“సమాచార విస్ఫోటం జరిగిన ఈ కాలంలో మీడియా బాధ్యత మరింత పెరిగింది. ఒకప్పుడు వార్త కోసం పాఠకుడు పత్రికను ఆశ్రయించేవాడు. ఇప్పుడు పత్రికలు, టెలివిజన్, డిజిటల్ వేదికలు, సామాజిక మాధ్యమాలు ఒకే విషయాన్ని అనేక రూపాల్లో అందిస్తున్నాయి. వేగం పెరిగింది; నిర్ధారణకు సమయం తగ్గింది. ఈ పోటీలో ముందుగా చెప్పాలనే ఆత్రుత, నిజాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోవాలనే బాధ్యతను మించిపోకూడదు. తప్పు వార్తకు సవరణ ఇవ్వడం అవసరం: కానీ తప్పు వార్త వల్ల కలిగిన నష్టాన్ని సవరణ ఒక్కటే ఎప్పుడూ పూడ్చదు..
తోక కుక్కను ఊపుతుందా? కుక్క తోకను ఊపుతుందా? ప్రశ్న హాస్యంగా అనిపించినా, ప్రజాస్వామ్యంలో మీడియా ప్రభుత్వ సంబంధాన్ని కొలిచే కొలమానంగా మారుతోంది. ప్రజల తరఫున అధికారాన్ని ప్రశ్నించాల్సిన పత్రికలు అధికార నిర్ణయాల దిశను నిర్దేశించే స్థాయికి చేరితే అది మీడియా విజయం కాదు; ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో పాత్రల గందరగోళం, అదే సమయంలో అధికారాన్ని ప్రశ్నించాల్సిన పత్రికలు అధికారపు సంకేతాలకే కదిలే స్థితికి దిగజారితే అది మరింత ప్రమాదకరం. అసలు ప్రశ్న ఎవరు ఎవరిని నడుపుతున్నారన్నది కాదు. ఎవరు ఎవరి ముందు జవాబుదారీగా ఉండాలన్నదే. పత్రిక పుట్టుకకు మూల కారణం అధికారాన్ని పెంచడం కాదు, అధికారాన్ని ప్రశ్నించడం. పాలకులు చూడని కోణాన్ని ప్రజలకు చూపడం, ప్రజలు చెప్పుకోలేని విషయాన్ని ప్రజా వేదిక పైకి తీసుకురావడం, తప్పును ఎత్తిచూపడం, పత్రిక పుట్టుకకు మూల కారణం అధికారాన్నిపెంచడం కాదు, అధికారాన్ని ప్రశ్నించడం. పాలకులు చూడని కోణాన్ని ప్రజలకు చూపడం, ప్రజలు చెప్పుకోలేని విషయాన్ని ప్రజా వేదిక పైకి తీసుకురావడం, తప్పును ఎత్తిచూపడం, ప్రభావాన్ని నిర్ణయాల పరిశీలించడం-ఇవే మీడి యా యొక్క అసలు పనులు. అందుకే స్వేచ్ఛా పత్రిక ప్రజా స్వామ్యానికి అలం కారం కాదు; అవసరమైన నియం త్రణ వ్యవస్థ. కానీ నియం త్రణ వ్యవస్థ పాలనా వ్య వస్థగా మారిన క్షణమే సమస్య మొదలవుతుంది.ఒక వార్త ప్రచు రితమైంది. దానిపై స్పందన వచ్చింది.
ప్రభుత్వం నిర్ణయం మార్చుకుంది. ఇంత వరకూ అది ప్రజా స్వామ్యంలో సహజమైన ప్రక్రియ. కానీ ప్రతి వార్తకు ప్రభుత్వం స్పందించాలి, ప్రతి సంపాదకీయ సూచనకు విధానం మారాలి, ప్రతి టీవీ చర్చ తర్వాత అధికార యంత్రాంగం కదలాలి అనే అంచనా ఏర్పడితే పరిస్థితి వేరుగా ఉంటుంది. ప్రజల అభిప్రాయాన్ని ప్రతిబింబించే అద్దం క్రమంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే చేతిగా మారుతుంది. అద్దం ముఖాన్ని చూపాలి: ముఖాన్ని తిప్పకూడదు. అయితే మీడియా ప్రభావాన్ని తక్కువ చేసి చూడటం కూడా పొరపాటే. ఒక గ్రామంలో తాగునీటి సమస్యను, ఒక పాఠశాలలో నిర్లక్ష్యాన్ని, ఒక ఆసుపత్రిలో లోపాన్ని, ఒక శాఖలో అవినీతిని వెలుగులోకి తెచ్చిన కథనం చర్యకు దారితీయవచ్చు. అలా జరిగితే మీడియా తన బాధ్యతను సమర్థంగా నిర్వర్తించినట్టే. ప్రజా సమస్యను అధికార దృష్టికి తీసుకెళ్లడం ప్రభావం; అధికార నిర్ణయాన్ని తనకు అనుకూలంగా మలచుకోవడం ఆధిపత్యం, ఈ రెండింటి మధ్య తేడా గుర్తించాలి.
ప్రభుత్వానికి ప్రజా మాండేట్ ఉంటుంది. మీడియాకు ప్రజా విశ్వాసం ఉంటుంది. ప్రభుత్వం ఎన్నికల ద్వారా అధికారాన్ని పొందుతుంది; పత్రిక విశ్వసనీయత ద్వారా ప్రభావాన్ని సంపాదిస్తుంది. మాండేట్, విశ్వాసం రెండూ ప్రజల నుంచే వచ్చినా, వాటి స్వభావం ఒకటి కాదు. ప్రభుత్వం నిర్ణయాలు తీసుకోవాలి, వాటి ఫలితాలకు బాధ్యత వహించాలి. మీడియా ఆ నిర్ణయాలను పరిశీలించాలి, ప్రశ్నించాలి, అవసరమైతే విమర్శించాలి. ఒకరి పని మరొకరు చేయడం ప్రారంభిస్తే ప్రజాస్వామ్య సమతుల్యత కదులుతుంది.
ఇక్కడ ఒక మౌలిక సూత్రాన్ని మరచిపోకూడదు. ప్రజాస్వామ్యంలో ఏ సంస్థకూ అపరిమిత అధికారం ఉండదు. ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి కూడా రాజ్యాంగం పరిమితులు విధిస్తుంది. న్యాయవ్యవస్థకు తన పరిధి ఉంటుంది. శాసనసభకు తన బాధ్యత ఉంటుంది. మీడియాకు కూడా అదే వర్తిస్తుంది. ‘ప్రజల కోసం’ అనే నైతిక హక్కు పేరుతో ఎవ్వరూ తమ నిర్ణయాన్ని ప్రజా తీర్పుకు ప్రత్యామ్నాయంగా నిలబెట్టుకోలేరు. మీడియా ఒక అంశాన్ని నిరంతరం ప్రచారం చేయడం వల్ల అది తప్పనిసరిగా ప్రజా సమస్యగా మారదు. అదే విధంగా ప్రభుత్వం ఒక అంశాన్ని పట్టించుకోకపోవడం వల్ల అది సమస్య కాదని కూడా తేలదు. వాస్తవాన్ని నిర్ణయించేది ప్రచారం పరిమాణం కాదు; దాని ప్రభావం, ఆధారాలు, ప్రజా ప్రయోజనం.
ఇదే సమయంలో మరో వైపు ప్రమాదం మరింత సూక్ష్మమైనది. ప్రభుత్వాలు మీడియాను తమ ప్రచార సాధనంగా ఉపయోగించుకోవాలనుకోవడం కొత్త విషయం కాదు. ప్రకటనను వార్తగా, అధికార వాదనను వాస్తవంగా, ప్రచారాన్ని ప్రజాభిప్రాయంగా చూపించే ప్రయత్నం మొదలైతే పత్రిక స్వాతం త్య్రం క్రమంగా క్షీణిస్తుంది. వార్తా సంస్థకు ఆర్థిక ఆధారాలు అవసరం కావచ్చు; కానీ ఆ ఆధారం సంపాదకీయ స్వేచ్ఛకు ధరగా మారకూడదు. అధికారానికి దగ్గరగా ఉండటం సమాచారానికి దగ్గరగా ఉండవచ్చు; సత్యానికి దగ్గరగా ఉంటుందనే హామీ మాత్రం కాదు.
మీడియా స్వతంత్రత అంటే ప్రభుత్వ వ్యతిరేకత కాదు. ప్రభుత్వ అనుకూలత కూడా కాదు. నిజానికి స్వతంత్రత అంటే ఏ పక్షానికీ శాశ్వత అనుకూలంగా ఉండకపోవడం. వాస్తవం ఎక్కడ ఉంటే అక్కడ నిలబడటం. ప్రభుత్వం మంచి నిర్ణయం తీసుకుంటే మంచిదని చెప్పడం, తప్పు చేస్తే తప్పని చెప్పడం, ఆధారం లేని ఆరోపణను ప్రచురించకపోవడం, ప్రజాదరణ కోసం సంచలనాన్ని వాస్తవంపైకి ఎక్కించకపోవడం – ఇవే స్వేచ్ఛకు అసలు పరీక్షలు.
సంపాదకీయ స్వేచ్ఛకు మరో పరీక్ష సంక్షోభసమయాల్లో వస్తుంది. సాధారణ రోజుల్లో విమర్శను సహించగలిగిన వ్యవస్థలు, ఒత్తిడి పెరిగినప్పుడు అసౌకర్యకరమైన ప్రశ్నలను తప్పించుకోవచ్చు. అదే సమయంలో పత్రికలు కూడా ఒత్తిడి, యాజమాన్య ప్రయోజనాలు, పాఠకుల అభిరుచులు, ప్రకటనల మార్కెట్ వంటి అంశాల మధ్య తమ స్వరాన్ని కోల్పోయే ప్రమాదం ఉంది. అందుకే సంస్థాగత స్వాతంత్య్రం, పారదర్శక సంపాదకీయ విధానం, వాస్తవ నిర్ధారణ, తప్పులను అంగీకరించే సంస్కృతి అవసరం. ఇవి లేకుండా ‘స్వతంత్ర మీడియా’ అన్న పదం కేవలం బోర్డుపై మిగిలిన పేరు మాత్రమే అవుతుంది.
సమాచార విస్ఫోటం జరిగిన ఈ కాలంలో మీడియా బాధ్యత మరింత పెరిగింది. ఒకప్పుడు వార్త కోసం పాఠకుడు పత్రికను ఆశ్రయించేవాడు. ఇప్పుడు పత్రికలు, టెలివిజన్, డిజిటల్ వేదికలు, సామాజిక మాధ్యమాలు ఒకే విషయాన్ని అనేక రూపాల్లో అందిస్తున్నాయి. వేగం పెరిగింది; నిర్ధారణకు సమయం తగ్గింది. ఈ పోటీలో ముందుగా చెప్పాలనే ఆత్రుత, నిజాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోవాలనే బాధ్యతను మించిపోకూడదు. తప్పు వార్తకు సవరణ ఇవ్వడం అవసరం; కానీ తప్పు వార్త వల్ల కలిగిన నష్టాన్ని సవరణ ఒక్కటే ఎప్పుడూ పూడ్చదు.
అలాగే పత్రికలూ ప్రజల ముందు జవాబుదారీ. ‘మేము ప్రశ్నిస్తున్నాం’ అనే పేరుతో నిర్ధారణలేని అనుమానాలను నిజాలుగా చూపడం జర్నలిజం కాదు. వ్యక్తిగత అభిప్రాయాన్ని వార్త రూపంలో ప్రవేశపెట్టడం కూడా బాధ్యతాయుతమైన సంపాదకత్వం కాదు. వార్తకు ఆధారం ఉండాలి; అభిప్రాయానికి తర్కం ఉండాలి; విమర్శకు పరిమితి ఉండాలి. స్వేచ్చకు హద్దులు
గుర్తించమన్నది. విధించమని కాదు-స్వేచ్ఛను నిలబెట్టేది స్వీయ నియంత్రణ అని
ప్రజాస్వామ్యానికి ఆరోగ్యకరమైన మీడియా అంటే ప్రతిరోజూ ప్రభుత్వంతో యుద్ధం చేసే మీడియా కాదు. ప్రతిరోజూ ప్రభుత్వాన్ని పొగిడే మీడియా కూడా కాదు. ప్రశ్న అవసం మైనప్పుడు ప్రశ్నించేది. ప్రశంసించాల్సినప్పుడు ప్రశంసించేది, సందేహం ఉన్నప్పుడు సందేహాన్ని స్పష్టంగా చెప్పేది. అధికారానికి అసౌకర్యం కలిగించడం తప్పు కాదు; ఆధారం లేకుండా అసౌకర్యం సృష్టించడం తప్పు ప్రజలకు నచ్చే మాట చెప్పడం విజయానికి కొలమానం కాదు; ప్రజలకు అవసరమైన నిజం చెప్పగలగడమే అసలు ప్రమాణం.
పాఠకుడు కూడా ఈ సమీకరణంలో మూడో మూలస్తంభం. ఏ పత్రిక రాసింది కాబట్టి నిజమని, ఏ ఛానల్ చెప్పింది కాబట్టి వాస్తవమని నమ్మే అలవాటు ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలహీనపరుస్తుంది. ప్రశ్నించే పౌరుడు బాధ్యతాయుతమైన మీడియాను కోరుకుంటాడు. ప్రశ్నించని పాఠకుడు సంచలనానికి మార్కెట్ సృష్టిస్తాడు. కాబట్టి మీడియా నాణ్యతను నిర్ణయించేది సంపా దకుడు మాత్రమే కాదు; దాన్ని స్వీకరించే సమాజపు వివేచన కూడా.
అందుకే పత్రికల అసలు బలం శీర్షికల ఘాటులో కాదు, ప్రశ్నల నాణ్యతలో ఉంటుంది. ప్రభుత్వాల అసలు బలం విమర్శను అణచడంలో కాదు, సమాధానం చెప్పగల ధైర్యంలో ఉంటుంది. ఈ రెండు బాధ్యతలు నిలిచినప్పుడే ప్రజాస్వామ్య సంభాషణకు అర్థం ఉంటుంది. ప్రజల విశ్వాసమే తుది ప్రమాణం.
చివరికి కుక్కను తోక ఊపుతోందా, తోకను కుక్క ఊపుతోందా అన్నది రూపకం మాత్రమే. అసలు వ్యవస్థలో కుక్కా తోకా తమ తమ స్థానాల్లో ఉండాలి. ప్రభుత్వం పాలించాలి; మీడియా పర్యవేక్షించాలి; ప్రజలు తీర్పు ఇవ్వాలి. ప్రభుత్వం మీడియాను తన తోకగా మార్చకూడదు. మీడియా ప్రభుత్వం స్థానంలో కూర్చోకూడదు. ఈ గీత చెరిగిపోయినప్పుడు మొదట నష్టపోయేది ఎవరో తెలుసుకోవడం కష్టం కాదు-ప్రజలే.
పత్రికల శక్తి ప్రభుత్వాలను నడపగలగడంలో లేదు. ప్రభుత్వాలు తప్పుదోవ పట్టినప్పుడు వాటిని ఆపగలిగేంత నైతిక బలం సంపాదించడంలో ఉంది. పాలకుల మెప్పు కోసం కాదు, ప్రజల విశ్వాసం కోసం నిలబడిన పత్రికకే ఆ బలం వస్తుంది. చివరికి మంచి మీడియా అధికారాన్ని చేపట్టదు; అధికారాన్ని జవాబుదారీగా ఉంచుతుంది. అదే దాని పరిమితి. అదే దాని మహత్తు.
– పెండ్యాల కొండల్
______________________________________________________________________________________________
