సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, ఎన్నికల కమిషన్ మార్గదర్శకాలు పరిశీలిస్తే, తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చినందుకు లేదా సమాచారం దాచినందుకు మాత్రమే రిటర్నింగ్ అధికారి నామినేషన్ను తిరస్కరించే అధికారం కలిగి లేడని తెలుస్తోంది. అలాంటి సందర్భాల్లో సరైన మార్గం అభ్యర్థిపై క్రిమినల్ ఫిర్యాదు చేయడమే.అందువల్ల, పెండింగ్లో ఉన్న కేసును వెల్లడించలేదనే కారణంతో మీనాక్షి నటరాజన్ నామినేషన్ను తిరస్కరించడం ద్వారా రిటర్నింగ్ అధికారి తన అధికార పరిధిని మించి వ్యవహరించారని వాదించవచ్చు..
-మను సెబాస్టియన్
‘లైవ్ లా ‘ సౌజన్యం తో
క్రిమినల్ నేపథ్యాల వెల్లడిపై చట్టం ఏమి చెబుతోంది?
మధ్యప్రదేశ్ నుంచి రాజ్యసభ ఎన్నికల నామినేషన్ సందర్భంగా మీనాక్షి నటరాజన్పై హైదరాబాద్ కోర్టులో పెండింగ్లో ఉన్న క్రిమినల్ ఫిర్యాదును వెల్లడించలేదనే కారణంతో ఆమె నామినేషన్ను తిరస్కరించడం పలు కీలక న్యాయపరమైన ప్రశ్నలకు దారితీసింది. రిటర్నింగ్ అధికారి అభిప్రాయం ప్రకారం, హైదరాబాద్ కోర్టులో తనపై నమోదైన క్రిమినల్ ఫిర్యాదు గురించి నామినేషన్ పత్రాల్లో పేర్కొనకపోవడం వల్ల మీనాక్షి నటరాజన్ నామినేషన్ చెల్లదని భావించి దానిని తిరస్కరించారు. అయితే, భారతీయ నాగరిక సురక్షా సంహిత (BNSS) సెక్షన్ 223లోని ప్రొవైజో ప్రకారం తనకు కేవలం ‘ప్రీ-కాగ్నిజెన్స్ సమన్లు’ మాత్రమే జారీ అయ్యాయని, అందువల్ల ఆ కేసును వెల్లడించాల్సిన చట్టపరమైన బాధ్యత తనపై లేదని ఆమె వాదించారు.
రిటర్నింగ్ అధికారి నిర్ణయాన్ని సవాలు చేస్తూ ఆమె దాఖలు చేసిన రిట్ పిటిషన్ను సుప్రీంకోర్టు జూన్ 12న విచారించేందుకు నిరాకరించింది. ఎన్నికల పిటిషన్ దాఖలు చేయడమే సరైన పరిహార మార్గమని కోర్టు సూచించింది.
ఈ నేపథ్యంలో, అభ్యర్థులు తమపై ఉన్న క్రిమినల్ కేసులను వెల్లడించాల్సిన చట్టపరమైన బాధ్యత ఏమిటి? అలాగే రిటర్నింగ్ అధికారికి నామినేషన్ను ప్రారంభ దశలోనే తిరస్కరించే అధికారం ఎంతవరకు ఉంది? అనే అంశాలను పరిశీలిద్దాం.
అభ్యర్థి తనపై ఉన్న అన్ని క్రిమినల్ కేసులను వెల్లడించాలా?
ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం (Representation of the People Act), 1951లోని సెక్షన్ 33A ప్రకారం, ఎన్నికల అఫిడవిట్లో అభ్యర్థి తనపై పెండింగ్లో ఉన్న క్రిమినల్ కేసును వెల్లడించాల్సిన అవసరం కింది పరిస్థితుల్లో మాత్రమే ఉంటుంది:
- ఆరోపించబడిన నేరానికి రెండు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జైలు శిక్ష విధించే అవకాశం ఉండాలి.
- సంబంధిత ట్రయల్ కోర్టు ఆ కేసులో అభియోగాలు (Charges) నమోదు చేసి ఉండాలి.
అయితే, 2019లో సుప్రీంకోర్టు సతీష్ ఉకే వర్సెస్ దేవేంద్ర ఫడ్నవీస్ కేసులో ఒక ముఖ్యమైన తీర్పు ఇచ్చింది. కోర్టు కాగ్నిజెన్స్ (Cognizance) తీసుకున్న కేసులను కూడా అభ్యర్థి తప్పనిసరిగా వెల్లడించాలని పేర్కొంది.
సెక్షన్ 33Aలో పేర్కొన్న సమాచారంతో పాటు ఎన్నికల అఫిడవిట్ ఫార్మాట్-26లో కోరిన ఇతర సమాచారాన్ని కూడా అభ్యర్థి వెల్లడించాల్సి ఉంటుందని కోర్టు వ్యాఖ్యానించింది. ఫార్మ్-26 ప్రకారం కోర్టు కాగ్నిజెన్స్ తీసుకున్న కేసుల వివరాలు ఇవ్వాలి. అందువల్ల సెక్షన్ 33A మరియు ఫార్మ్-26ను కలిపి చదివితే కాగ్నిజెన్స్ తీసుకున్న కేసులు కూడా వెల్లడించాల్సినవేనని కోర్టు తేల్చింది.
అదేవిధంగా, పీపుల్స్ యూనియన్ ఫర్ సివిల్ లిబర్టీస్ (PUCL) వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2003) కేసులో కూడా కోర్టు, “కోర్టు కాగ్నిజెన్స్ తీసుకున్న పెండింగ్ కేసులను వెల్లడించకూడదనే కారణం ఏదీ లేదు” అని వ్యాఖ్యానించింది.
ఇక బి.జి. ఉదయ్ వర్సెస్ హెచ్.జి. ప్రశాంత్ కేసులో కర్ణాటక హైకోర్టు, కాగ్నిజెన్స్ తీసుకోని లేదా అభియోగాలు నమోదు కాని కేసును వెల్లడించలేదనే కారణంతో అభ్యర్థి తప్పుడు అఫిడవిట్ దాఖలు చేశాడని చెప్పలేమని పేర్కొంది.
2018 సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాల తరువాత వచ్చిన మార్పులు
2018లో పబ్లిక్ ఇంటరెస్ట్ ఫౌండేషన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం క్రిమినల్ నేపథ్యం ఉన్న అభ్యర్థుల వివరాల వెల్లడి విషయంలో పలు కీలక ఆదేశాలు జారీ చేసింది.
అవి:
- ప్రతి అభ్యర్థి ఎన్నికల కమిషన్ నిర్దేశించిన ఫార్మ్ను పూర్తిగా పూరించాలి.
- తనపై పెండింగ్లో ఉన్న క్రిమినల్ కేసులను స్పష్టంగా, బోల్డ్ అక్షరాల్లో పేర్కొనాలి.
- రాజకీయ పార్టీ టికెట్పై పోటీ చేస్తే, తనపై ఉన్న కేసుల వివరాలను ఆ పార్టీకి తెలియజేయాలి.
- సంబంధిత రాజకీయ పార్టీ ఆ సమాచారాన్ని తన వెబ్సైట్లో ప్రచురించాలి.
- అభ్యర్థి, రాజకీయ పార్టీ ఇద్దరూ విస్తృత ప్రచారం పొందే పత్రికలు మరియు ఎలక్ట్రానిక్ మీడియాలో కనీసం మూడుసార్లు ఆ వివరాలను ప్రచురించాలి.
ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే, సుప్రీంకోర్టు “కాగ్నిజెన్స్ తీసుకున్న కేసులు” లేదా “చార్జీలు ఫ్రేమ్ చేసిన కేసులు” అనే పరిమితిని విధించలేదు.
దీని తరువాత కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎన్నికల నిర్వహణ నియమావళి (Conduct of Election Rules)ను సవరించి ఫార్మ్-26లో మార్పులు చేసింది. సవరించిన ఫార్మ్-26 ప్రకారం అభ్యర్థి తనపై ఏదైనా క్రిమినల్ కేసు పెండింగ్లో ఉంటే దాని వివరాలను వెల్లడించాలి.
ఈ నేపథ్యంలో మీనాక్షి నటరాజన్ తరఫున సీనియర్ న్యాయవాది డాక్టర్ అభిషేక్ మను సింఘ్వీ, హైదరాబాద్ కేసు కాగ్నిజెన్స్ దశకు చేరలేదని, అందువల్ల వెల్లడించాల్సిన అవసరం లేదని వాదించారు.
దీనికి ప్రత్యర్థి అభ్యర్థుల తరఫున సీనియర్ న్యాయవాది ముకుల్ రోహత్గీ స్పందిస్తూ, 2018 సవరణల తరువాత ఫార్మ్-26 ప్రకారం కాగ్నిజెన్స్ తీసుకున్నా తీసుకోకపోయినా అన్ని పెండింగ్ కేసులను వెల్లడించాల్సిందేనని వాదించారు.
అయితే, ఫార్మ్-26 ద్వారా ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ 33Aని అధిగమించలేమని సింఘ్వీ ప్రతివాదం చేశారు. ఈ అంశంపై సుప్రీంకోర్టు ఎటువంటి తుది నిర్ణయం ఇవ్వకుండా ఎన్నికల ట్రైబ్యునల్కు వదిలేసింది.
అయితే 2019లో వచ్చిన సతీష్ ఉకే తీర్పు దృష్ట్యా, మీనాక్షి నటరాజన్ వాదన తుది విచారణలో నిలబడుతుందా అన్నది సందేహాస్పదంగా కనిపిస్తోంది.
పెండింగ్ కేసు వెల్లడించలేదనే కారణంతో రిటర్నింగ్ అధికారి నామినేషన్ను తిరస్కరించగలడా?
నామినేషన్ పత్రాల పరిశీలన సమయంలో రిటర్నింగ్ అధికారి కేవలం ప్రాథమిక పరిశీలన మాత్రమే చేయాలి.
ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ 36(2) ప్రకారం కింది సందర్భాల్లో మాత్రమే నామినేషన్ను తిరస్కరించవచ్చు:
- అభ్యర్థి చట్టపరమైన అనర్హతకు గురై ఉంటే.
- సెక్షన్ 33 లేదా 34 నిబంధనలు పాటించకపోతే.
- అభ్యర్థి సంతకం నిజమైనది కాకపోతే.
సెక్షన్ 33 ప్రధానంగా నామినేషన్ పత్రాల రూపకల్పన, అనుమతులు, ధృవపత్రాలు, వోటరు జాబితా సంఖ్య వంటి విధానపరమైన అంశాలకు సంబంధించినది. సెక్షన్ 34 ఎన్నికల డిపాజిట్కు సంబంధించినది.
ఈ నిబంధనలను పరిశీలిస్తే, అభ్యర్థి ఇచ్చిన సమాచారం సరైందో కాదో నిర్ణయించే అధికారం రిటర్నింగ్ అధికారికి లేదని స్పష్టమవుతుంది. నామినేషన్ నిర్దేశిత ఫార్మాట్లో దాఖలై, అవసరమైన డిపాజిట్ చెల్లించి ఉంటే దాన్ని స్వీకరించాలి.
భారత ఎన్నికల కమిషన్ (ECI) విడుదల చేసిన FAQలో కూడా “నామినేషన్ ఫార్మ్లో తప్పు సమాచారం ఇచ్చినందుకు మాత్రమే నామినేషన్ను తిరస్కరించలేరు” అని స్పష్టం చేసింది.
రిటర్నింగ్ అధికారుల కోసం రూపొందించిన మరో FAQలో, అభ్యర్థి అఫిడవిట్లో తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చాడని ఇతర అభ్యర్థులు సాక్ష్యాలతో అభ్యంతరం తెలిపినా, ఆ కారణంతో నామినేషన్ను తిరస్కరించలేమని ఎన్నికల కమిషన్ పేర్కొంది.
అలాంటి సందర్భంలో రిటర్నింగ్ అధికారి ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ 125A మరియు భారతీయ శిక్షాస్మృతి (IPC) సెక్షన్ 177 కింద సంబంధిత కోర్టులో ఫిర్యాదు చేయవచ్చని సూచించింది.
సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు ఏమి చెబుతున్నాయి?
రీసర్జెన్స్ ఇండియా వర్సెస్ ఎన్నికల కమిషన్ (2013) కేసులో సుప్రీంకోర్టు, నామినేషన్ తిరస్కరణ అధికారాన్ని అత్యంత పరిమితంగా ఉపయోగించాలని పేర్కొంది. అఫిడవిట్లో ఖాలీ వివరాలు వదిలిపెడితే మాత్రమే నామినేషన్ తిరస్కరించవచ్చని చెప్పింది.
అలాగే కిసన్ శంకర్ కథోరే వర్సెస్ అరుణ్ దత్తాత్రయ సావంత్ (2014) కేసులో కూడా అభ్యర్థి ఇచ్చిన సమాచారం నిజానిజాలను రిటర్నింగ్ అధికారి విచారించలేడని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
ముగింపు
సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, ఎన్నికల కమిషన్ మార్గదర్శకాలు పరిశీలిస్తే, తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చినందుకు లేదా సమాచారం దాచినందుకు మాత్రమే రిటర్నింగ్ అధికారి నామినేషన్ను తిరస్కరించే అధికారం కలిగి లేడని తెలుస్తోంది. అలాంటి సందర్భాల్లో సరైన మార్గం అభ్యర్థిపై క్రిమినల్ ఫిర్యాదు చేయడమే.
అందువల్ల, పెండింగ్లో ఉన్న కేసును వెల్లడించలేదనే కారణంతో మీనాక్షి నటరాజన్ నామినేషన్ను తిరస్కరించడం ద్వారా రిటర్నింగ్ అధికారి తన అధికార పరిధిని మించి వ్యవహరించారని వాదించవచ్చు.
