శిలారూపంలో కాకతీయ సార్వభౌముడు!

– తోటపల్లి శైవ త్రికూటాలయంలో గణపతిదేవుని అరుదైన శిల్పం
– ట్టపురాణితో కలిసి నిరాడంబర శివదీక్ష ఆహార్యంలో కాకతీయ చక్రవర్తి
– రాజ దంపతులతో లఘు శివలింగానికి పూజ చేయిస్తున్న రాజగురువు
– అప్పటి సజీవ రూపాలకు ప్రతిరూపం
– తెలంగాణలో లభించిన తొలి అధికారిక రాజదంపతుల శిలాఫలకం

                                                                  (మేక‌ల ఎల్ల‌య్య‌, ప్రజాతంత్ర ప్రత్యేక ప్రతినిధి)

తెలంగాణ ప్రాంత చారిత్రక, పురావస్తు పరిశోధనల్లో ఒక మైలురాయిగా నిలిచే అపూర్వ ఆవిష్కరణ సిద్దిపేట జిల్లాలో వెలుగుచూసింది. జిల్లాలోని బెజ్జంకి మండలం తోటపల్లి గ్రామంలో ఉన్న కాకతీయుల కాలం నాటి ప్రాచీన శైవ త్రికూటాలయం రంగ మండపంలో కాకతీయ సామ్రాజ్య సార్వభౌముడైన గణపతిదేవ చక్రవర్తి జీవితకాలపు శిల్ప ఫలకాన్ని పరిశోధకులు గుర్తించారు. కోహెడ సమీపంలోని గొట్లమెట్ట ఆలయ నిర్మాణ పరిశీలన కోసం అనేకసార్లు వెళ్లిన పరిశోధక బృందానికి, స్థానిక చరిత్రకారులైన అహోబలం కరుణాకర్ అందించిన ప్రాథమిక సమాచారంతో.. పురావస్తు పరిశోధకుడు, ప్లీచ్ ఇండియా ఫౌండేషన్ సీఈవో డాక్టర్ ఈమని శివనాగిరెడ్డి, కొత్త తెలంగాణ చరిత్ర బృందం (కేటీసీబీ) కన్వీనర్ శ్రీరామోజు హరగోపాల్, సామలేటి మహేశ్‌లతో కూడిన నిపుణుల బృందం వారసత్వ సంపద పరిరక్షణ చైతన్య కార్యక్రమంలో భాగంగా ఈ క్షేత్రాన్ని సమగ్రంగా సర్వే చేసింది. రోడ్డుకు సుమారు కిలోమీటర్ లోపలికి ఉన్న తోటపల్లి గ్రామంలోని శిథిలావస్థకు చేరిన కాకతీయ ఆలయాన్ని సందర్శించారు. అనంత‌రం పురావస్తు పరిశోధకుడు, ప్లీచ్ ఇండియా ఫౌండేషన్, సీఈవో, డాక్టర్ ఈమని శివనాగిరెడ్డి, కొత్త తెలంగాణ చరిత్ర బృందం (కేటీసీబీ) కన్వీనర్ శ్రీరామోజు హరగోపాల్, సామలేటి మహేశ్ తదితరులతో కూడిన నిపుణుల బృందం “వారసత్వ సంపద పరిరక్షణ” చైతన్య కార్యక్రమంలో భాగంగా ఈ క్షేత్రాన్ని సమగ్రంగా సర్వే చేసింది. ఈ సర్వే సందర్భంగా ఆలయ రంగమండపంలో ప్రవేశించే మెట్ల దారికి ఎడమ వైపున, కక్షాసనం (రాతి ఆసనం) పక్కనే ఆనుకుని ఉన్న ఒక అద్భుతమైన గ్రానైట్ శిలాఫలకాన్ని కనుగొన్నారు. స్థానికులు ఈ శిల్పాన్ని ఉమామహేశ్వరుల (కల్యాణ సుందర) దైవిక విగ్రహంగా భావించి పూజిస్తుండేవారు. అయితే, శిల్పంలోని సూక్ష్మ ప్రతిమాలక్షణాలను నిశితంగా పరిశీలించినప్పుడు, అది దైవ రూపం కాదని, సామాన్య శకం 1199 నుంచి 1262 వరకు దాదాపు 62 సంవత్సరాల పాటు తెలుగు నేలనంతటినీ ఏకతాటిపైకి తెచ్చి పాలించిన కాకతీయ గణపతిదేవ చక్రవర్తి, ఆయన పట్టపురాణి సోమలదేవి, వారి దీక్షాగురువు విశ్వేశ్వర శివాచార్యుల సజీవ రూపాలని నిర్ధారించబడింది. తెలంగాణ భౌగోళిక సరిహద్దులలో కాకతీయ రాజదంపతుల ఉనికిని అధికారిక లాంఛనాలతో ధ్రువీకరించే ఇటువంటి శిల్ప ప్యానెల్ లభించడం చారిత్రక పరిశోధనలలో ఇదే మొదటిసారి.

కాకతీయ గణపతిదేవుడు, గోళకీ మఠం : చారిత్రక ప్రశస్తి 

గణపతిదేవ చక్రవర్తి కాకతీయ వంశంలోనే అత్యంత సుదీర్ఘకాలం పరిపాలించిన పాలకుడు. తన తండ్రి మహాదేవుడు యాదవ (సేవుణ) చెరసాలలో మరణించిన తర్వాత, బందిఖానా నుంచి విడుదలై సామ్రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకున్న గణపతిదేవుడు, తీరప్రాంత ఆంధ్రా, కళింగ దేశాలను జయించి దేశాన్ని ఏకం చేశాడు. కాకతీయుల మతపరమైన ప్రస్థానంలో జైనమతం నుంచి శైవమతం వైపు మళ్లిన క్రమంలో గోళకీ మఠ శైవ సన్యాసుల పాత్ర అత్యంత ప్రాధాన్యమైనది. మధ్య భారతదేశంలోని త్రిపురి (నేటి జబల్‌పూర్ సమీపంలోని తివూరు) కేంద్రంగా విలసిల్లిన గోళకీ మఠం, శుద్ధ శైవ సంప్రదాయానికి పట్టుకొమ్మగా నిలిచింది. ఈ మఠ పరంపరకు చెందిన ప్రసిద్ధ ఆచార్యుడైన విశ్వేశ్వర శివాచార్యుడు (విశ్వేశ్వర శంభు) కాకతీయ గణపతిదేవునికి, ఆయన కుమార్తె రుద్రమదేవికి రాజగురువుగా వ్యవహరించారు. కృష్ణా నది తీరాన ఉన్న మందర (నేటి అమరావతి సమీపంలోని మందడం) గ్రామాన్ని చక్రవర్తి తన గురువుకు సర్వమాన్య అగ్రహారంగా దానమిచ్చినట్టు చారిత్రక మల్కాపురం శాసనం స్పష్టం చేస్తోంది. విశ్వేశ్వర శివాచార్యుడు కేవలం ఆధ్యాత్మిక బోధనలకే పరిమితం కాకుండా, గోళకీ మఠం ద్వారా ప్రసూతి శాలలు (మタニటీ హోమ్స్), ఆరోగ్య శాలలు (ఆసుపత్రులు), వేద విద్యాపీఠాలు, నిరంతర అన్నసత్రాలను స్థాపించి సామాజిక విప్లవాన్ని సృష్టించారు. తోటపల్లిలో లభించిన రాజదంపతుల శిల్పం, ఈ ప్రాంతంలో ఆలయ ప్రతిష్ఠ లేదా ప్రత్యేక పూజా క్రతువు నిర్వహించిన చారిత్రక సందర్భాన్ని స్మరిస్తూ చెక్కబడిన జ్ఞాపికగా భావించబడుతోంది. సుమారు మూడు చదరపు అడుగుల వైశాల్యం కలిగిన నల్లటి గ్రానైట్ శిలాఫలకంపై చెక్కబడిన ఈ శిల్ప ప్యానెల్ మధ్యయుగపు శిల్పకళా రీతులను అద్భుతంగా ప్రదర్శిస్తోంది. ఈ శిల్పంలోని వ్యక్తుల అమరిక, హావభావాలు లౌకిక సార్వభౌమత్వానికి,  ఆధ్యాత్మిక విధేయతకు మధ్య ఉన్న సమతుల్యతను చాటిచెబుతున్నాయి. ఫలకం మధ్యలో గణపతిదేవ చక్రవర్తి పద్మాసన భంగిమలో కూర్చొని ఉన్నాడు. ఆయన తన రాజరిక కిరీటాన్ని పక్కనబెట్టి, కేవలం ఒక సాధారణ శైవ భక్తుడిగా, ‘శివ దీక్షా’ ఆహార్యంలో దర్శనమిస్తున్నాడు. ఆయన జుట్టును ఎత్తైన ముడిలా పైకి అలంకరించి ‘శివముడి’ లేదా విలక్షణమైన శిఖను ధరించాడు. మెడలోను, బాహువులపైన రుద్రాక్ష మాలలు, చెవులకు రుద్రాక్ష కుండలాలు అలంకరించబడి ఉన్నాయి. ఆయన శరీరంపై యజ్ఞం చేసేటప్పుడు ధరించే విశిష్ట యజ్ఞోపవీతం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. చక్రవర్తి తన కుడిచేత్తో ఒక చిన్న శివలింగానికి పుష్పాలతో అర్చన (పుష్పాభిషేకం) చేస్తుండగా, ఆ శివలింగం కింద పీఠం చెంతనే ఆయన వాహనమైన చిన్న నంది రూపం చెక్కబడింది. చక్రవర్తికి ఎడమ వైపున ఆయన ధర్మపత్ని సోమలదేవి పూజా ముద్రలో కూర్చొని ఉంది. ఆమె కేశాలంకరణ మధ్యయుగ ద్రావిడ శైలికి నిదర్శనమైన ‘ద్రవిడ ధమ్మిల్లం’ రూపంలో అత్యంత సుందరంగా అల్లబడింది. ఆమె తన ఎడమచేతిలో భగవంతునికి సమర్పించడానికి ఒక పండును (ఫలం) పట్టుకొని ఉంది. ఈ దంపతులిద్దరి తలలపైన ప్రత్యేక రాజలాంఛనాలైన ‘ఛత్రాలు’ (రాజ గొడుగులు) చెక్కబడి ఉండడం వల్లనే వీరిని సామాన్య భక్తులుగా కాక కాకతీయ రాజదంపతులుగా గుర్తించడం సులువైంది. ఈ ఛత్రాలు మధ్యయుగంలో సర్వాధికార సార్వభౌమత్వానికి నిదర్శనాలు. రాణి పక్కనే వింజామర (చామరం) వీస్తున్న పరిచారిక రూపం కూడా రాజలాంఛన గౌరవాన్ని మరింత బలపరుస్తోంది. ఈ శిల్పంలో రాజు సాధారణ భక్తుడిగా కనిపించడం వెనుక ‘ఆలయ మర్యాద’ అనే సనాతన సంప్రదాయం ఇమిడి ఉంది. దైవ సన్నిధిలో లౌకిక వైభవాన్ని ప్రదర్శించకుండా, అహంకార చిహ్నాలైన కిరీట, ఆయుధాలను త్యజించి ప్రవేశించడం రాజుల ఆనవాయితీ. ఇటువంటి నిరాడంబర ఆహార్యం హనుమకొండ వేయి స్తంభాల గుడిలోని శాసన శిల్పంలోనూ కనిపిస్తుంది. అక్కడ చక్రవర్తి కేవలం ఒక చిన్న దోవతి కట్టుకొని, ఒంటిపై గుడ్డ కప్పుకొని నిరాడంబరంగా ఉంటాడు. ఆ రూపం చూసి కొందరు పరిశోధకులు ఆయనను యాదవ రాజుగా తప్పుగా ఊహించినప్పటికీ, అది వాస్తవానికి ఆలయ మర్యాదలో భాగమేనని స్పష్టమవుతోంది. తోటపల్లి శిల్పంలోనూ చక్రవర్తి తన లౌకిక అలంకారాలను పక్కనపెట్టి కేవలం దైవ భక్తుడిగా లీనమయ్యాడు.

తోటపల్లి, త్రిపురాంతకం శిల్పాలు 

గణపతిదేవ చక్రవర్తి ప్రతిమలు అత్యంత అరుదుగా లభిస్తాయి. తెలంగాణ సరిహద్దుల్లో లభించిన మొదటి శిల్పం తోటపల్లిదే అయినప్పటికీ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రసిద్ధ శైవ క్షేత్రమైన త్రిపురాంతకేశ్వర ఆలయ గోడలపై (కుడ్యాలపై) మరొక విశిష్ట శిల్ప ప్యానెల్ అందుబాటులో ఉంది. ఈ రెండు శిల్పాల మధ్య గల పోలికలు, తేడాలు కాకతీయ సామ్రాజ్య సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. త్రిపురాంతకం శిల్పంలో రాజగురువు విశ్వేశ్వర శివాచార్యుడు ఉన్నతమైన పీఠంపై కూర్చొని, శిష్యులకు జ్ఞానబోధ చేస్తూ ‘తర్కముద్ర’ తో దర్శనమిస్తాడు. ఆయన వెనుక భాగంలో గోళకీ మఠం అధికారిక చిహ్నమైన ధ్వజం, ఛత్రం అమర్చబడి ఉంటాయి. ఆయన కాళ్ల వద్ద ఇద్దరు శిష్యులు యోగపట్టాలు ధరించి కూర్చొని ఉండగా, వారి ఎదురుగా కాకతీయ గణపతిదేవ చక్రవర్తి కూడా యోగపట్టా ధరించి, అత్యంత వినయంతో ఉపదేశాన్ని వింటున్నట్టు చిత్రించబడింది. చక్రవర్తి  రాజఖడ్గం (కత్తి) కింది వైపునకు వాలి ఉండడం ఆయన గురుభక్తికి, లౌకిక అధికారం ఆధ్యాత్మిక అధికారానికి లోబడి ఉన్నదనే సంకేతానికి నిదర్శనం. ఆయన వెనుక సేవకులు వింజామరలు వీస్తుండగా కింద కొందరు సేవకులు మూటలతో కూర్చొని సంభాషణను వింటున్నట్టు ఉంటుంది. తోటపల్లి శిల్పంలో మాత్రం ఇది బోధనా సన్నివేశం కాదు. ఇక్కడ స్వయంగా గురువు పర్యవేక్షణలో రాజదంపతులు ప్రత్యక్షంగా హోమ/పూజా క్రతువులో పాల్గొంటున్నారు. ఇక్కడ విశ్వేశ్వర శివాచార్యుడు నిలబడి దంపతుల చేత లఘు శివలింగానికి పూజ చేయిస్తున్నాడు. త్రిపురాంతకంలో వలెనే ఇక్కడా గురువు సమక్షంలో చక్రవర్తి సామాన్య వ్యక్తిగా మోకరిల్లి తన వినయశీలతను చాటుకున్నాడు. నేటి ఆధునిక కాలంలోనూ ఉన్నత స్థానాల్లో ఉన్న పాలకులు పీఠాధిపతుల ముందు నేలపై కూర్చొని గౌరవించే సంప్రదాయానికి ఇది ఆది రూపం.

ఈ అరుదైన శిల్పాన్ని కలిగి ఉన్న తోటపల్లి ఆలయం కాకతీయ శిల్పకళా రీతులకు అద్దం పడుతోంది. ఇది కాకతీయుల విలక్షణ నిర్మాణ రూపమైన ‘త్రికూటాలయ’ (మూడు గర్భగుడులు గల ఆలయం) శైలిలో నిర్మించబడింది. ఆలయ పునాదులలో భూకంప నిరోధక సాంకేతికత కలిగిన ఇసుక పెట్టె పద్ధతిని ఉపయోగించినట్టు ఆధారాలు కనిపిస్తున్నాయి. గర్భాలయాల ద్వారపాలకులు, అంతరాళాల స్తంభాలు సునిశిత నైపుణ్యంతో మలచబడ్డాయి. ఈ ఆలయంలో అత్యంత విలక్షణమైన అంశం ఇక్కడి నంది విగ్రహ అమరిక. సాధారణంగా కాకతీయ త్రికూటాలయాలలో రంగమండపం మధ్యభాగంలో ప్రధాన ముఖద్వారానికి అభిముఖంగా నంది ప్రతిష్ఠించబడుతుంది. కానీ తోటపల్లి ఆలయంలో నంది రంగమండప మధ్యభాగంలో కాకుండా, వెనుక వైపునకు జరిగి ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. ఈ విధమైన అమరిక శిల్ప శాస్త్ర నియమాల్లో అత్యంత అరుదైన మార్పుగా పరిగణించబడుతుంది. ఆలయం సుదీర్ఘకాలంగా పర్యవేక్షణ లేకపోవడం వల్ల శిథిలావస్థకు చేరింది. రక్షిత కట్టడంగా ప్రకటించబడినప్పటికీ, గర్భగుడుల పైకప్పులు, స్తంభాలు కాలక్రమేణా దెబ్బతింటున్నాయి.

గణపతిదేవుడి జీవితకాల ప్రతిమగా పాఠ్యాంశాల్లో చేర్చాలి

సిద్దిపేట జిల్లా తోటపల్లిలో లభించిన కాకతీయ గణపతిదేవుని ఈ అరుదైన శిల్పం యావత్ తెలుగు జాతి స్వర్ణయుగ చరిత్రకు లభించిన అత్యుత్తమ దృశ్యరూప సాక్ష్యం. 60 ఏండ్లకు పైగా సుసంపన్నమైన పాలనను అందించిన మహారాజు  వాస్తవ రూపకల్పనను, నాటి సాంఘిక, మత జీవనాన్ని ఇది కండ్లకు కడుతోంది. ఈ అపురూప చారిత్రక సంపదను భావితరాలకు భద్రంగా అందించడానికి పరిరక్షణ చర్యలు తక్షణమే చేపట్టాల్సి ఉంది. తెలంగాణ పురావస్తు, వారసత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో తోటపల్లి త్రికూటాలయాన్ని పూర్తిస్థాయిలో పునర్నిర్మించి, రసాయన పద్ధతుల ద్వారా ఈ శిలాఫలకం దెబ్బతినకుండా ప్రత్యేక రక్షణ అద్దాల ప్యానెల్ ఏర్పాటు చేయాలి. పరిశోధక ప్రముఖులు విజ్ఞప్తి చేసినట్టుగా, తెలంగాణ ప్రాంతంలో లభించిన అత్యంత తొలి,  ఏకైక గణపతిదేవ చక్రవర్తి జీవితకాల ప్రతిమగా దీనిని ప్రాథమిక, ఉన్నత పాఠశాల స్థాయి సామాజిక శాస్త్ర చరిత్ర పాఠ్యాంశాలలో చేర్చాలి. సిద్దిపేట పరిసర ప్రాంతాలలోని చారిత్రక దేవాలయాలను కలుపుతూ ప్రత్యేక కాకతీయ వారసత్వ పర్యాటక కారిడార్‌ను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా స్థానిక గ్రామాల్లో పర్యాటక రంగంతో పాటు చారిత్రక చైతన్యాన్ని పెంపొందించవచ్చు.

తెలుగు జాతీయ వార్తలు, ప్రత్యేక కథనాలు, ట్రెండింగ్ వీడియోలు కోసం Prajatantra వెబ్‌సైట్ ను సందర్శించండి. తాజా అప్‌డేట్స్ కోసం మా X (Twitter), Facebook, WhatsApp ఛానల్ ను ఫాలో కండి.. అలాగే మా ప్రజాతంత్ర, యూట్యూబ్ చానల్ ను సబ్ స్క్రైబ్ చేసుకోండి..   మీ అభిప్రాయాన్ని కామెంట్ రూపంలో పంచుకోండి. మీ స్నేహితులు, కుటుంబ సభ్యులతో షేర్ చేయడం మర్చిపోవద్దు.