పుస్తక సేవలో మహోన్నత శిఖరం

“కృత్రిమ మేధస్సు సమాచారాన్ని సృష్టించగలదు… కానీ సమాచారాన్ని విజ్ఞానంగా, విజ్ఞానాన్ని విలువగా మార్చేది గ్రంథాలయం; ఆ మార్పుకు మార్గదర్శి గ్రంథపాలకుడే.”

గ్రంథాలయ శాస్త్ర పితామహుడు డా. ఎస్.ఆర్. రంగనాథన్
(ఆగస్టు 12 – డా. ఎస్.ఆర్. రంగనాథన్ జన్మదినం సందర్భంగా)
“పుస్తకం ఒక వ్యక్తిని మార్చగలదు… గ్రంథాలయం ఒక సమాజాన్ని మార్చగలదు. ఆ మార్పుకు మార్గదర్శి డా. ఎస్.ఆర్. రంగనాథన్.”

భారత గ్రంథాలయ శాస్త్ర పితామహుడు డా. ఎస్.ఆర్. రంగనాథన్ జన్మదినమైన ఆగస్టు 12ను దేశవ్యాప్తంగా **“జాతీయ గ్రంథపాలకుల దినోత్సవం”**గా నిర్వహిస్తున్నారు. గ్రంథాలయాలను కేవలం పుస్తకాల నిల్వ కేంద్రాలుగా కాకుండా జ్ఞాన విస్తరణ, విద్యా వికాసం, పరిశోధనాభివృద్ధికి కేంద్రాలుగా తీర్చిదిద్దిన మహనీయుడు రంగనాథన్. భారతదేశంలో గ్రంథాలయ వ్యవస్థకు శాస్త్రీయ రూపాన్ని కల్పించి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు తీసుకొచ్చిన ఆయన సేవలు చిరస్మరణీయం.షియాలి రామామృత రంగనాథన్ తమిళనాడులోని షియాళిలో 1892లో జన్మించారు. ఆయన జన్మతేదీ పై భిన్నమైన నమోదులు ఉన్నప్పటికీ, అధికారికంగా ఆగస్టు 12ను జన్మదినంగా పరిగణిస్తూ జాతీయ గ్రంథపాలకుల దినోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు.

గణిత అధ్యాపకుడి నుంచి గ్రంథాలయ శాస్త్రవేత్తగా
గణితశాస్త్రంలో విద్యాభ్యాసం పూర్తిచేసి అధ్యాపకుడిగా పనిచేసిన రంగనాథన్ అనంతరం మద్రాస్ విశ్వవిద్యాలయ తొలి గ్రంథపాలకునిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 1924లో లండన్ వెళ్లి గ్రంథాలయ శాస్త్రంలో శిక్షణ పొందారు. అక్కడి అనుభవంతో భారతదేశంలో గ్రంథాలయ నిర్వహణలో వినూత్న, శాస్త్రీయ పద్ధతులకు శ్రీకారం చుట్టారు. మద్రాస్ విశ్వవిద్యాలయంలో రెండు దశాబ్దాలపాటు సేవలందించిన అనంతరం బెనారస్, దిల్లీ తదితర విశ్వవిద్యాలయాల్లో గ్రంథాలయ శాస్త్ర అభివృద్ధి, బోధనకు విశేషంగా కృషి చేశారు. అనేక విశ్వవిద్యాలయాలు తమ గ్రంథాలయాల అభివృద్ధికి ఆయన సలహాలు తీసుకున్నాయి.

గ్రంథాలయ శాస్త్రానికి పంచసూత్రాలు
1931లో రంగనాథన్ రచించిన ‘ది ఫైవ్ లాస్ ఆఫ్ లైబ్రరీ సైన్స్’ గ్రంథాలయ రంగానికి కొత్త దిశ చూపింది. ఆయన ప్రతిపాదించిన ఐదు సూత్రాలు— పుస్తకాలు ఉపయోగం కోసం; ప్రతి పాఠకుడికి తన పుస్తకం; ప్రతి పుస్తకానికి తన పాఠకుడు; పాఠకుడి సమయాన్ని ఆదా చేయాలి; గ్రంథాలయం అభివృద్ధి చెందే సజీవ సంస్థ. ఇవి ప్రపంచవ్యాప్తంగా గ్రంథాలయ సేవలకు మార్గదర్శకాలుగా నిలిచాయి.

రంగనాథన్ సుమారు 60 పుస్తకాలు, వేలాది పరిశోధనా వ్యాసాలు రచించారు. 1928లో మద్రాస్ గ్రంథాలయ సంఘాన్ని స్థాపించి తొలి కార్యదర్శిగా వ్యవహరించారు. గ్రామీణ ప్రజలకు పుస్తకాలను చేరువ చేసేందుకు సంచార గ్రంథాలయ సేవలను ప్రోత్సహించారు. గ్రంథాలయ శాస్త్రాన్ని వృత్తి విద్యగా అభివృద్ధి చేయడంలో ఆయన పాత్ర అపారమైనది. ప్రజలకు గ్రంథాలయ సేవలు విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో గ్రంథాలయ చట్టాల కోసం కూడా కృషి చేశారు.

డిజిటల్ యుగంలోనూ మార్గదర్శకమే
నేడు గ్రంథాలయాలు పుస్తకాలకే పరిమితం కావు. ఈ-బుక్స్, ఈ-జర్నల్స్, డిజిటల్ రిపోజిటరీలు, డేటాబేసులు, రిమోట్ యాక్సెస్, కృత్రిమ మేధస్సు ఆధారిత సేవల వరకు విస్తరించాయి. అయినప్పటికీ పాఠకుడికి అవసరమైన సమాచారాన్ని వేగంగా అందించాలి అన్న రంగనాథన్ తత్వమే ఆధునిక గ్రంథాలయ సేవలకు మూలసూత్రంగా కొనసాగుతోంది.

జాతీయ విద్యా విధానం–2020 పరిశోధన, స్వయంకృషి, జీవితాంత విద్యను ప్రోత్సహిస్తున్న నేపథ్యంలో గ్రంథాలయాల బాధ్యత మరింత పెరిగింది. నేటి గ్రంథపాలకుడు పుస్తకాలను జారీ చేసే ఉద్యోగి మాత్రమే కాదు; సమాచార నిపుణుడు, పరిశోధన మార్గదర్శి, డిజిటల్ వనరుల నిర్వాహకుడు, పఠనాసక్తిని పెంపొందించే ప్రేరణదాత. మొబైల్ ఫోన్లు, సామాజిక మాధ్యమాలు, కృత్రిమ మేధస్సు ప్రభావం పెరుగుతున్న సమయంలో యువతలో పుస్తక పఠన సంస్కృతిని పెంపొందించేందుకు గ్రంథాలయాలు మరింత కీలకం. పఠనం జ్ఞానంతోపాటు విశ్లేషణాత్మక ఆలోచన, సృజనాత్మకత, పరిశోధనా దృక్పథాన్ని పెంపొందిస్తుంది.

రంగనాథన్ సేవలను గుర్తించిన భారత ప్రభుత్వం ఆయనను పద్మశ్రీతో సత్కరించింది. 1972 సెప్టెంబర్ 27న ఆయన మరణించారు. అనంతరం ఆయన గౌరవార్థం భారత తపాలా శాఖ ప్రత్యేక పోస్టల్ స్టాంపును విడుదల చేసింది. డా. ఎస్.ఆర్. రంగనాథన్ ఒక వ్యక్తి మాత్రమే కాదు—ఒక ఆలోచన, ఒక తత్వం, ఒక సేవా దృక్పథం. ప్రతి రాష్ట్రంలో గ్రంథాలయ చట్టాలను సమర్థంగా అమలు చేయడం, పాఠశాలల్లో ఆధునిక గ్రంథాలయాలను ఏర్పాటు చేయడం, పరిశోధనా గ్రంథాలయాలను బలోపేతం చేయడం ద్వారా ఆయన ఆశయాలను కొనసాగించాలి. ప్రతి గ్రంథాలయాన్ని జ్ఞానాలయంగా, ప్రతి గ్రంథపాలకుడిని సమాజ వికాసానికి మార్గదర్శిగా తీర్చిదిద్దడమే ఆయనకు మనం అందించే నిజమైన నివాళి.