాథమిక అవగాహన లేని రాడ్క్లిఫ్, కేవలం పాత జనాభా లెక్కల ఆధారంగా నదులు, కాలువలు, గ్రామాలు, చివరకు ఇళ్లను కూడా రెండుగా విభజిస్తూ సరిహద్దు రేఖను గీశారు. అత్యంత దారుణమైన విషయమేమిటంటే, ఈ సరిహద్దు వివరాలను ఆగస్టు 15న కాకుండా, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన రెండు రోజుల తర్వాత, అంటే 1947 ఆగస్టు 17న ప్రకటించారు. తాము ఏ దేశంలో ఉన్నామో తెలియక లక్షలాది మంది ప్రజలు తీవ్రమైన అనిశ్చితికి, భయాందోళనలకు గురయ్యారు.
1947 ఆగస్టు 14న పాకిస్థాన్, ఆగస్టు 15న భారతదేశం అవతరించాయి. కానీ సరిహద్దుల ప్రకటన వెలువడగానే ప్రపంచ మానవ చరిత్రలోనే అతిపెద్ద బలవంతపు జనాభా మార్పిడి (Mass Migration) సంభవించింది. తమ శతాబ్దాల నాటి ఆస్తులను, ఇళ్లను, పూర్వీకుల జ్ఞాపకాలను వదిలేసి హిందువులు, సిక్కులు భారత్కు, ముస్లింలు పాకిస్థాన్కు కాలినడకన, ఎడ్ల బండ్లపై, కిక్కిరిసిన రైళ్లలో ప్రయాణించారు. దాదాపు 1.4 కోట్ల నుంచి 1.6 కోట్ల మంది ప్రజలు తమ పురిటిగడ్డను వదిలి అభయారణ్యం కోసం సరిహద్దులు దాటారు. ఈ వలసల బాటలో చెలరేగిన మత హింసలో 5 లక్షల నుంచి 10 లక్షల మంది దారుణంగా హత్యకు గురయ్యారు. వేలాది మంది మహిళలపై లైంగిక దాడులు, అపహరణలు జరిగాయి. పంజాబ్, బెంగాల్లలో ప్రవహించిన నదులు, ప్రయాణించిన రైళ్లు శవాల దిబ్బలుగా మారాయి.
విభజన అనంతర పరిణామాలు నవభారతానికి, నూతన పాకిస్థాన్కు తీవ్ర సవాళ్లను విసిరాయి. దిల్లీ, అమృత్సర్, లాహోర్, కలకత్తా, కరాచీ వంటి నగరాలు లక్షలాది మంది శరణార్థులతో నిండిపోయాయి. పునరావాసం కల్పించడం స్వతంత్ర భారత ప్రభుత్వానికి తొలి ప్రధాన పరీక్షగా మారింది. ఆస్తుల పంపిణీ, సైనిక బలగాల విభజన, నదీ జలాల పంపిణీ వంటి ఆర్థిక పరిపరిణామాలతో పాటు, ప్రిన్స్లీ స్టేట్స్ (సంస్థానాలు) విలీనం సరికొత్త వివాదాలకు దారితీసింది. ముఖ్యంగా జమ్మూ-కాశ్మీర్ సంస్థానం భారత్లో విలీనమైన క్రమంలో 1947లో సంభవించిన మొదటి ఇండో-పాక్ యుద్ధం ఇరు దేశాల మధ్య శాశ్వత శత్రుత్వానికి పునాది వేసింది.
ఈ సమగ్ర విశ్లేషణ ద్వారా తేలేదేమిటంటే, భారత విభజన అనేది కేవలం ఒక వ్యక్తి లేదా ఒక రాజకీయ పార్టీ నిర్ణయం కాదు. ఇది బ్రిటిష్ వలస పాలనా వ్యూహాలు, శతాబ్దాల సహజీవనంలో చోటుచేసుకున్న మత రాజకీయాల విద్వేషాలు, కాంగ్రెస్-ముస్లిం లీగ్ల మధ్య పవర్ షేరింగ్ వైఫల్యాలు, అధికారాన్ని త్వరగా బదిలీ చేయాలనే బ్రిటిష్ వారి తొందరపాటుల సమ్మేళనం. మహాత్మా గాంధీ అంతిమ ఘడియ వరకు దేశ ఐక్యత కోసం, మత సామరస్యం కోసం శ్రమించినప్పటికీ, రగులుతున్న హింసాజ్వాలల ముందు ఆ ప్రయత్నాలు నెరవేరలేకపోయాయి. నెహ్రూ, పటేల్, జిన్నా వంటి నేతలు ఆనాటి పరిస్థితులకు అనుగుణంగా తీవ్రమైన రాజీ మార్గాలను ఎంచుకోవాల్సి వచ్చింది.
“దేశమంటే మట్టి కాదోయ్, దేశమంటే మనుషులోయ్” అన్న గురజాడ అప్పారావు అమృత వాక్కులు విభజన విషాదాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి నేటికీ దిక్సూచిగా నిలుస్తాయి. రాజకీయనాయకులు గీసిన భౌగోళిక సరిహద్దులు భూభాగాన్ని విడదీయగలిగాయి గానీ, శతాబ్దాలుగా ప్రజల మధ్య అల్లుకున్న సంస్కృతి, సాహిత్యం, భాష, ఆహారపు అలవాట్లు, సంగీతం, ఉమ్మడి జ్ఞాపకాలను వేరు చేయలేకపోయాయి. విభజన అనేది మత విద్వేషం, తీవ్రవాద ధోరణులు మానవ సమాజానికి ఎంతటి విపత్తును తెచ్చిపెడతాయో తెలియజెప్పే ఒక నిరంతర పాఠం. గతాన్ని నిందించడం కాకుండా, చరిత్రలోని లోటుపాట్లను అర్థం చేసుకుంటూ, జాతి రక్షణకు, సామాజిక ఐక్యతకు, లౌకిక విలువల పరిరక్షణకు కట్టుబడి ఉండటమే ఆ విభజన బాధితులకు మనం ఇచ్చే నిజమైన నివాళి. 
