ప్రజాస్వామ్య పునర్నిర్మాణం: బ్యూరోక్రసీ విచక్షణ నుండి పౌర సార్వభౌమత్వానికి ‘మూడో స్తంభం’ రోడ్‌మ్యాప్

“వోటు హక్కును ఆర్టికల్ 19 కింద ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చడం, ఎన్నికల సంఘాన్ని మరింత బహుళ-సభ్యులతో కూడిన జవాబుదారీ సంస్థగా విస్తరించడం, జిల్లా స్థాయిలో కలెక్టర్ల ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేస్తూ “జిల్లా పౌర హక్కుల అథారిటీ” అనే మూడో స్తంభాన్ని ప్రతిష్టించడం, మరియు అధికారుల బ్యూరోక్రాటిక్ నిరంకుశత్వాన్ని అరికట్టేలా ‘ఇండియన్ కాన్‌స్టిట్యూషన్ అథారిటీ’ (ICA) వంటి సరికొత్త అఖిల భారత సర్వీసును తీసుకురావడం… ఈనాటి అత్యంత ఆవశ్యకమైన ఎజెండా..”

ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన భారతదేశం మరియు అత్యంత పురాతన ప్రజాస్వామ్య దేశమైన అమెరికా (USA) ల రాజ్యాంగ నిర్మాణాలు పౌరుడికి స్వేచ్ఛను, సమానత్వాన్ని ప్రాథమిక హక్కులుగా ప్రకటించాయి. 1950 జనవరి 26న అమలులోకి వచ్చిన భారత రాజ్యాంగం పౌరుడికి వోటు హక్కును కల్పించడం ద్వారా పాలకులను ఎన్నుకునే సర్వాధికారాన్ని సామాన్యుడి చేతిలో పెట్టింది. అయితే, ఏడు దశాబ్దాల స్వతంత్ర భారత ప్రయాణం తర్వాత నేడు ఒక ప్రాథమిక ప్రశ్న ప్రజాస్వామ్యవాదులను వేధిస్తోంది: “భారత పౌరుడు నిజంగానే సార్వభౌముడా? లేక కేవలం పరిపాలనాఅధికారి (బ్యూరోక్రసీ) విచక్షణకు లొంగి బతికే ఒక యాచకుడా?”

చంద్రునిపైకి వెళ్లే అంతరిక్ష నౌకలను ఇక్కడి కంట్రోల్ రూమ్ నుండి కంప్యూటర్ల ద్వారా నియంత్రించగలుగుతున్న ఆధునిక క్వాంటం యుగంలో, మన వోటింగ్ వ్యవస్థలు మరియు పౌరసత్వ ధృవీకరణ ప్రక్రియలు ఇంకా వలసరాజ్యాల కాలం నాటి ఐఏఎస్-కలెక్టరేట్ వ్యవస్థల చేతుల్లోనే బందీగా ఉండిపోవడం ఒక చారిత్రక విషాదం. ఎన్నికల నిర్వహణలో వస్తున్న డేటా వ్యత్యాసాలు, పౌరసత్వ సవరణ చట్టాల (CAA) నేపథ్యంలో తలెత్తుతున్న భయాలు, మరియు జిల్లా స్థాయిలో సామాన్య పౌరుడు తన అస్తిత్వ పత్రాల కోసం బ్యూరోక్రసీ ముందు మోకరిల్లాల్సి వస్తున్న ప్రస్తుత దయనీయ పరిస్థితిలో… భారత ప్రజాస్వామ్యాన్ని పునర్నిర్మించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. అందుకోసం కేంద్ర, రాష్ట్ర జిల్లా స్థాయిలో  ఐఏఎస్ ఐపిఎస్ ల వలె ఐసీఏ  వ్యవస్థను కలెక్టర్, ఎస్పీల తరహాలోనే “పౌర హక్కుల సంరక్షణ” కోసం ఒక స్వతంత్ర మూడో స్తంభాన్ని (3rd Pillar) ఏర్పాటు చేయడమే ఏకైక మార్గం.

    భారత రాజ్యాంగంలోని 3వ భాగంలో (Part III) ఆర్టికల్ 12 నుండి 35 వరకు పౌరులకు ప్రాథమిక హక్కులను కల్పించారు. కానీ, ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రాణవాయువు లాంటి వోటు హక్కును మాత్రం 3వ భాగంలో చేర్చకుండా, 15వ భాగంలోని ఆర్టికల్ 326 కింద ఒక సాధారణ రాజ్యాంగబద్ధ/చట్టబద్ధ హక్కుగా (Statutory Right) మాత్రమే మిగిల్చారు .

  తెలంగాణ రాష్ట్ర తొలి బీసీ కమిషన్ చైర్మన్ బి.ఎస్. రాములు వంటి సామాజిక మేధావులు దశాబ్దాలుగా వాదిస్తున్నట్లుగా, వోటు హక్కును రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19 (భావప్రకటన స్వేచ్ఛ) పరిధిలోకి పూర్తిగా తీసుకువస్తూ దానిని “ప్రాథమిక హక్కు” (Fundamental Right) గా ప్రకటించాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది.

      ప్రస్తుతం సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల ప్రకారం… మనం పోలింగ్ బూత్‌లోకి వెళ్ళి అభ్యర్థిని ఎంచుకునే ‘స్వేచ్ఛ’ (Freedom of Voting) మాత్రమే ఆర్టికల్ 19(1)(a) కిందకు వస్తుంది, కానీ ‘వోటు వేసే హక్కు’ (Right to Vote) కేవలం చట్టబద్ధమైనది మాత్రమే. దీనివల్ల జరుగుతున్న నష్టం ఏమిటంటే, ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం (RPA, 1951) లోని సెక్షన్ 62 కింద ప్రభుత్వం లేదా జైలు నిబంధనలు సామాన్యుడి వోటు హక్కును హరించే అవకాశం కలుగుతోంది. ఒకవేళ వోటు హక్కు అనేది పూర్తిస్థాయి ప్రాథమిక హక్కుగా మారితే, ఏ ప్రభుత్వ చట్టం కూడా పౌరుడి వోటును తాకలేదు. ఒకవేళ వోటును నిరాకరిస్తే, పౌరుడు నేరుగా ఆర్టికల్ 32 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు లభిస్తుంది. వోటు హక్కును ఆర్టికల్ 19 లో అంతర్భాగం చేయడం ద్వారానే పౌరుడికి చట్టబద్ధమైన రక్షణ లభిస్తుంది.

భారతదేశంలో ఎన్నికల లెక్కింపుల సమయంలో నమోదైన వోట్లకు (Voter Turnout), కౌంటింగ్ నాటి వోట్లకు మధ్య వస్తున్న గణాంకాల తేడాలు సామాన్య వోటరులో తీవ్రమైన అనుమానాలను రేకెత్తిస్తున్నాయి. ప్రపంచవ్యాప్తంగా టెక్నాలజీ దిగ్గజం  ఇలాన్ మస్క్ వంటి వారు సైతం ఈవీఎంల ట్యాంపరింగ్ సాధ్యమేనని, ఏ కంప్యూటర్ వ్యవస్థనైనా హ్యాక్ చేయవచ్చని హెచ్చరిస్తున్నారు.

భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI) మన ఈవీఎంలు ‘స్టాండ్-అలోన్’ (ఇంటర్నెట్ లేనివి) అని, వన్-టైమ్ ప్రోగ్రామబుల్ (OTP) చిప్స్ కలిగి ఉన్నాయని వాదిస్తున్నప్పటికీ, తయారీ దశలోనే (Hardware Trojan) లేదా మైక్రోకంట్రోలర్ లెవెల్‌లో మార్పులు చేయడం అసాధ్యమేమీ కాదని సైబర్ నిపుణులు నిరూపిస్తున్నారు. గతంలో దిల్లీ అసెంబ్లీలో ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ ప్రదర్శించిన డమ్మీ మిషన్ మోడల్… సాఫ్ట్‌వేర్ కోడింగ్ ద్వారా వోట్ల తీరును మార్చవచ్చనే భయాన్ని ప్రజల్లో బలంగా నాటింది.

భారతదేశంలో కూడా  వోటరు నమ్మకాన్ని పునరుద్ధరించాలంటే కేవలం 326 ఆర్టికల్ పరిధిలోని ఈవీఎం లెక్కింపులకే పరిమితం కాకుండా, VVPAT కాగితపు రశీదులను 100% లెక్కించేలా చట్టపరమైన మార్పులు రావాలి. సాంకేతికత ఎంత పెరిగినా, అది పౌరుడి నమ్మకం కన్నా పెద్దది కాకూడదు.

     భారత రాజ్యాంగంలోని 2వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 5 నుండి 11 వరకు పౌరసత్వాన్ని (Citizenship) నిర్వచిస్తాయి. ఇటీవలి కాలంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చిన CAA (పౌరసత్వ సవరణ చట్టం) వంటి పరిణామాలు దేశంలో పౌరసత్వ గుర్తింపును ఒక పెద్ద వివాదాస్పద అంశంగా మార్చాయి.

ప్రస్తుత వ్యవస్థలో ఒక వ్యక్తి భారత పౌరుడా కాదా అని నిర్ణయించే విచక్షణాధికారాలు ఎవరి చేతుల్లో ఉన్నాయి? క్షేత్రస్థాయిలో ఉన్న తహశీల్దార్, ఆర్డీఓ, లేదా జిల్లా కలెక్టర్ల చేతుల్లో ఉన్నాయి. ఒక సాధారణ రెవెన్యూ అధికారి తన విచక్షణతో లేదా రాజకీయ ఒత్తిళ్లతో ఒక సామాన్య పౌరుడి అస్తిత్వాన్ని, పౌరసత్వాన్ని ప్రశ్నార్థకం చేయగలరు. ఆధార్ కార్డు, పాస్‌పోర్టు, రేషన్ కార్డు వంటి పౌర గుర్తింపు పత్రాల జారీ ప్రక్రియ అంతా వేర్వేరు బ్యూరోక్రాటిక్ విభాగాల కింద ముక్కలు ముక్కలుగా విడిపోయింది.

ఒక ఐఏఎస్ అధికారి లేదా పరిపాలనా యంత్రాంగం యొక్క విచక్షణకు 140 కోట్ల భారత పౌరులు లొంగిపోయి బతకవలసి రావడం ప్రజాస్వామ్య నిరంకుశత్వానికి పరాకాష్ఠ. పౌరసత్వం అనేది ఒక వ్యక్తి జీవించే హక్కుతో ముడిపడిన అంశం కాబట్టి, దానిని పర్యవేక్షించే అధికారం కేవలం కార్యనిర్వాహక వర్గానికి (Executive) కాకుండా, న్యాయమూర్తి స్థాయి అధికారాలు ఉన్న ఒక స్వతంత్ర సంస్థకు అప్పగించాలి.

      భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 324 కింద ఎన్నికల సంఘానికి కల్పించిన స్వతంత్రత… కాలక్రమేణా దానికి జవాబుదారీతనం లేకుండా చేసిందా అనే అనుమానం కలుగుతోంది. ఒకప్పుడు టి.ఎన్. శేషన్  ఐఏఎస్ గారి హయాంలో జరిగిన సంస్కరణల తర్వాత, ఏకసభ్య కమిషన్ కాస్తా ముగ్గురు సభ్యుల (ముగ్గురు ఐఏఎస్ అధికారులు) కమిషన్‌గా మారింది. కానీ, కేవలం సంఖ్యను ముగ్గురికి పెంచినంత మాత్రాన వ్యవస్థలో పారదర్శకత రాదు. ప్రస్తుత ఎన్నికల సంఘం పార్లమెంటుకు నేరుగా జవాబుదారీగా లేదు. ఎన్నికల నిర్వహణలో లోపాలు జరిగినా,  వోట్ల లెక్కింపులో లక్షల తేడాలు వచ్చినా… ఈ ముగ్గురు ఐఏఎస్ అధికారులను ప్రశ్నించే ప్రత్యక్ష అధికారం సామాన్య పౌరుడికి కానీ, చట్టసభలకు కానీ లేకుండా పోయింది.

వారిని పదవి నుండి తొలగించాలంటే పార్లమెంటులో అత్యంత కఠినమైన ‘ఇంపీచ్‌మెంట్’ (దోషారోపణ తీర్మానం) జరగాలి. దీనివల్ల ఎన్నికల సంఘం ఒక నియంతృత్వ సంస్థగా మారే ప్రమాదం ఉంది. సుప్రీంకోర్టులో 30 మందికి పైగా న్యాయమూర్తులు ఉండి రకరకాల బెంచ్‌లుగా కేసులను విచారించినట్లుగా, అంతటి అత్యున్నత ఎన్నికల సంస్థలో కూడా సభ్యుల సంఖ్యను భారీగా పెంచాలి. అందులో కేవలం రిటైర్డ్ ఐఏఎస్ అధికారులను మాత్రమే కాకుండా, న్యాయ నిపుణులను, సామాజిక శాస్త్రవేత్తలను భాగస్వామ్యం చేయాలి. ఎన్నికల సంఘం పార్లమెంటుకు మరియు దేశ పౌరులకు నేరుగా జవాబుదారీగా ఉండేలా రాజ్యాంగ సవరణ జరగాలి.

ప్రస్తుతం జిల్లా పరిపాలన అంతా రెండు స్తంభాలపై నడుస్తోంది:

ఎన్నికల సమయంలో ఇదే జిల్లా కలెక్టర్ “జిల్లా ఎన్నికల అధికారి” (District Election Officer) గా వ్యవహరిస్తారు. కలెక్టర్‌కు వందలాది పరిపాలనా బాధ్యతలు ఉండటం వల్ల, వారు ఎన్నికల నిర్వహణను  కిందిస్థాయి సిబ్బందికి వదిలేస్తారు, ఇది అనేక అక్రమాలకు, లీకేజీలకు దారితీస్తోంది.

దీనికి ఏకైక పరిష్కారం: జిల్లా స్థాయిలో మూడో స్వతంత్ర అధికారిగా ‘జిల్లా పౌర హక్కుల అధికారి’ (District Civil Rights Officer – DCRO) పోస్టును సృష్టించడం. కలెక్టర్, ఎస్పీలతో సమానమైన హోదా, అధికారాలు ఈ వ్యవస్థకు ఉండాలి. ఎస్సీ, బీసీ, ఎస్టీ కమిషన్ల వలె ఇది పూర్తిగా స్వతంత్రంగా పనిచేసే “జిల్లా పౌర హక్కుల అథారిటీ” (DCRA) గా మారాలి.

    జిల్లా స్థాయిలో మూడో స్తంభాన్ని నిలబెట్టడం ఒక ఎత్తయితే, ఆ వ్యవస్థను నడిపించడానికి తగిన సమర్థవంతమైన, నిష్పాక్షికమైన అధికారుల కేడర్‌ను తయారు చేయడం మరో ఎత్తు. ప్రస్తుతం దేశంలో ఉన్న ఐఏఎస్ (IAS) వ్యవస్థ బ్రిటీష్ కాలం నాటి ‘రెవెన్యూ వసూళ్లు, నియంత్రణ’ (Collector/Magistrate) మనస్తత్వంతోనే సాగుతోంది. వీరికి చట్టాలు అమలు చేయడం తెలుసు కానీ, రాజ్యాంగ స్ఫూర్తిని, పౌర హక్కులను రక్షించాలనే జుడీషియల్ విచక్షణ (Judicial Discretion) తక్కువగా ఉంటుంది.

దీనికి పరిష్కారంగా… ఐఏఎస్, ఐపీఎస్ తరహాలోనే “ఇండియన్ కాన్‌స్టిట్యూషన్ అథారిటీ” (Indian Constitution Authority – ICA) అనే సరికొత్త కేడర్ వ్యవస్థను భారత రాజ్యాంగం ద్వారా రూపొందించాలి. ఈ సర్వీసుకు ఎంపికయ్యే అధికారులు కేవలం ఒక విభాగానికే పరిమితం కాకుండా, బహుముఖ పాత్రలను పోషించేలా చట్టపరమైన వెసులుబాటు కల్పించాలి.

    భారత ప్రజాస్వామ్యం నిజమైన అర్థంలో విసిరిన సవాలును స్వీకరించాల్సిన సమయం వచ్చింది. చంద్రుడిపైకి యంత్రాలను పంపే సాంకేతిక సామర్థ్యం ఉన్న దేశం, తన పౌరుల వోట్లను, వారి పౌరసత్వ రికార్డులను పారదర్శకంగా రక్షించుకోలేకపోవడం వ్యవస్థీకృత లోపం. వోటు హక్కును ఆర్టికల్ 19 కింద ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చడం, ఎన్నికల సంఘాన్ని మరింత బహుళ-సభ్యులతో కూడిన జవాబుదారీ సంస్థగా విస్తరించడం, జిల్లా స్థాయిలో కలెక్టర్ల ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేస్తూ “జిల్లా పౌర హక్కుల అథారిటీ” అనే మూడో స్తంభాన్ని ప్రతిష్టించడం, మరియు అధికారుల బ్యూరోక్రాటిక్ నిరంకుశత్వాన్ని అరికట్టేలా ‘ఇండియన్ కాన్‌స్టిట్యూషన్ అథారిటీ’ (ICA) వంటి సరికొత్త అఖిల భారత సర్వీసును తీసుకురావడం… ఈనాటి అత్యంత ఆవశ్యకమైన ఎజెండా. ఈ మార్పులు కేవలం పరిపాలనా సంస్కరణలు కావు; ఇవి భారత పౌరుడికి రాజ్యాంగం ఇచ్చిన అసలైన సార్వభౌమత్వాన్ని తిరిగి అప్పగించే ఒక మహా యజ్ఞం. అప్పుడే భారతదేశం ప్రపంచ ప్రజాస్వామ్య దేశాల పీఠంపై నిజమైన ‘విశ్వగురువు’గా నిలబడగలుగుతుంది.