ఒకే వోటు.. ఒకే విలువ

భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో అత్యంత కీలకమైన, సున్నితమైన రాజ్యాంగ ప్రక్రియ నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (డీలిమిటేషన్‌). ప్రస్తుతం కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ దిశగా అడుగులు వేగవంతం చేయడంతో దేశ రాజకీయ యవనికపై సరికొత్త చర్చ ప్రారంభమైంది. ప్రజాస్వామ్యంలో “ఒక వ్యక్తికి ఒకే వోటు, ఒకే విలువ” అనే ప్రాథమిక సూత్రాన్ని క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేయడమే డీలిమిటేషన్ ప్రధాన లక్ష్యం. జనాభా పెరుగుదల, భౌగోళిక మార్పులు, మారుతున్న పరిపాలనా అవసరాలకు అనుగుణంగా లోక్‌సభ మరియు రాష్ట్రాల శాసనసభ నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను శాస్త్రీయంగా తిరిగి నిర్ణయించేందుకు ఈ ప్రక్రియ ఉద్దేశించబడింది. 2027 నాటి జనాభా లెక్కల నిర్వహణకు కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదం తెలపడం, అదే సమయంలో పార్లమెంట్‌లో డీలిమిటేషన్ బిల్లుకు సంబంధించిన ముసాయిదాపై చర్చలు సాగడం దేశ రాజకీయ పటాన్ని సమూలంగా మార్చే ఒక చారిత్రక ఘట్టానికి నాంది పలుకుతోంది.

 

ఈ ప్రక్రియ వెనుక సుదీర్ఘమైన చారిత్రక నేపథ్యం ఉంది. స్వతంత్ర భారత దేశంలో ఇప్పటివరకు 1952, 1963, 1973, 2002 సంవత్సరాల్లో మొత్తం నాలుగు సార్లు డీలిమిటేషన్ కమిషన్లను ఏర్పాటు చేశారు. అయితే, 1976లో ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో తీసుకొచ్చిన 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ఈ ప్రక్రియలో ఒక పెద్ద మలుపుగా నిలిచింది. జాతీయ జనాభా నియంత్రణ విధానాలను సమర్థవంతంగా అమలు చేస్తూ, కుటుంబ నియంత్రణ పాటించే రాష్ట్రాలు రాజకీయంగా నష్టపోకూడదనే ఉద్దేశంతో లోక్‌సభ, అసెంబ్లీ స్థానాల పెంపును 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగానే 2000 సంవత్సరం వరకు నిలిపివేశారు. ఆ తర్వాత 2001లో వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం 84వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ నిలుపుదలను 2026 తర్వాతి తొలి జనాభా లెక్కల వరకు పొడిగించింది. దీనివల్ల గత ఐదు దశాబ్దాలుగా దేశ జనాభా సుమారు 54 కోట్ల నుండి 140 కోట్లకు పైగా పెరిగినప్పటికీ, లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్య మాత్రం 543 దగ్గరే స్తంభించిపోయింది. ఫలితంగా ఒక ఎంపీ ప్రాతినిధ్యం వహించే వోటర్ల సంఖ్య విపరీతంగా పెరిగిపోయి, ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్య సమతుల్యత దెబ్బతిన్నదనే వాదనలు వినిపిస్తున్నాయి.

 

ప్రస్తుత చట్టపరమైన నిబంధనల ప్రకారం, కొత్తగా ఏర్పాటయ్యే డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌కు సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత లేదా ప్రస్తుత న్యాయమూర్తి అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఇందులో ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన ఎన్నికల కమిషనర్, సంబంధిత రాష్ట్రాల ఎన్నికల కమిషనర్లు అధికారిక సభ్యులుగా వ్యవహరిస్తారు. దీనికి అదనంగా ప్రతి రాష్ట్రం నుండి ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలను అనుబంధ సభ్యులుగా నియమించే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ కమిషన్ క్షేత్రస్థాయి గణాంకాలను పరిశీలించి ఇచ్చే సిఫారసులు అత్యంత శక్తివంతమైనవి. వీటిని ఏ న్యాయస్థానంలోనూ సవాలు చేయడానికి వీలుండదు మరియు పార్లమెంట్ కూడా ఇందులో ఎలాంటి మార్పులు చేయకుండా యథాతథంగా ఆమోదించాల్సి ఉంటుంది. ఈ సారి పునర్విభజన ప్రక్రియ కేవలం లోక్‌సభ స్థానాలకే పరిమితం కాకుండా, రాష్ట్రాల అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను కూడా పూర్తిగా మార్చివేయనుంది. దేశవ్యాప్తంగా వందలాది కొత్త జిల్లాలు ఏర్పడటం, పట్టణీకరణ వేగంగా పెరగడం వల్ల గ్రామీణ మరియు పట్టణ వోటర్ల నిష్పత్తిలో వచ్చిన మార్పులను ఈ కమిషన్ పరిగణనలోకి తీసుకోనుంది. అంతేకాకుండా, మారుతున్న జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారం షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) కేటాయించే రిజర్వుడు స్థానాల పునర్నిర్ణయం కూడా ఈ కొత్త డేటా ఆధారంగానే సాగుతుంది.

 

ఈ మొత్తం వ్యవహారంలో అత్యంత వివాదాస్పదమైన, సున్నితమైన అంశం ఉత్తరాది మరియు దక్షిణాది రాష్ట్రాల మధ్య నెలకొన్న రాజకీయ ప్రాతినిధ్య వ్యత్యాసం. గత యాభై ఏళ్లలో ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్ వంటి ఉత్తరాది రాష్ట్రాలలో జనాభా వృద్ధి రేటు విపరీతంగా ఉండగా, తమిళనాడు, కేరళ, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ వంటి దక్షిణాది రాష్ట్రాలు జనాభా నియంత్రణను ఒక ఉద్యమంగా చేపట్టి అద్భుతమైన ఫలితాలను సాధించాయి. ఇప్పుడు కేవలం జనాభా ప్రాతిపదికన మాత్రమే సీట్లను కేటాయిస్తే, జనాభా పెరిగిన ఉత్తరాది రాష్ట్రాలకు లోక్‌సభ స్థానాలు భారీగా పెరుగుతాయని, జనాభా అదుపు చేసిన దక్షిణాది రాష్ట్రాల సీట్ల శాతం తగ్గి, కేంద్ర రాజకీయాల్లో వారి ప్రాధాన్యత అంతరించిపోతుందనే తీవ్ర ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది. ఉదాహరణకు, పాత పద్ధతి ప్రకారం జనాభా నిష్పత్తిని మాత్రమే చూస్తే ఉత్తరప్రదేశ్ ఒక్కదానికే వందకు పైగా సీట్లు వచ్చే అవకాశం ఉండగా, దక్షిణాది రాష్ట్రాల ఉమ్మడి బలం లోక్‌సభలో గణనీయంగా తగ్గిపోతుంది. ఇది సమాఖ్య స్ఫూర్తికి విఘాతమని, జాతీయ విధానాలను గౌరవించినందుకు తమకు దక్కిన శిక్ష అని దక్షిణాది ముఖ్యమంత్రులు మరియు ప్రాంతీయ పార్టీలు బలంగా వాదిస్తున్నాయి.

 

ఈ భయాలను, ప్రాంతీయ అసమానతలను తొలగించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక సరికొత్త వ్యూహాత్మక నమూనాను తెరపైకి తెచ్చింది. కేంద్ర హోంమంత్రి పార్లమెంట్‌లో స్పష్టం చేసిన వివరాల ప్రకారం, ఏ రాష్ట్రానికీ అన్యాయం జరగకుండా అన్ని రాష్ట్రాలలో దాదాపు సమానంగా సుమారు 50 శాతం వరకు లోక్‌సభ స్థానాలను పెంచే సంతులిత విధానాన్ని ప్రభుత్వం పరిశీలిస్తోంది. ఈ నమూనా ప్రకారం ప్రస్తుతం దక్షిణాది రాష్ట్రాలకు ఉన్న 129 లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్య సుమారు 195కు పెరుగుతుంది. దీనివల్ల సీట్ల సంఖ్య పెరిగినప్పటికీ, మొత్తం లోక్‌సభలో దక్షిణాది రాష్ట్రాల ఉమ్మడి ప్రాతినిధ్య శాతం దాదాపు యథాతథంగానే కొనసాగుతుంది. అలాగే ఈ సంస్కరణల వల్ల తక్షణ ఎన్నికలకు ఎలాంటి ఇబ్బంది కలగకుండా, 2029 సాధారణ ఎన్నికలను ప్రస్తుతమున్న నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల ఆధారంగానే నిర్వహిస్తామని, ఆ తర్వాతే కొత్త నియోజకవర్గాలు పూర్తిస్థాయిలో అమలులోకి వస్తాయని ప్రభుత్వం భరోసా ఇచ్చింది. ఈ హామీల నేపథ్యంలో కొన్ని ప్రధాన ప్రతిపక్షాలు సైతం బిల్లులోని నిబంధనలను నిశితంగా పరిశీలిస్తూ, సమాన శాతపు పెంపునకు చట్టబద్ధమైన గ్యారెంటీ ఇస్తే మద్దతు ఇచ్చేందుకు సుముఖత వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.

 

ఈ భారీ ప్రక్రియకు 2027లో జరగబోయే డిజిటల్ జనాభా లెక్కలు (సెన్సస్) పునాది కానున్నాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం రెండు దశల్లో ఈ జనాభా గణనను నిర్వహించ తలపెట్టింది. మొదటి దశలో గృహాల జాబితా నమోదు, గృహ వసతుల గుర్తింపు ప్రక్రియ జరుగుతుంది. రెండవ దశలో దేశంలోని ప్రతి పౌరుడి సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా విషయక వివరాలను సేకరిస్తారు. దాదాపు 30 లక్షల మంది ప్రభుత్వ సిబ్బంది క్షేత్రస్థాయిలో పాల్గొనే ఈ మహా క్రతువును ఈసారి పూర్తి డిజిటల్ రూపంలో, ప్రత్యేక మొబైల్ యాప్‌ల ద్వారా నిర్వహించనున్నారు. దీనివల్ల డేటా సేకరణలో తప్పులు దొర్లే అవకాశం తగ్గడమే కాకుండా, ఫలితాలు అత్యంత వేగంగా వెల్లడవుతాయి. ఈ డిజిటల్ డేటా ఆధారంగానే డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ప్రతి నియోజకవర్గ పరిధిని రేఖాచిత్రాలతో సహా పారదర్శకంగా ఖరారు చేస్తుంది.

 

ఈ పునర్విభజన ప్రక్రియ పూర్తయిన తర్వాత దేశ రాజకీయ సమీకరణాలు ఊహించని మలుపులు తిరగడం ఖాయం. అనేక పాత నియోజకవర్గాలు చారిత్రక పటంలో కలిసిపోవచ్చు, కొన్ని ప్రాంతాలు విలీనం కావచ్చు, మరికొన్ని సరికొత్త భౌగోళిక స్వరూపంతో ఉనికిలోకి రావచ్చు. సరిహద్దుల మార్పు కారణంగా నియోజకవర్గాల్లోని వోటర్ల సామాజిక, కుల సమీకరణాలు మారిపోతాయి. ఇది రాజకీయ పార్టీల సాంప్రదాయ వోటు బ్యాంకులను దెబ్బతీస్తుంది. ఫలితంగా అభ్యర్థుల ఎంపిక, ఎన్నికల ప్రచార వ్యూహాలు, ప్రాంతీయ కూటముల లెక్కలు అన్నీ కొత్తగా రాసుకోవాల్సి ఉంటుంది. జాతీయ పార్టీలకు, ప్రాంతీయ పార్టీలకు మధ్య అధికార సమతుల్యతలో కొత్త సవాళ్లు ఎదురవుతాయి.

 

తుది విశ్లేషణగా చూస్తే, డీలిమిటేషన్ అనేది కేవలం ఒక పరిపాలనాపరమైన సరిహద్దుల మార్పు ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్య మనుగడను, సమాఖ్య వ్యవస్థ స్ఫూర్తిని పరీక్షించే ఒక అగ్నిపరీక్ష. ఒకవైపు ఉత్తరాది జనాభా ఆధిక్యతను గౌరవిస్తూనే, మరోవైపు జనాభాను అదుపు చేసి ఆర్థికంగా, సామాజికంగా దేశ ప్రగతికి తోడ్పడుతున్న దక్షిణాది రాష్ట్రాల ఆత్మగౌరవాన్ని, రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కాపాడాల్సిన గురుతర బాధ్యత కేంద్ర ప్రభుత్వంపై ఉంది. జనాభా లెక్కల పారదర్శకత, రాజ్యాంగ నిబంధనల అమలు, సమాఖ్య స్ఫూర్తి రక్షణ, ప్రాంతీయ సమతుల్యత సాధన, మరియు ప్రజాస్వామ్య విలువల పరిరక్షణ అనే ఐదు స్తంభాల ఆధారంగా ఈ ప్రక్రియ సాగాల్సి ఉంది. ఈ ఐదింటి మధ్య సరైన సమన్వయాన్ని సాధించి, అన్ని ప్రాంతాల ప్రజల్లో విశ్వాసాన్ని నింపినప్పుడే ఈ చారిత్రక ప్రక్రియ విజయవంతమై భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఒక సువర్ణ అధ్యాయంగా నిలుస్తుంది. రాబోయే కాలంలో జరగబోయే ఈ పరిణామాలు కేవలం నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను మాత్రమే కాదు, భారతదేశ భవిష్యత్తు రాజకీయ దిశను కూడా శాసించనున్నాయి.