మౌనం వెనుక మానసిక సంక్షోభం

మానసిక ఆరోగ్యం అనేది వ్యక్తిగత సమస్య మాత్రమే కాదు.. అది ప్రజారోగ్యం, సామాజిక సంక్షేమం, ఆర్థికాభివృద్ధి, మానవ హక్కులతో ముడిపడిన కీలక అంశం. శారీరక ఆరోగ్యానికి ఇచ్చే ప్రాధాన్యం మానసిక ఆరోగ్యానికి ఇవ్వకపోవడం వల్ల సమాజంలో ఒక నిశ్శబ్ద సంక్షోభం పెరుగుతోంది. నిరాశ, ఆందోళన, ఒత్తిడి, ఒంటరితనం, ఆత్మవిశ్వాసం కోల్పోవడం వంటి సమస్యలతో ఎంతోమంది సతమతమవుతున్నా, వాటిని గుర్తించడం, అర్థం చేసుకోవడం, అవసరమైన చికిత్స అందించడం విషయంలో వ్యక్తులు, కుటుంబాలు, సంస్థలు, ప్రభుత్వాలు ఇంకా తగినంత చొరవ చూపడం లేదు.మానసిక ఆరోగ్యం అంటే మానసిక అనారోగ్యం లేకపోవడం మాత్రమే కాదు. వ్యక్తి తన సామర్థ్యాలను గుర్తించడం, రోజువారీ ఒత్తిళ్లను ఎదుర్కోవడం, సమర్థంగా పనిచేయడం, ఇతరులతో ఆరోగ్యకరమైన సంబంధాలను కొనసాగించడం, సమాజానికి తన వంతు సహకారం అందించడం కూడా మానసిక శ్రేయస్సులో భాగమే. అందువల్ల మానసిక ఆరోగ్య పరిరక్షణను వ్యక్తిగత బాధ్యతగా మాత్రమే కాకుండా, సామూహిక బాధ్యతగా పరిగణించాలి.

పెరుగుతున్న మానసిక ఆరోగ్య సమస్యలు
భారతదేశంలో మానసిక ఆరోగ్య సమస్యల భారం ఆందోళన కలిగించే స్థాయిలో ఉంది. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ అంచనాల ప్రకారం, మానసిక ఆరోగ్య సమస్యలు వ్యక్తుల జీవితాలపై మాత్రమే కాకుండా కుటుంబాల ఆర్థిక స్థితిగతులు, ఉత్పాదకత, సామాజిక సంబంధాలు, దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థపై కూడా తీవ్ర ప్రభావం చూపుతున్నాయి. 2012–2030 మధ్య మానసిక ఆరోగ్య పరిస్థితుల కారణంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా సంభవించగల ఆర్థిక నష్టం సుమారు 1.03 ట్రిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లుగా అంచనా వేయబడింది.భారతదేశంలో నిరాశ, ఆందోళన రుగ్మతలు, బైపోలార్ డిజార్డర్, స్కిజోఫ్రెనియా వంటి మానసిక ఆరోగ్య పరిస్థితులతో పాటు మాదకద్రవ్యాలపై ఆధారపడటం, వృద్ధాప్యానికి సంబంధించిన మానసిక సమస్యలు కూడా ప్రజారోగ్యానికి సవాళ్లుగా మారుతున్నాయి.

నిరంతర దుఃఖం, నిస్సహాయత, ఆనందం కోల్పోవడం, నిద్రలేమి, ఆకలిలో మార్పులు, అలసట, ఏకాగ్రత తగ్గడం వంటి లక్షణాలు కనిపించినప్పుడు వాటిని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. అయితే ఈ లక్షణాలు కనిపించినంత మాత్రాన ప్రతి ఒక్కరికీ మానసిక రుగ్మత ఉన్నట్లు నిర్ధారించలేం. సరైన అంచనా, అవసరమైన చికిత్స కోసం నిపుణులను సంప్రదించడం ముఖ్యం.మానసిక సమస్యలు ఏ వయస్సు వారినైనా ప్రభావితం చేయవచ్చు. ఆర్థిక ఇబ్బందులు, నిరుద్యోగం, కుటుంబ కలహాలు, సామాజిక వివక్ష, ఒంటరితనం, పని ఒత్తిడి, బాల్యంలోని ప్రతికూల అనుభవాలు, జన్యుపరమైన అంశాలు, జీవసంబంధమైన పరిస్థితులు వీటికి కారణాలు కావచ్చు. అందుకే మానసిక ఆరోగ్యాన్ని కేవలం వ్యక్తి ఆలోచనా విధానానికి పరిమితం చేయకుండా, అతను జీవించే సామాజిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక వాతావరణాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

చికిత్స అందరికీ అందుబాటులో ఉందా?
మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణలో భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సమస్యల్లో నిపుణుల కొరత, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వైద్య సేవల పరిమిత లభ్యత, చికిత్స ఖర్చులు, సామాజిక అపోహలు ముఖ్యమైనవి. మానసిక వైద్యులు, క్లినికల్ సైకాలజిస్టులు, సైకియాట్రిక్ సామాజిక కార్యకర్తలు, శిక్షణ పొందిన కౌన్సెలర్ల సంఖ్య అవసరాలకు అనుగుణంగా పెరగాల్సి ఉంది.నగరాల్లో కొంతవరకు సేవలు అందుబాటులో ఉన్నప్పటికీ, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పరిస్థితి మరింత క్లిష్టంగా ఉంటుంది. ప్రయాణ ఖర్చులు, వైద్య సదుపాయాల కొరత, నిపుణుల లభ్యత లేకపోవడం వంటి సమస్యల కారణంగా అనేకమంది చికిత్సకు దూరమవుతున్నారు. ఫలితంగా చికిత్స పొందగలిగే సమస్యలు కూడా దీర్ఘకాలిక ఇబ్బందులుగా మారుతున్నాయి.మానసిక అనారోగ్యంపై ఉన్న అపోహలు పరిస్థితిని మరింత దిగజారుస్తున్నాయి. మానసిక సమస్యలతో బాధపడేవారిని బలహీనులుగా చూడటం, వారి ప్రవర్తనను తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడం, కుటుంబ పరువు పోతుందనే భయంతో సమస్యలను దాచిపెట్టడం వంటి ధోరణులు కనిపిస్తున్నాయి. మానసిక అనారోగ్యం కూడా ఇతర ఆరోగ్య సమస్యల మాదిరిగానే గుర్తింపు, చికిత్స, పునరావాసం అవసరమయ్యే ఆరోగ్య పరిస్థితి. దీనిని సిగ్గుపడాల్సిన అంశంగా చూడటం మానుకోవాలి.

చట్టాలు ఉన్నాయి.. అమలు ఎంతవరకు?
భారతదేశంలో మానసిక ఆరోగ్య పరిరక్షణకు విధానపరమైన, చట్టపరమైన పునాదులు ఉన్నాయి. జాతీయ మానసిక ఆరోగ్య విధానం–2014 మానసిక ఆరోగ్యాన్ని ప్రోత్సహించడం, రుగ్మతలను నివారించడం, నాణ్యమైన సేవలను అందించడం, మానవ హక్కులను పరిరక్షించడం వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యమిస్తుంది.అలాగే మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ చట్టం–2017 మానసిక ఆరోగ్య సేవలను పొందే హక్కును గుర్తించి, మానసిక అనారోగ్యంతో జీవిస్తున్న వ్యక్తుల హక్కులు, గౌరవం, స్వయంప్రతిపత్తిని పరిరక్షించేందుకు చట్టపరమైన వ్యవస్థను కల్పించింది. ఇది ఐక్యరాజ్యసమితి వికలాంగుల హక్కుల ఒప్పందంలోని సూత్రాలకు అనుగుణంగా రూపొందించబడింది.జాతీయ మానసిక ఆరోగ్య కార్యక్రమం ద్వారా ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణ స్థాయిలో సేవలను విస్తరించడం, సమాజానికి దగ్గరగా చికిత్స అందించడం, అవసరమైన వారికి పునరావాస సేవలు కల్పించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.అయితే విధానాలు రూపొందించడం ఒక ఎత్తయితే, వాటిని క్షేత్రస్థాయిలో సమర్థంగా అమలు చేయడం మరో ఎత్తు. నిపుణుల నియామకం, ఆసుపత్రుల్లో మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాల్లో మానసిక ఆరోగ్య సేవలు, మందుల లభ్యత, నిరంతర పర్యవేక్షణ, నిధుల కేటాయింపులు వంటి అంశాల్లో మరింత సమర్థవంతమైన చర్యలు అవసరం. చట్టాలు, విధానాలు కాగితాలకే పరిమితం కాకుండా ప్రజల జీవితాల్లో మార్పు తీసుకురావాలి.

కార్పొరేట్ రంగంలోనూ  సంక్షోభం
బయటకు ఉత్సాహంగా, విజయవంతంగా కనిపించే వ్యక్తులు కూడా అంతర్గతంగా ఆందోళన, నిరాశ, నిస్సహాయతతో పోరాడుతుండవచ్చు.అందువల్ల ఉద్యోగుల పనితీరును అంచనా వేసే విధంగానే వారి మానసిక శ్రేయస్సును అర్థం చేసుకునే వ్యవస్థలు కూడా సంస్థల్లో ఉండాలి. ఉద్యోగుల మానసిక ఆరోగ్యంపై గోప్యతను గౌరవించే సర్వేలు నిర్వహించడం, ఒత్తిడికి దారితీసే కార్యాలయ పరిస్థితులను గుర్తించడం, కౌన్సెలింగ్ సేవలు అందించడం, అవసరమైన వారికి నిపుణుల సహాయం కల్పించడం ముఖ్యం.ఉద్యోగుల సహాయ కార్యక్రమాలు  ఈ విషయంలో ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి. అయితే కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేయడమే సరిపోదు. ఉద్యోగులు ఎలాంటి భయం, వివక్ష, అపకీర్తి లేకుండా వాటిని వినియోగించుకునే వాతావరణాన్ని కల్పించాలి. మానసిక ఆరోగ్య సమస్యలను వెల్లడించినందుకు ఉద్యోగుల కెరీర్‌కు నష్టం కలగదనే నమ్మకం కల్పించడం సంస్థల బాధ్యత.

పౌర సమాజం పాత్ర ఏమిటి?
మానసిక ఆరోగ్య సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కోవడంలో ప్రభుత్వంతో పాటు పౌర సమాజ సంస్థలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలు, విద్యాసంస్థలు, కార్మిక సంఘాలు, మీడియా, మత–సామాజిక సంస్థలు, కుటుంబాలు కీలక పాత్ర పోషించాలి.మొదటగా, మానసిక ఆరోగ్యంపై ప్రజల్లో శాస్త్రీయ అవగాహన పెంచాలి. మానసిక అనారోగ్యానికి సంబంధించిన అపోహలను తొలగించి, చికిత్స పొందడాన్ని సహజమైన ఆరోగ్య చర్యగా గుర్తించేలా ప్రచారం నిర్వహించాలి. పాఠశాలలు, కళాశాలల్లో మానసిక శ్రేయస్సు, భావోద్వేగ నిర్వహణ, ఒత్తిడిని ఎదుర్కొనే పద్ధతులు, అవసరమైనప్పుడు సహాయం కోరడం వంటి అంశాలపై అవగాహన కల్పించాలి.రెండవది, సమాజ స్థాయిలో సహాయక వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయాలి. ఒంటరిగా జీవిస్తున్న వృద్ధులు, నిరుద్యోగ యువత, సంక్షోభాలను ఎదుర్కొంటున్న కుటుంబాలు, వైకల్యంతో జీవిస్తున్న వ్యక్తులు, వివక్షను ఎదుర్కొంటున్న వర్గాలకు చేరువయ్యే కార్యక్రమాలు అవసరం.

స్వచ్ఛంద సంస్థలు అవగాహన, ప్రాథమిక సహాయం, నిపుణుల వద్దకు మార్గనిర్దేశం, చికిత్స అనంతర పునరావాసంలో సహకరించవచ్చు.మూడవది, మానసిక ఆరోగ్య సేవలను ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణలో అంతర్భాగం చేయాలి. ప్రతి సమస్యకూ ప్రత్యేక ఆసుపత్రికి వెళ్లాల్సిన పరిస్థితి లేకుండా, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాల్లోనే ప్రాథమిక గుర్తింపు, కౌన్సెలింగ్, అవసరమైన చికిత్స, నిపుణుల వద్దకు పంపించే వ్యవస్థలు అందుబాటులో ఉండాలి.నాలుగవది, మానసిక ఆరోగ్య కార్యక్రమాల అమలును నిరంతరం అంచనా వేయాలి. సేవలు ఎంతమందికి అందుతున్నాయి, గ్రామీణ–పట్టణ ప్రాంతాల మధ్య ఎంత అంతరం ఉంది, చికిత్స ఖర్చులు ఎంతవరకు భరించగలుగుతున్నారు, పునరావాస సేవలు ఎంత ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తున్నాయి అనే అంశాలపై విశ్వసనీయమైన సమాచారం సేకరించాలి. ఈ సమాచారాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని విధానాల్లో అవసరమైన మార్పులు చేపట్టాలి.
సీఎస్ఆర్ నిధులు.. సామాజిక బాధ్యత

కార్పొరేట్ సామాజిక బాధ్యత (CSR) నిధులను మానసిక ఆరోగ్య రంగంలో సమర్థంగా వినియోగించే అవకాశాలను పరిశీలించాలి. అవగాహన కార్యక్రమాలు, పాఠశాలలు–కళాశాలల్లో మానసిక శ్రేయస్సు కార్యక్రమాలు, ఉద్యోగుల కౌన్సెలింగ్, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో సేవల విస్తరణ, శిక్షణ పొందిన సిబ్బంది అభివృద్ధి, పునరావాస కార్యక్రమాలకు సంస్థలు సహకరించవచ్చు.ఇలాంటి కార్యక్రమాలు ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం–3 అయిన ఆరోగ్యకరమైన జీవితాలు, శ్రేయస్సు సాధనకు దోహదపడతాయి. అయితే నిధుల వినియోగం కేవలం ప్రచార కార్యక్రమాలకే పరిమితం కాకుండా, ప్రజలకు దీర్ఘకాలిక ప్రయోజనం చేకూర్చే సేవలపై దృష్టి పెట్టాలి. ప్రభుత్వ సంస్థలు, ప్రైవేటు రంగం, వైద్య నిపుణులు, పౌర సమాజ సంస్థల మధ్య సమన్వయం ఏర్పడితే మానసిక ఆరోగ్య సేవలను మరింత సమర్థంగా విస్తరించవచ్చు.

నివారణ, చికిత్స, పునరావాసం.. సమగ్ర దృక్పథం అవసరం
మానసిక ఆరోగ్య సమస్యలను ఎదుర్కోవడానికి చికిత్సతో పాటు నివారణ, ప్రారంభ దశలో గుర్తింపు, దీర్ఘకాలిక సహకారం, పునరావాసం కూడా అంతే ముఖ్యం. ఆరోగ్యకరమైన జీవనశైలి, తగిన నిద్ర, శారీరక వ్యాయామం, సామాజిక సంబంధాలు, భావోద్వేగాలను పంచుకునే అవకాశం మానసిక శ్రేయస్సుకు తోడ్పడతాయి. అయితే తీవ్రమైన మానసిక సమస్యలు ఎదురైనప్పుడు ఇవి వైద్య చికిత్సకు ప్రత్యామ్నాయాలు కావు.మానసిక అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్న వ్యక్తులను కుటుంబం, సమాజం నుంచి వేరుచేయడం కాకుండా, గౌరవంతో చూడాలి. చికిత్స అనంతరం విద్య, ఉపాధి, కుటుంబ జీవితం, సామాజిక సంబంధాల్లో తిరిగి స్థిరపడేందుకు సహకరించాలి. పునరావాసాన్ని ఆరోగ్య వ్యవస్థలో అంతర్భాగంగా గుర్తించాలి.అలాగే మానసిక ఆరోగ్య విధానాల రూపకల్పనలో బాధితులు, వారి కుటుంబాలు, నిపుణులు, పౌర సమాజ సంస్థల అభిప్రాయాలకు స్థానం కల్పించాలి. ప్రజల వాస్తవ అవసరాలను ప్రతిబింబించే విధానాలే సమర్థవంతమైన ఫలితాలను అందించగలవు.

నిశ్శబ్దాన్ని ఛేదించాల్సిన సమయం
మానసిక ఆరోగ్యం గురించి మాట్లాడకపోవడం వల్ల సమస్యలు మాయమవ్వవు. మౌనం బాధను పెంచుతుంది; అపోహలు చికిత్సకు అడ్డుపడతాయి; నిర్లక్ష్యం వ్యక్తుల జీవితాలతో పాటు కుటుంబాలను, సమాజాన్ని కూడా ప్రభావితం చేస్తుంది.ప్రజారోగ్య విధానాల్లో మానసిక ఆరోగ్యానికి తగిన ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం, నిపుణుల కొరతను అధిగమించడం, గ్రామీణ ప్రాంతాలకు సేవలను విస్తరించడం, కార్యాలయాల్లో ఆరోగ్యకరమైన వాతావరణాన్ని కల్పించడం, పౌర సమాజ సంస్థలను భాగస్వాములను చేయడం తక్షణ అవసరాలు.మానసిక ఆరోగ్యం విలాసం కాదు.. ప్రతి మనిషి హక్కు. చికిత్స పొందడం బలహీనత కాదు.. ఆరోగ్యకరమైన జీవితానికి వేసే తొలి అడుగు.ఈ నిశ్శబ్ద సంక్షోభాన్ని గుర్తించి, బాధితులకు అండగా నిలిచి, శాస్త్రీయ అవగాహనతో కూడిన సమాజాన్ని నిర్మించినప్పుడే ఆరోగ్యం, శ్రేయస్సు అందరికీ అందుబాటులోకి వస్తాయి. మానసిక ఆరోగ్యాన్ని విస్మరించే పౌర సమాజం సంపూర్ణ ఆరోగ్యవంతమైన సమాజంగా ఎదగలేదు. అందుకే మానసిక ఆరోగ్య పరిరక్షణను ప్రభుత్వాల బాధ్యతగా, సంస్థల కర్తవ్యంగా, పౌర సమాజం యొక్క సామూహిక ఉద్యమంగా మార్చాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది.