దేశ రాజకీయ చిత్రపటంలో పెను మార్పు

భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన మరియు సంక్లిష్టమైన ఘట్టంగా అభివర్ణించ బడుతున్న 131వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రతిపాదన, ప్రస్తుతం దేశ రాజకీయ యవనికపై పెను ప్రకంపనలు సృష్టిస్తోంది. లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్యను ప్రస్తుతమున్న 543 నుండి ఏకంగా 850కి పెంచాలనే కేంద్ర ప్రభుత్వ యోచన కేవలం సంఖ్యాపరమైన మార్పు మాత్రమే కాదు, ఇది దేశ సమాఖ్య స్ఫూర్తిని, ప్రాంతీయ సమతుల్యతను మరియు రాజకీయ ప్రాతినిధ్యాన్ని సమూలంగా మార్చివేసే ఒక చారిత్రాత్మక పరిణామం.

 ప్రతి పదేళ్లకు ఒకసారి జరగాల్సిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (డిలిమిటేషన్) ప్రక్రియ, జనాభా నియంత్రణను ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో 1976 నుండి నిలిచిపోయి, ప్రస్తుతం 2026 గడువు సమీపిస్తుండటంతో ఈ అంశం జాతీయ చర్చకు కేంద్రబిందువుగా మారింది. ముఖ్యంగా ఉత్తరాది రాష్ట్రాలకు దక్కే అదనపు రాజకీయ బలం, దక్షిణాది రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం క్షీణించే ప్రమాదంపై వ్యక్తమవుతున్న ఆందోళనలు దేశ సమగ్రతకు సవాలుగా నిలుస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో మల్లికార్జున ఖర్గే నివాసంలో బుధవారం సాయంత్రం జరగనున్న ఇండియా కూటమి నేతల ప్రత్యేక సమావేశం రాజకీయ ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంది.

భారత రాజ్యాంగంలోని 81వ అధికరణం ప్రకారం, ప్రతి జనగణన తర్వాత జనాభా నిష్పత్తికి అనుగుణంగా లోక్‌సభ స్థానాలను పునర్విభజించాలి. అయితే, 1970లలో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన ‘కుటుంబ నియంత్రణ’ కార్యక్రమాలను చిత్తశుద్ధితో అమలు చేస్తున్న రాష్ట్రాలు రాజకీయంగా నష్టపోకూడదనే ఉద్దేశంతో, 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా 1971 జనాభా లెక్కలనే ప్రాతిపదికగా తీసుకుని 2001 వరకు సీట్ల సంఖ్యను స్తంభింప జేశారు. తదనంతరం, 2001లో వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం 84వ సవరణ ద్వారా ఈ గడువును 2026 వరకు పొడిగించింది. ఇప్పుడు ఐదు దశాబ్దాల తర్వాత ఈ “ఫ్రీజ్” ముగియ నుండటంతో, కేంద్ర ప్రభుత్వం నూతన పార్లమెంటు భవన సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా 850 స్థానాల రూపకల్పనకు సిద్ధమవుతోంది. ఇందులో రాష్ట్రాలకు 815, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 35 స్థానాలు కేటాయించాలనే ప్రతిపాదన ప్రధానంగా వినిపిస్తోంది. దీనికి అనుగుణంగా రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఓటు విలువను నిర్ణయించే అధికరణ 55ను, లోక్‌సభ నిర్మాణాన్ని తెలిపే అధికరణ 81ని సవరించాలని కేంద్రం భావిస్తోంది. ఈ సవరణలకు సంబంధించిన సర్క్యులర్లు ఇప్పటికే రాజకీయ వర్గాల్లో చర్చనీయాంశమయ్యాయి.

గణాంకాల పరంగా విశ్లేషిస్తే, ఈ పునర్విభజన వల్ల దేశ రాజకీయ చిత్రం భారీగా తలకిందులయ్యే అవకాశం ఉంది. 1971 నుండి ఇప్పటివరకు ఉత్తరాది రాష్ట్రాల్లో జనాభా విస్ఫోటనం సంభవించగా, దక్షిణాది రాష్ట్రాలు అక్షరాస్యత, ఆరోగ్యం, మరియు సామాజిక స్పృహతో జనాభా వృద్ధిని గణనీయంగా అదుపు చేశాయి. 2011 జనగణన మరియు ప్రస్తుత అంచనాల ప్రకారం సీట్ల పెంపు జరిగితే ఉత్తరప్రదేశ్‌లో లోక్‌సభ స్థానాలు 80 నుండి దాదాపు 140 వరకు పెరిగే అవకాశం ఉంది. బీహార్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాలు కూడా భారీగా లాభపడతాయి. దీనికి భిన్నంగా తమిళనాడు, కేరళ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రాష్ట్రాలకు పెరిగే సీట్ల సంఖ్య చాలా స్వల్పంగా ఉంటుంది. కొన్ని విశ్లేషణల ప్రకారం, దక్షిణాది రాష్ట్రాల మొత్తం సీట్ల సంఖ్య పడిపోయే ప్రమాదం ఉంది. అంటే, కేవలం ఉత్తర భారతదేశంలోని మూడు నాలుగు రాష్ట్రాలు ఏకమైతే దేశ ప్రధానిని నిర్ణయించే స్థాయికి చేరుకుంటాయి, దీనివల్ల దక్షిణాది రాష్ట్రాల గొంతు పార్లమెంటులో బలహీనపడే ప్రమాదం  ఉంది. ఇది ప్రజాస్వామ్యంలోని ‘ఒక వ్యక్తి-ఒక వోటు’ సూత్రానికి కట్టుబడి ఉన్నప్పటికీ, రాష్ట్రాల మధ్య ఉండవలసిన సమానత్వ స్ఫూర్తిని దెబ్బతీస్తుంది.

ఈ పరిణామం “జనాభా నియంత్రణలో విజయం సాధించినందుకు దక్షిణ భారతాన్ని శిక్షిస్తున్నారా?” అనే నైతిక మరియు రాజకీయ ప్రశ్నను లేవనెత్తుతోంది. అభివృద్ధి సూచికల్లో ముందంజలో ఉండి, దేశ జీడీపీకి సింహభాగం పన్నుల రూపంలో జమ చేస్తున్న దక్షిణాది రాష్ట్రాలు, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యంలో వెనుకబడితే అది సమాఖ్య వ్యవస్థలోని సమానత్వ సూత్రానికి విరుద్ధం. కేవలం తలసరి జనాభా ప్రాతినిధికనే పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, బాధ్యతాయుతమైన రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలు దెబ్బతింటాయి. ఇది ప్రాంతీయ అసమానతలను పెంచి, “ఉత్తర వర్సెస్ దక్షిణ” అనే విభజన రేఖను మరింత స్పష్టం చేస్తుంది. ఇప్పటికే 15వ ఆర్థిక సంఘం నిధుల పంపిణీలో జనాభాను ప్రాతిపదికగా తీసుకోవడంపై దక్షిణాది రాష్ట్రాలు అసంతృప్తితో ఉన్నాయి, ఇప్పుడు రాజకీయ అధికారం కూడా చేజారిపోతే అది తీవ్ర అసంతృప్తికి దారి తీస్తుంది. మల్లికార్జున ఖర్గే నివాసంలో జరిగే సమావేశం ఈ ఆందోళనలను ఒక ఉమ్మడి జాతీయ ఎజెండాగా మార్చే అవకాశం ఉంది. ప్రతిపక్షాలు ఈ అంశంపై ఏకాభిప్రాయానికి వస్తే, పార్లమెంటులో రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ఆమోదించడం కేంద్రానికి సవాలుగా మారవచ్చు.

రాజకీయంగా చూస్తే, ఈ 131వ సవరణ ప్రతిపాదన ప్రతిపక్ష ‘ఇండియా’ కూటమికి ఒక శక్తివంతమైన అస్త్రంగా మారింది. ఈ సవరణల వల్ల కేవలం రాజకీయ సీట్లు మాత్రమే కాదు, రాజ్యసభలో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం మరియు కేంద్ర నిధుల పంపిణీ సూత్రాలు కూడా మారిపోతాయి. జనాభా పెరిగిన రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ నిధులు, ఎక్కువ నియోజకవర్గాలు దక్కడం వల్ల అభివృద్ధి చెందిన రాష్ట్రాలకు తక్కువ ప్రాధాన్యత లభిస్తుంది. రాజ్యాంగంలోని సమాఖ్య స్ఫూర్తిని రక్షించడానికి, కేవలం జనాభానే కాకుండా అభివృద్ధిని కూడా కొలమానంగా తీసుకోవాలని ప్రతిపక్ష నేతలు డిమాండ్ చేస్తున్నారు. రాజ్యసభకు ఉన్న అధికారాలను పెంచడం ద్వారా లేదా అమెరికాలోని ‘సెనేట్’ తరహాలో జనాభాతో సంబంధం లేకుండా రాష్ట్రాలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం ద్వారా ఈ అసమతుల్యతను తొలగించవచ్చని కొందరు రాజ్యాంగ నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. లేనిపక్షంలో, పార్లమెంటులో దక్షిణాది రాష్ట్రాల ప్రాధాన్యత నామమాత్రంగా మారి, కేంద్ర విధాన నిర్ణయాల్లో వారి మాటకు విలువ లేకుండా పోతుంది.

అధికరణ 55 మరియు 81 లలో ప్రతిపాదిత మార్పులు అత్యంత లోతైన విశ్లేషణను కోరుతున్నాయి. అధికరణ 55 రాష్ట్రపతి ఎన్నికలలో వివిధ రాష్ట్రాల అసెంబ్లీ సభ్యుల ఓటు విలువను నిర్ణయిస్తుంది. జనాభా ప్రాతిపదికన ఈ విలువ మారితే, దేశాధినేత ఎంపికలో కూడా ఉత్తరాది రాష్ట్రాల ఆధిపత్యం పెరుగుతుంది. ఇది దేశ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా ఆరోగ్యకరమైన ధోరణి కాదని రాజకీయ విశ్లేషకులు హెచ్చరిస్తున్నారు. అదేవిధంగా, నియోజకవర్గాల పరిమాణం భారీగా పెరగడం వల్ల అభ్యర్థుల ఎన్నికల ఖర్చు పెరగడమే కాకుండా, సామాన్య ఓటరుకు ప్రజాప్రతినిధికి మధ్య దూరం పెరుగుతుంది. 850 మంది సభ్యులతో కూడిన లోక్‌సభ నిర్వహణ, సభా సమయం కేటాయింపు మరియు చర్చల నాణ్యత వంటి అంశాలపై కూడా సందిగ్ధత నెలకొంది. ఈ సంక్లిష్టతలను దృష్టిలో ఉంచుకునే ఇండియా కూటమి నేతలు బుధవారం సాయంత్రం సమావేశమై ఒక నిశ్చితాభిప్రాయానికి రావాలని ప్రయత్నిస్తున్నారు.

మొత్తంగా చూస్తే, 131వ రాజ్యాంగ సవరణ చర్చ కేవలం సీట్ల పెంపు అంశంగా మాత్రమే కాకుండా, భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ భవిష్యత్తును నిర్దేశించే కీలక పరిణామంగా మారింది. ఇది ప్రాంతీయ అసమానతలు, రాజకీయ సమతుల్యత మరియు ప్రజాస్వామ్య న్యాయం వంటి మౌలిక అంశాలపై ప్రభావం చూపే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. జనాభా ప్రాతిపదికన ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం ప్రజాస్వామ్య ధర్మమే అయినప్పటికీ, జాతీయ ప్రయోజనాల కోసం జనాభాను నియంత్రించిన రాష్ట్రాలకు అన్యాయం జరగకుండా చూడటం కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రాథమిక బాధ్యత. పునర్విభజన ప్రక్రియలో జనాభాతో పాటు ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక సూచికలు, పరిపాలనా సామర్థ్యం మరియు పన్నుల వాటా వంటి అంశాలను జోడించి ఒక శాస్త్రీయమైన పద్ధతిని అనుసరించడం అత్యంత ఆవశ్యకం. దేశ సమగ్రతను దృష్టిలో ఉంచుకుని, అన్ని ప్రాంతాలకు న్యాయం జరిగేలా, ఏ ఒక్క ప్రాంతం పైనా మరొక ప్రాంతం రాజకీయ ఆధిపత్యం చలాయించకుండా సమతుల్య పరిష్కారాన్ని కనుగొన్నప్పుడే భారత రాజ్యాంగ స్ఫూర్తి పరిరక్షించ బడుతుంది. ఖర్గే నివాసంలో జరిగే చర్చలు ఈ దిశగా ఒక నిర్మాణాత్మక ప్రతిపాదనను ముందుకు తెస్తాయని ఆశించవచ్చు. ఈ కీలక సమయంలో కేంద్రం తీసుకునే తుది నిర్ణయం రాబోయే శతాబ్దాల భారత రాజకీయ గమనాన్ని శాసించనుంది.