“మహిళా రిజర్వేషన్లు అనే సామాజిక న్యాయం వెనుక, రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం దేశ మ్యాప్ను మార్చే ప్రయత్నం జరగడం దురదృష్టకరమని విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు. ప్రభుత్వానికి ఇది ఒక పెద్ద ఎదురుదెబ్బ అనడంలో సందేహం లేదు. తమకు సంఖ్యాబలం లేదని తెలిసి కూడా ఈ బిల్లును ప్రవేశపెట్టడం వెనుక ఉన్న వ్యూహం ఏదైనా కావచ్చు. కానీ పార్లమెంటరీ ప్రక్రియలో ఇది ఒక వైఫల్యంగానే మిగిలిపోతుంది. భవిష్యత్తులో డీలిమిటేషన్, మహిళా రిజర్వేషన్ల అంశంపై జాతీయ స్థాయిలో విస్తృతమైన చర్చలు, ఏకాభిప్రాయం అవసరమని ఈ బిల్లు పతనం స్పష్టం చేస్తోంది. సమాఖ్య స్ఫూర్తిని కాపాడుకుంటూనే సామాజిక మార్పును తీసుకురావడమే భారత ప్రజాస్వామ్యానికి మంచిది..”
- మోదీ మార్క్ వ్యూహం చెదిరింది.. మహిళా రిజర్వేషన్ ‛ముసుగు’ వీడింది
- లోక్ సభలో పతనమైన 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు
- భారత రాజకీయాల్లో మారిన ముఖచిత్రం
భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో 2026 ఏప్రిల్ 17 ఒక అత్యంత కీలకమైన మైలురాయిగా నిలిచిపోతుంది. ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ నాయకత్వంలోని భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రభుత్వం గత 12 ఏండ్లలో ఎన్నడూ ఎదుర్కోని విధంగా, ఒక రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు లోక్సభలో వీగిపోవడం అనేది కేవలం ఒక శాసనపరమైన వైఫల్యం మాత్రమే కాదు. అది దేశ రాజకీయ దిశను మార్చే సంకేతంగా కనిపిస్తోంది. మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం అమలును వేగవంతం చేసే నెపంతో, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (డీలిమిటేషన్) ప్రక్రియను ముందుకు తీసుకురావడానికి ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు, ప్రతిపక్షాల ఐక్యత ముందు చతికిలబడింది. ఈ పతనం వెనుక ఉన్న గణాంకాలు, రాజకీయ ఎజెండాలు, భారత సమాఖ్య వ్యవస్థపై పడే ప్రభావాలను క్షుణ్ణంగా పరిశీలిస్తే, ఇది కేవలం ఒక బిల్లు వైఫల్యం కాదని, దేశంలోని ఉత్తర-దక్షిణ ధ్రువాల మధ్య పెరుగుతున్న రాజకీయ ఘర్షణకు ప్రతిబింబమని అర్థమవుతుంది.
2023లో పార్లమెంటు ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించిన ‘నారీ శక్తి వందన్ అధినియం’ (106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం) మహిళలకు చట్టసభల్లో 33 శాతం రిజర్వేషన్లను కల్పించింది. అయితే, ఈ రిజర్వేషన్ల అమలును తదుపరి జనగణన, దానిని అనుసరించిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజనతో ముడిపెట్టారు. ఈ నిబంధన ప్రకారం మహిళా రిజర్వేషన్లు 2030 కంటే ముందు అమలులోకి రావడం అసాధ్యమని విశ్లేషకులు భావించారు. ఈ జాప్యాన్ని నివారించి, 2029 సాధారణ ఎన్నికల నాటికే మహిళలకు కోటాను కేటాయించాలనే ఉద్దేశంతో ప్రభుత్వం 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును తీసుకువచ్చింది.
కానీ ఈ బిల్లులో ప్రభుత్వం లోక్సభ స్థానాల సంఖ్యను 543 నుంచి 850కి పెంచే అంశాన్ని, 2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా డీలిమిటేషన్ నిర్వహించే అంశాన్ని చేర్చడంతో అసలు వివాదం మొదలైంది. రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 368 ప్రకారం, ఏదైనా రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ఆమోదం పొందాలంటే సభలోని మొత్తం సభ్యులలో మెజారిటీతో పాటు, హాజరై వోటు వేసిన సభ్యులలో మూడింట రెండొంతుల (2/3) మద్దతు తప్పనిసరి. 131వ సవరణ బిల్లు విషయంలో ప్రభుత్వం ఈ కీలకమైన మైలురాయిని అందుకోలేకపోయింది. లోక్సభలో జరిగిన వోటింగ్ ఫలితాలు ప్రభుత్వానికి ఒక స్పష్టమైన సందేశాన్ని ఇచ్చాయి. సాధారణ మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, రాజ్యాంగ సవరణకు అవసరమైన ప్రత్యేక మెజారిటీని కూడగట్టడంలో ప్రభుత్వం విఫలమైంది.
విభాగం వివరాలు
వోటింగ్ తేదీ
17 ఏప్రిల్ 2026
మొత్తం హాజరై వోటు వేసిన సభ్యులు
528
అనుకూలంగా వచ్చిన వోట్లు
298
వ్యతిరేకంగా వచ్చిన వోట్లు
230
అవసరమైన 2/3వ మెజారిటీ (హాజరైన వారిలో)
352
ప్రభుత్వం కోల్పోయిన వోట్ల వ్యత్యాసం
54
ఈ గణాంకాలను పరిశీలిస్తే, ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా 298 వోట్లు వచ్చినప్పటికీ, అది అవసరమైన 352 మార్కుకు 54 వోట్ల దూరంలో నిలిచిపోయింది. ఈ వైఫల్యం కేవలం సంఖ్యల లోటు మాత్రమే కాదు. ఎన్డీయే కూటమిలోని అంతర్గత క్రమశిక్షణారాహిత్యాన్ని కూడా సూచిస్తోంది. సుమారు 12 మంది ఎన్డీయే సభ్యులు వోటింగ్ సమయంలో గైర్హాజరు కావడం రాజకీయ వర్గాలను ఆశ్చర్యపరిచింది. ఇది సభా నిర్వహణపై ప్రభుత్వానికి ఉన్న పట్టు సడలిందా అనే అనుమానాలను కలిగిస్తోంది.
డీలిమిటేషన్: దక్షిణాది రాష్ట్రాల ఉనికికి ముప్పు?
131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు వీగిపోవడానికి ప్రధాన కారణం అందులో ప్రతిపాదించిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన విధానం. జనాభా ప్రాతిపదికన లోక్సభ స్థానాలను పునర్వ్యవస్థీకరించడం వల్ల, జనాభా నియంత్రణను సమర్థవంతంగా అమలు చేసిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలు రాజకీయంగా శిక్షించబడతాయని ప్రతిపక్షాలు వాదించాయి. 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా ఉన్న స్థానాల స్తంభనను తొలగించి, 2011 గణాంకాలను ప్రామాణికంగా తీసుకోవడం వల్ల ఉత్తరాది రాష్ట్రాల బలం పెరుగుతుందని, దక్షిణాది రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం తగ్గుతుందని ఆందోళన వ్యక్తమైంది. ప్రభుత్వ ప్రతిపాదన ప్రకారం లోక్సభ స్థానాలను 850కి పెంచినప్పుడు, జనాభా ప్రాతిపదికన వివిధ రాష్ట్రాల బలాబలాలు ఈ క్రింది విధంగా మారుతాయని అంచనా వేయబడింది.
రాష్ట్రం ప్రస్తుత సీట్లు (1971) 2011 జనాభా ప్రాతిపదికన అంచనా ప్రభావం
ఉత్తరప్రదేశ్ 80 138 – 143 భారీ పెరుగుదల (+58 నుంచి +63)
బీహార్ 40 72 – 82 భారీ పెరుగుదల (+32 నుంచి +42)
తమిళనాడు 39 50 – 59 ప్రాతినిధ్య వాటా తగ్గింపు
కేరళ 20 23 – 30 ప్రాతినిధ్య వాటా భారీ తగ్గింపు
ఆంధ్రప్రదేశ్ 25 38 వాటా స్వల్ప మార్పు
తెలంగాణ 17 26 వాటా స్వల్ప మార్పు
దీనిని విశ్లేషిస్తే, హిందీ బెల్టు రాష్ట్రాల వాటా ప్రస్తుతమున్న 38.1 శాతం నుంచి 43.1 శాతానికి పెరుగుతుందని, అదే సమయంలో దక్షిణాది రాష్ట్రాల వాటా 24.3% నుంచి 20.7 శాతానికి పడిపోతుందని స్పష్టమవుతోంది. తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రి ఎం.కె. స్టాలిన్, కేరళ ముఖ్యమంత్రి పినరయి విజయన్ ఈ ప్రతిపాదనను “సమాఖ్య వ్యవస్థపై గొడ్డలి పెట్టు”గా అభివర్ణించారు. అభివృద్ధి చెందిన రాష్ట్రాలను రాజకీయంగా నిర్వీర్యం చేయడం ద్వారా కేంద్రం తన ఆధిపత్యాన్ని శాశ్వతం చేసుకోవాలని చూస్తోందని వారు ఆరోపించారు.
పనిచేయని అమిత్ షా మౌఖిక హామీల మాయ
బిల్లుపై జరిగిన చర్చలో కేంద్ర హోం మంత్రి అమిత్ షా ప్రతిపక్షాలను ఒప్పించడానికి తీవ్రంగా ప్రయత్నించారు. ఏ రాష్ట్రం కూడా తన సీట్ల వాటాను కోల్పోదని, అన్ని రాష్ట్రాలకు దామాషా పద్ధతిలో 50 శాతం స్థానాలు పెరుగుతాయని ఆయన భరోసా ఇచ్చారు. దక్షిణాది రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం తగ్గకుండా ఉండేలా బిల్లులో అధికారిక సవరణ చేయడానికి తాను సిద్ధమని, అందుకు సభను ఒక గంట పాటు వాయిదా వేయాలని కూడా ఆయన ప్రతిపాదించారు. అయితే సమాజ్వాదీ పార్టీ నేత అఖిలేశ్ యాదవ్, కాంగ్రెస్ నేతలు ఈ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించారు. ప్రభుత్వానికి నిజంగా అంత చిత్తశుద్ధి ఉంటే, ఆ నిబంధనను బిల్లు అసలు పాఠంలోనే ఎందుకు చేర్చలేదని వారు ప్రశ్నించారు. కేవలం మౌఖిక హామీలను నమ్మి రాజ్యాంగాన్ని మార్చలేమని, ఇది ప్రభుత్వ “వంచన” అని విమర్శించారు. షా ప్రతిపాదించిన ‘హైబ్రిడ్ ఫార్ములా’, ‘ప్రో-రాటా’ పద్ధతికి రాజ్యాంగపరమైన రక్షణ లేదని, ఒక సాధారణ మెజారిటీతో భవిష్యత్తులో దీనిని మార్చే అవకాశం ఉందని విపక్షాలు భయపడ్డాయి.
రాజకీయ ఎజెండా: మహిళా రిజర్వేషన్ ఒక ‘ముసుగు’?
రాజకీయ విశ్లేషకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ బిల్లును ప్రవేశపెట్టడం వెనుక బీజేపీకి స్పష్టమైన ‘రహస్య ఎజెండా’ ఉంది. పశ్చిమ బెంగాల్, తమిళనాడు అసెంబ్లీ ఎన్నికలు జరగడానికి కేవలం రెండు వారాల ముందు ఈ ప్రత్యేక సమావేశాలను ఏర్పాటు చేయడం వెనుక ఎన్నికల ప్రయోజనాలు ఉన్నాయని విపక్షాలు ఆరోపించాయి. మహిళలకు 2029 లోనే రిజర్వేషన్లు ఇస్తామని ప్రకటించడం ద్వారా ఆయా రాష్ట్రాల్లోని మహిళా వోటర్లను ఆకట్టుకోవాలని బీజేపీ భావించింది. ఒకవేళ విపక్షాలు బిల్లును అడ్డుకుంటే, వారిని “మహిళా వ్యతిరేకులు”గా ముద్ర వేయవచ్చని బీజేపీ వ్యూహం పన్నింది. బిల్లు వీగిపోయిన వెంటనే కేంద్ర మంత్రులు కిరణ్ రిజిజు, ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ విపక్షాలపై తీవ్ర విమర్శలు చేయడం ఈ వ్యూహంలో భాగమే. కుల గణన, ఓబీసీ మహిళలకు ఉప-కోటా ఇవ్వాలనే డిమాండ్ల నుంచి ప్రజల దృష్టిని మళ్లించడానికి డీలిమిటేషన్ అంశాన్ని తెరపైకి తెచ్చారని రాహుల్ గాంధీ విమర్శించారు. దీనిని ఆయన “మనువాదం వర్సెస్ సంవిధాన్” యుద్ధంగా అభివర్ణించారు.
అర్థరాత్రి నోటిఫికేషన్, సాంకేతిక మర్మం
బిల్లుపై వోటింగ్ జరగడానికి కొన్ని గంటల ముందే, అంటే 2026 ఏప్రిల్ 16 అర్థరాత్రి, కేంద్ర న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ఒక అనూహ్యమైన గెజిట్ నోటిఫికేషన్ విడుదల చేసింది. 2023లో ఆమోదించిన మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టాన్ని (106వ సవరణ) ఏప్రిల్ 16, 2026 నుంచి అమలులోకి తెస్తున్నట్టు ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. సుమారు రెండేండ్లుగా నిద్రావస్థలో ఉన్న చట్టాన్ని అకస్మాత్తుగా అమలులోకి తేవడం వెనుక ‘సాంకేతిక కారణాలు’ ఉన్నాయని ప్రభుత్వం పేర్కొంది. అయితే దీని వెనుక ఉన్న అసలు కారణం ఏమిటంటే, ఒక చట్టం అమలులోకి రాకుండా దానికి సవరణలు చేయడం రాజ్యాంగబద్ధంగా చెల్లదు. 131వ సవరణ బిల్లును ఆమోదించుకోవాలంటే, ముందుగా 2023 నాటి చట్టాన్ని అమలులోకి తేవడం తప్పనిసరి. బిల్లు వీగిపోతుందని ముందే గ్రహించిన ప్రభుత్వం, కనీసం పాత చట్టం విషయంలోనైనా సాంకేతిక లోపాలు లేకుండా చూసుకోవాలని ఈ చర్య తీసుకున్నట్టు తెలుస్తోంది. కాంగ్రెస్ దీనిని “అత్యంత విచిత్రమైన, హాస్యాస్పదమైన చర్య”గా కొట్టిపారేసింది.
విపక్ష ఐక్యత: ఇండియా కూటమికి కొత్త ఊపిరి
ఈ బిల్లు పతనం ప్రతిపక్ష ‘ఇండియా’ కూటమికి ఒక పెద్ద నైతిక విజయంగా నిలిచింది. సభలో ఫ్లోర్ కోఆర్డినేషన్ (సమన్వయం) అద్భుతంగా పనిచేసింది. కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు మల్లికార్జున ఖర్గే, రాహుల్ గాంధీ స్వయంగా మమతా బెనర్జీ, అఖిలేశ్ యాదవ్, స్టాలిన్ వంటి నేతలతో సంప్రదింపులు జరిపి, తమ సభ్యులందరూ సభకు హాజరయ్యేలా చూశారు. ముఖ్యంగా తృణమూల్ కాంగ్రెస్ తన ఎన్నికల ప్రచారాన్ని పక్కన పెట్టి మరీ 21 మంది ఎంపీలను దిల్లీకి పంపించడం విపక్షాల పట్టుదలకు నిదర్శనం. తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రి స్టాలిన్ ఈ విజయాన్ని “దిల్లీ అహంకారంపై తమిళనాడు సాధించిన విజయం”గా అభివర్ణించారు. ఈ పరిణామం 2029 ఎన్నికల ముందు విపక్షాల్లో కొత్త ఉత్సాహాన్ని నింపింది. రాజ్యాంగాన్ని మార్చే ప్రయత్నాలను తాము ఐక్యంగా అడ్డుకోగలమని వారు నిరూపించారు. రాజ్యాంగ నిపుణులు, సీనియర్ జర్నలిస్టులు ఈ పరిణామాన్ని భిన్న కోణాల్లో విశ్లేషిస్తున్నారు. దేశ ప్రాతినిధ్య వ్యవస్థను మార్చేటప్పుడు అన్ని పార్టీల మధ్య ఏకాభిప్రాయం సాధించకపోవడం ప్రభుత్వ అతిపెద్ద పొరపాటని, ఏకపక్షంగా డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియను ముందుకు తీసుకెళ్లడం వల్ల దేశ సమగ్రతకు భంగం కలిగే ప్రమాదం ఉందని హెచ్చరిస్తున్నారు. బీజేపీ తన రాజకీయ భవిష్యత్తును హిందీ రాష్ట్రాల్లో మరింత సురక్షితం చేసుకోవాలని భావిస్తోంది. డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియను మహిళా రిజర్వేషన్లతో ముడిపెట్టడం ఒక “రాజకీయ దుస్సాహసంగా పలువురు అభిప్రాయపడుతున్నారు.
భవిష్యత్తు పరిణామాలు: ప్రభుత్వం ముందున్న మార్గాలు
131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు వీగిపోవడంతో, మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలు మళ్లీ అనిశ్చితిలో పడింది. ప్రభుత్వం ముందు ఇప్పుడు కొన్ని పరిమిత మార్గాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. 2023 నాటి చట్టం ప్రకారం, 2026 తర్వాత జనగణన పూర్తి చేసి, ఆ తర్వాతే రిజర్వేషన్లు అమలు చేయాలి. దీనివల్ల 2034 కంటే ముందు మహిళలకు కోటా లభించే అవకాశం లేదు. విపక్షాలు సూచిస్తున్నట్టుగా, ప్రస్తుతం ఉన్న 543 స్థానాల్లోనే 33 శాతం కోటాను అమలు చేయడానికి కొత్త బిల్లును తీసుకురావచ్చు. దీనికి విపక్షాలు 100 శాతం మద్దతు ఇస్తామని ఇప్పటికే ప్రకటించాయి. ఈ ఓటమిని బీజేపీ ఒక “అమరత్వం” వ్యూహంగా మార్చుకునే అవకాశం ఉంది. విపక్షాలు మహిళా హక్కులను కాలరాశాయని ఆరోపిస్తూ ఎన్నికల ప్రచారంలో దీనిని వాడుకోవచ్చు. ఏది ఏమైనా 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు వైఫల్యం భారత ప్రజాస్వామ్యంలోని గొప్పతనాన్ని చాటి చెప్పింది.
ఎంతటి బలమైన ప్రభుత్వం ఉన్నప్పటికీ, రాజ్యాంగపరమైన, సమాఖ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన మార్పులు చేసేటప్పుడు అన్ని ప్రాంతాల ప్రయోజనాలను పరిగణనలోకి తీసుకోకపోతే ప్రతిఘటన తప్పదని ఈ పరిణామం రుజువు చేసింది. మహిళా రిజర్వేషన్లు అనే సామాజిక న్యాయం వెనుక, రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం దేశ మ్యాప్ను మార్చే ప్రయత్నం జరగడం దురదృష్టకరమని విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు. ప్రభుత్వానికి ఇది ఒక పెద్ద ఎదురుదెబ్బ అనడంలో సందేహం లేదు. తమకు సంఖ్యాబలం లేదని తెలిసి కూడా ఈ బిల్లును ప్రవేశపెట్టడం వెనుక ఉన్న వ్యూహం ఏదైనా కావచ్చు. కానీ పార్లమెంటరీ ప్రక్రియలో ఇది ఒక వైఫల్యంగానే మిగిలిపోతుంది. భవిష్యత్తులో డీలిమిటేషన్, మహిళా రిజర్వేషన్ల అంశంపై జాతీయ స్థాయిలో విస్తృతమైన చర్చలు, ఏకాభిప్రాయం అవసరమని ఈ బిల్లు పతనం స్పష్టం చేస్తోంది. సమాఖ్య స్ఫూర్తిని కాపాడుకుంటూనే సామాజిక మార్పును తీసుకురావడమే భారత ప్రజాస్వామ్యానికి మంచిది.
