నిష్పాక్షిక సంస్కరణా? వివాదాల సుడి గుండమా?

“గత కొన్నేళ్లుగా ఎన్నికల షెడ్యూళ్ల ఖరారు, ఎన్నికల నియమావళి అమలు, ఈవీఎంల పనితీరు, విపక్ష నాయకులపై చర్యల వంటి విషయాల్లో ఎన్నికల సంఘం తీరు అధికార పక్షానికి అనుకూలంగా ఉందనే ఆరోపణలు దేశంలో బలంగా వినబడు తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో, ఎస్ఐఆర్‌ వంటి సున్నితమైన ప్రక్రియను కూడా రాజకీయ విశ్లేషకులు, పౌర సమాజం అనుమానపు దృక్పథంతోనే పరిశీలిస్తున్నాయి. ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియలో ఎన్నికల నిర్వహణ సంస్థపై ప్రజలకు, రాజకీయ పక్షాలకు ఉండే అత్యున్నత విశ్వాసమే దానికి బలమైన పునాది. ఆ విశ్వసనీయత స్వల్పంగా దెబ్బతిన్నా, అది మొత్తం ఎన్నికల ఫలితాల ప్రామాణికతను, తద్వారా ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ స్థిరత్వాన్ని ప్రశ్నార్థకం చేస్తుంది.”

ప్రత్యేక వోటరు సవరణ (ఎస్ఐఆర్‌):

భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు సంపూర్ణమైన, నిష్పాక్షికమైన ఎన్నికల ప్రక్రియే ప్రాణాధారం. వోటరు జాబితా ఎంత ఖచ్చితంగా, పారదర్శకంగా ఉంటే ప్రజాస్వామ్య పునాదులు అంతగా బలపడతాయి. ఈ నేపథ్యంలో భారత ఎన్నికల సంఘం దేశవ్యాప్తంగా చేపట్టిన ‘ప్రత్యేక వోటరు జాబితా సవరణ కార్యక్రమం’ (ఎస్ఐఆర్‌ – స్పెషల్ ఇంటెన్సివ్ రివిజన్) తీవ్ర రాజకీయ చర్చకు, మేధోమథనానికి దారితీసింది. అధికారికంగా ఇది వోటరు జాబితాల్లోని దీర్ఘకాలిక లోపాలను సరిచేయడం, నకిలీ, అర్హతలేని వోటర్లను తొలగించడం, అర్హులైన ప్రతి పౌరుడిని జాబితాలో చేర్చడం కోసం తలపెట్టిన బృహత్తర సంస్కరణగా ఎన్నికల సంఘం పేర్కొంటోంది. అయితే, ప్రతిపక్షాలు మాత్రం దీనిని ఎన్నికల ముంగిట అధికార పక్షానికి లబ్ధి చేకూర్చేలా, ఒక వ్యూహం ప్రకారం ప్రతిపక్ష సానుభూతిపరుల వోట్లను గైర్హాజరు చేసేందుకు ఉద్దేశించిన రాజకీయ ప్రేరిత చర్యగా తీవ్రంగా విమర్శిస్తున్నాయి. ఈ భిన్న దృక్పథాల నేపథ్యంలో ఎస్ఐఆర్‌ సాధ్యాసాధ్యాలను, దాని పూర్వాపరాలను, చారిత్రక పరిణామాలను సమగ్రంగా విశ్లేషించాల్సిన అవసరముంది.

భారత రాజ్యాంగంలోని 324వ అధికరణ ప్రకారం దేశంలో స్వేచ్ఛాయుత, పారదర్శక ఎన్నికల నిర్వహణ బాధ్యత స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి కలిగిన ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించబడింది. వోటరు జాబితాలను నిరంతరం నవీకరించడం, వాటి స్వచ్ఛతను కాపాడడం ఈ రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ ప్రాథమిక విధి. సాధారణంగా ప్రతి సంవత్సరం దేశంలో సంక్షిప్త సవరణ జరుగుతుంది. ఇందులో కేవలం కొత్తగా 18 ఏళ్లు నిండిన వారిని చేర్చడం, మరణించిన వారి వివరాలను తొలగించడం వంటి పరిమిత ప్రక్రియలు ఉంటాయి. కానీ, దేశంలో మారుతున్న జనాభా రేటు, ఉపాధి కోసం సాగుతున్న అంతర్గత వలసలు, పట్టణీకరణ, సాంకేతిక మార్పుల వల్ల క్షేత్రస్థాయిలో వోటర్ల వివరాల్లో భారీ వ్యత్యాసాలు చోటుచేసు కుంటున్నాయి. ఒకే వ్యక్తి పేరు బహుళ నియోజకవర్గాల్లో లేదా ఒకే నియోజకవర్గంలో వివిధ బూత్‌లలో నమోదవడం వంటి ‘ద్వంద్వ వోట్ల’ సమస్య ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తిని దెబ్బతీస్తోంది. ఈ క్రమరాహిత్యాలను శాశ్వతంగా నివారించేందుకు, సాధారణ సంక్షిప్త సవరణల కంటే భిన్నంగా, క్షేత్రస్థాయిలో లోతైన పరిశీలనతో కూడిన ప్రత్యేక సవరణ (ఎస్ఐఆర్‌) ప్రక్రియను ఎన్నికల సంఘం తెరపైకి తెచ్చింది.

ప్రస్తుతం భారతదేశంలో నమోదిత వోటర్ల సంఖ్య సుమారు 100 కోట్లకు పైగా ఉండి, ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద వోటరు గణాంక వ్యవస్థగా నిలిచింది. ప్రతి సార్వత్రిక ఎన్నికల చక్రంలో లక్షలాది మంది కొత్త వోటర్లు ఈ జాబితాలోకి ప్రవేశిస్తుండగా, మరణాలు, శాశ్వత వలసల కారణంగా వేలాది మంది పేర్లను తొలగించాల్సి వస్తోంది. ఎన్నికల సంఘం గణాంకాల ప్రకారం, గత దశాబ్ద కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా దాదాపు 2 నుండి 3 శాతం వోట్లు సాంకేతిక లోపాలు, తప్పుడు చిరునామాలు లేదా నకిలీ గుర్తింపు కార్డుల కారణంగా దుర్వినియోగం అవుతున్నట్లు అంచనా. ఈ సమస్యను అధిగమించడానికి ఎన్నికల సంఘం ఆధార్ అనుసంధానం, డిజిటల్ బయోమెట్రిక్ ధ్రువీకరణ, కేంద్ర జనన-మరణ నమోదుల విభాగం సమాచార వ్యవస్థలను సమన్వయం చేసుకుంటూ, స్థానిక రెవెన్యూ యంత్రాంగం సాయంతో సమగ్ర ప్రక్షాళనకు శ్రీకారం చుట్టింది.

ఈ ఎస్ఐఆర్‌ ప్రక్రియ కేవలం కార్యాలయాలకే పరిమితం కాకుండా, బూత్ స్థాయి అధికారులు… ప్రతి ఇంటిని భౌతికంగా సందర్శించి, వోటర్ల సజీవ స్థితిని ధ్రువీకరించేలా రూపకల్పన చేశారు. పౌరుల నుంచి అభ్యంతరాలను, సూచనలను స్వీకరించడానికి ప్రత్యేక గడువులను ప్రకటించారు. ఇది పూర్తిగా నిష్పాక్షికమైన, చట్టబద్ధమైన పరిపాలనా ప్రక్రియ అని, ఇందులో ఎలాంటి రాజకీయ జోక్యానికి తావులేదని ఎన్నికల సంఘం గట్టిగా వాదిస్తోంది. అంతేకాకుండా, పారదర్శకతను నిరూపించేందుకు గుర్తింపు పొందిన అన్ని రాజకీయ పార్టీల ప్రతినిధులను, బూత్ స్థాయి ఏజెంట్లను ఈ ప్రక్రియలో భాగస్వాములను చేసి, సవరించిన డ్రాఫ్ట్ కాపీలను క్రమంతప్పకుండా పంపిణీ చేస్తున్నట్లు స్పష్టం చేస్తోంది.

కానీ, క్షేత్రస్థాయి వాస్తవాలు, ప్రతిపక్షాల ఆందోళనలు మరో కోణాన్ని ఆవిష్కరి స్తున్నాయి. కాంగ్రెస్‌, తృణమూల్ కాంగ్రెస్‌, ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ, సమాజ్‌వాదీ పార్టీ, ఆర్‌జేడీ వంటి ప్రధాన జాతీయ, ప్రాంతీయ శక్తులు ఎస్ఐఆర్‌ తుది ఫలితాలపై తీవ్ర అపనమ్మకాన్ని వ్యక్తపరుస్తున్నాయి. ఎన్నికలకు కొన్ని నెలల ముందు ఇటువంటి భారీ ప్రక్షాళన చేపట్టడం వల్ల సమాజంలో వెనుకబడిన వర్గాలైన పేదలు, వలస కార్మికులు, గిరిజనులు, సంచార జాతులు, పట్టణ మురికివాడల ప్రజలు తమ వోటు హక్కును కోల్పోయే ప్రమాదం ఉందని వారు హెచ్చరిస్తున్నారు. నిరక్షరాస్యత, అవగాహనా లోపం కారణంగా వీరు నిర్ణీత సమయంలో అవసరమైన గుర్తింపు పత్రాలను సమర్పించలేరని, దీన్ని ఆసరాగా చేసుకుని అధికార పక్ష అనుకూల యంత్రాంగం ఉద్దేశపూర్వకంగా ప్రతిపక్ష వోటు బ్యాంక్‌ను నిర్వీర్యం చేసే అవకాశం ఉందని ఆరోపిస్తున్నారు. తగిన పత్రాలు లేవనే సాకుతో లక్షలాది మంది నిరుపేద భారతీయ పౌరుల పేర్లను జాబితాల నుండి తొలగించడం ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనే అవుతుందని ప్రతిపక్షాలు గళమెత్తు తున్నాయి.

ఈ వివాదంలో అత్యంత కీలకమైన అంశం – ఎన్నికల సంఘం నిష్పాక్షికతపై వస్తున్న విమర్శలు. గత కొన్నేళ్లుగా ఎన్నికల షెడ్యూళ్ల ఖరారు, ఎన్నికల నియమావళి అమలు, ఈవీఎంల పనితీరు, విపక్ష నాయకులపై చర్యల వంటి విషయాల్లో ఎన్నికల సంఘం తీరు అధికార పక్షానికి అనుకూలంగా ఉందనే ఆరోపణలు దేశంలో బలంగా వినబడు తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో, ఎస్ఐఆర్‌ వంటి సున్నితమైన ప్రక్రియను కూడా రాజకీయ విశ్లేషకులు, పౌర సమాజం అనుమానపు దృక్పథంతోనే పరిశీలిస్తున్నాయి. ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియలో ఎన్నికల నిర్వహణ సంస్థపై ప్రజలకు, రాజకీయ పక్షాలకు ఉండే అత్యున్నత విశ్వాసమే దానికి బలమైన పునాది. ఆ విశ్వసనీయత స్వల్పంగా దెబ్బతిన్నా, అది మొత్తం ఎన్నికల ఫలితాల ప్రామాణికతను, తద్వారా ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ స్థిరత్వాన్ని ప్రశ్నార్థకం చేస్తుంది.

దీనికి భిన్నంగా అధికార పక్షమైన భారతీయ జనతా పార్టీ మరియు దాని మిత్రపక్షాలు ఈ సంస్కరణను గట్టిగా సమర్థిస్తున్నాయి. వోటరు జాబితా స్వచ్ఛత అనేది పారదర్శక ప్రజాస్వామ్యానికి కనీస అవసరమని వారి వాదన. చనిపోయిన వారి పేరిట దొంగ వోట్లు పడటం, సరిహద్దు రాష్ట్రాల్లో అక్రమ వలసదారులు దేశీయ వోటరు కార్డులు పొందడం, ఒకే వోటరు వేర్వేరు నియోజక వర్గాల్లో ప్రభావం చూపడం వంటి అక్రమాలను అడ్డుకోకపోతే, నిజాయితీ గల పౌరుడి వోటుకు విలువ లేకుండా పోతుందని అధికార పక్షం పేర్కొంటోంది. సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి వోటరు జాబితాలను శుద్ధి చేయడం ద్వారా ఎన్నికల ఫలితాలపై దేశ ప్రజల్లో నమ్మకం మరింత పెరుగుతుందని, దీన్ని రాజకీయం చేయడం తగదని వారు హితవు పలుకుతున్నారు.

భారత ఎన్నికల చరిత్రను పరిశీలిస్తే, వోటరు జాబితాలపై వివాదాలు, ఆరోపణలు సరికొత్తవేమీ కావు. 1990ల కాలంలో టి.ఎన్. శేషన్ ముఖ్య ఎన్నికల కమిషనర్‌గా ఉన్నప్పుడు ఫోటో గుర్తింపు కార్డులను (ఎపిక్) ప్రవేశపెట్టి నప్పుడు కూడా ఇలాంటి రాజకీయ అభ్యంతరాలు, సవాళ్లు ఎదురయ్యాయి. కాలక్రమేణా డిజిటలైజేషన్ పెరిగినప్పటికీ లోపాలు పూర్తిగా సమసిపోలేదు. 2015 బీహార్ అసెంబ్లీ ఎన్నికల సమయంలోనూ, 2018 తెలంగాణ ఎన్నికల్లో లక్షలాది మంది వోట్లు అకస్మాత్తుగా మాయమయ్యాయనే ఆరోపణలపైనా తీవ్ర దుమారం రేగింది. 2019 పశ్చిమ బెంగాల్ ఎన్నికల్లో, అలాగే 2024 సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో సైతం కొన్ని నిర్దిష్ట వర్గాల వోట్లను తొలగించారంటూ న్యాయస్థానాల్లో పిటిషన్లు దాఖలయ్యాయి. ఒకవైపు వేలాది మంది అర్హుల పేర్లు జాబితాలో కనిపించకపోవడం, మరోవైపు బోగస్ వోట్లు యథేచ్ఛగా చలామణి కావడం భారత ఎన్నికల వ్యవస్థ ఎదుర్కొంటున్న నిరంతర సవాళ్లుగా మిగిలి పోయాయి.

ఎన్నికల సంఘం తాజా నివేదికల ప్రకారం, ప్రతి శాస్త్రీయ సవరణ ప్రక్రియలో సగటున 1.5 నుండి 2 కోట్ల మంది కొత్త వోటర్లు నమోదవుతుండగా, దాదాపు కోటికి పైగా అనర్హులైన లేదా మరణించిన వారి పేర్లు తొలగించబడుతున్నాయి. గతిశీలమైన భారత జనాభా రీత్యా ఈ ప్రక్రియను పూర్తిగా నిలిపివేయడం ఏ ప్రభుత్వానికైనా, వ్యవస్థకైనా అసాధ్యం. అయితే, ఈ సాంకేతిక ప్రక్షాళన వేగంలో ఏ ఒక్క నిజమైన పౌరుడి ప్రాథమిక వోటు హక్కు కూడా హరించుకుపోకూడదనే రాజ్యాంగ స్ఫూర్తిని మరువరాదు. ప్రజాస్వామ్యంలో వోటు అనేది కేవలం ఐదేళ్లకు ఒకసారి వేసే ముద్ర కాదు; అది పౌరుడి ఆత్మగౌరవానికి, దేశ సార్వభౌమాధికారంలో భాగస్వామ్యానికి ప్రతీక. అందువల్ల ఈ సవరణ ప్రక్రియలో అత్యంత అప్రమత్తత, మానవీయ కోణం అవసరం.

చివరగా, ఎస్ఐఆర్‌ (ప్రత్యేక వోటరు జాబితా సవరణ) ప్రజాస్వామ్యాన్ని పరిరక్షించే పవిత్ర సంస్కరణగా నిలుస్తుందా, లేక కేవలం రాజకీయ వివాదాల కేంద్రబిందువుగానే మిగిలి పోతుందా అనేది అది క్షేత్రస్థాయిలో అమలయ్యే తీరుపైనే పూర్తిగా ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియ విజయవంతం కావాలంటే, ఎన్నికల సంఘం కేవలం పరిపాలనాపరమైన మొండితనంతో కాకుండా, సంపూర్ణ పారదర్శకతతో వ్యవహరించాలి. జాబితా నుండి ఏ ఒక్క పేరును తొలగించినా, అందుకు గల నిర్దిష్ట కారణాలను, ఆధారాలను బహిరంగపరచాలి. అభ్యంతరాలు తెలపడానికి, తప్పులను సరిదిద్దుకోవడానికి గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో పౌరులకు గడువును, తగినంత ప్రచారాన్ని విస్తృతంగా కల్పించాలి. కేవలం రాజకీయ పక్షాలపైనే కాకుండా స్వచ్ఛంద సంస్థలు, పౌర సమాజ ప్రతినిధుల పర్యవేక్షణను కూడా అనుమతించాలి. ఎన్నికల సంఘం నిష్పాక్షికత, రాజకీయ పార్టీల బాధ్యతాయుతమైన సహకారం, ప్రజల అప్రమత్తత సమ్మిళితమైనప్పుడే వోటరు జాబితాలు పవిత్రంగా, విశ్వసనీయంగా మారుతాయి. లేనిపక్షంలో, ప్రతి ఎన్నికల ముందు పునరావృతమయ్యే ఈ అనుమానాలు, ఆరోపణలు దేశ ప్రజాస్వామ్య పునాదులను బలహీనపరిచే ప్రమాదముంది.