“సెప్టెంబర్ 11 తరువాత కొద్దికాలానికే, ఆ దాడులకు పాల్పడిన అల్ఖైదాను తరిమికొట్టేందుకు అమెరికా అఫ్గానిస్తాన్పై దండెత్తింది. ఆ తరువాత, గూఢచార వ్యవస్థ చారిత్రక వైఫల్యాన్ని ప్రతిబింబించేలా, వాస్తవానికి అక్కడ లేని సామూహిక విధ్వంసక ఆయుధాలను స్వాధీనం చేసుకోవాలనే కారణాన్ని కూడా చూపుతూ ఇరాక్పై దాడి చేసింది.దీంతో రెండు సుదీర్ఘ యుద్ధాలు సాగాయి. బ్రౌన్ విశ్వవిద్యాలయ అధ్యయనం ప్రకారం, ఈ యుద్ధాల్లో ఏడువేల మందికి పైగా అమెరికా సైనికులు, లక్షలాది మంది అఫ్గాన్, ఇరాకీ సైనికులు, పోలీసులు, పౌరులు మరణించారు. ఈ సంఘర్షణలకు అనేక ట్రిలియన్ డాలర్లు ఖర్చయ్యాయి..”
సెప్టెంబర్ 11 ప్రపంచ వ్యవస్థను మార్చింది… కానీ మనం అనుకుంటున్న కారణంతో కాదు! ఆ దాడులు అమెరికా వనరులను, దృష్టిని హరించాయి. మరింత పెద్ద ముప్పులను ఎదుర్కోవడంలో ఆ దేశాన్ని బలహీనపరిచాయి.
– జాన్ బస్సీ
ఇరవై ఐదేళ్ల క్రితం వరల్డ్ ట్రేడ్ సెంటర్ జంట భవనాలు నేలకూలినప్పుడు, ప్రపంచ వ్యవస్థను కుదిపేసే ప్రకంపనలు మొదలయ్యాయి. ఇప్పుడు మనం ఉన్నది ‘‘భిన్నమైన ప్రపంచం’’లో అని నాటి అమెరికా అధ్యక్షుడు జార్జ్ డబ్ల్యూ. బుష్ కాంగ్రెస్ను హెచ్చరించారు. విదేశాంగ మంత్రి కాలిన్ పావెల్ ‘‘సెప్టెంబర్ 11కు ముందు ప్రపంచం, ఆ తరువాత ప్రపంచం వేరు’’ అని ప్రకటించారు. ఉపాధ్యక్షుడు డిక్ చెనీ ‘‘ఆ రోజు అన్నింటినీ మార్చేసింది’’ అన్నారు. వారి మాటలు నిజమే. అయితే, ఒక కీలకమైన మినహాయింపు ఉంది. ఆ దాడులు మహా విషాదం. ప్రపంచ వ్యవస్థ కూడా మారింది. కానీ ఆ మార్పును నిర్ణయించింది ఉగ్రదాడులే కాదు—వాటికి అమెరికా ఇచ్చిన ప్రతిస్పందన.
సెప్టెంబర్ 11 దాడులు ఒక దేశానికి చెందిన సైన్యం చేసినవి కావు. సాపేక్షంగా చిన్నదైన ఇస్లామిస్టు మిలిటెంట్ల బృందం జరిపిన ఆ దాడి దిగ్భ్రాంతికర స్థాయిలో విజయవంతమైంది. అయితే అమెరికా అందుకు ప్రతిగా అత్యంత భారీ సైనిక చర్య చేపట్టింది. దానికి ‘‘ఉగ్రవాదంపై యుద్ధం’’ అని పేరు పెట్టింది. రెండు దేశాలపై దాడి చేసింది. వాటిలో ఒక దేశానికి సెప్టెంబర్ 11 దాడులతో సంబంధమే లేదు. వాషింగ్టన్ చేసిన ప్రకటనలు ఎంత విస్తృతమైనవంటే, రెండో ప్రపంచ యుద్ధం, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం నాటి పదజాలాన్ని మళ్లీ తెరపైకి తెచ్చింది. అమెరికా ఇప్పుడు ‘‘దుష్ట దేశాల కూటమి’’ని ఎదుర్కొంటోందని ప్రకటించింది.
ఉగ్రవాదంపై యుద్ధంలో మునిగిపోయిన అమెరికాకు, ఇతర కీలక అంతర్జాతీయ పరిణామాలను ఎదుర్కొనే సామర్థ్యం తగ్గిపోయింది. ముఖ్యంగా చైనా ఎదుగుదల, మరింత శత్రువైఖరి అవలంబిస్తున్న రష్యా వంటి సవాళ్లపై తగిన దృష్టి పెట్టలేకపోయింది. మారుతున్న ప్రపంచ శక్తి సమీకరణాల పట్ల ఆ నిర్లక్ష్యమే ప్రపంచాన్ని నిజంగా మార్చింది. అమెరికా నాయకుల ‘‘దృష్టి కచ్చితంగా మళ్లిపోయింది’’ అని, ‘‘మధ్యప్రాచ్యంలో మన దుస్సాహసిక చర్యలు సృష్టించిన ఊబిలోకి పదేపదే తిరిగి లాగబడ్డాం’’ అని విలియం బర్న్స్ 2019లో అన్నారు. పలు ప్రభుత్వాల్లో విధాన సలహాదారుగా పనిచేసిన ఆయన, ఆ తరువాత సీఐఏ డైరెక్టర్ అయ్యారు. ‘‘ఉగ్రవాదంపై ప్రపంచ యుద్ధానికి వెచ్చించిన సమయం, శక్తి, వనరుల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని ఆసియాలో అమెరికా పాత్రకు ఒక నిర్మాణాత్మక దృక్పథాన్ని రూపొందించడానికి ఉపయోగించి ఉంటే ఎలా ఉండేదో ఊహించండి’’ అని ఆయన వ్యాఖ్యానించారు. ‘‘చైనా, రష్యా ఉగ్రవాదంపై యుద్ధాన్ని స్వాగతించాయి. ఎందుకంటే అది అమెరికా వ్యూహాత్మక దృష్టిని వాటి నుంచి మళ్లించింది’’ అని అధ్యయనకర్త రాబర్ట్ కేగన్ 2008లో రాశారు.
బలం… ఆశావాదం
సెప్టెంబర్ 11కు ముందు అమెరికా స్థితిని ఒకసారి గుర్తుచేసుకోవాలి. అది బలం, ఆశావాదం నిండిన కాలం. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధంలో విజయం సాధించిన అమెరికా అంతర్జాతీయ ఆధిపత్యాన్ని అనుభవిస్తోంది. ఆ మనస్తత్వమే సెప్టెంబర్ 11కు ముందున్న దాని వ్యూహాన్ని తీర్చిదిద్దింది. దేశాలను ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో భాగస్వాములను చేస్తే అవి పాశ్చాత్య దేశాల మాదిరిగా మారతాయని అనేకమంది అమెరికా నాయకులు నమ్మారు. ఈ ప్రణాళికలో చైనా, రష్యా ప్రధాన స్థానంలో ఉన్నాయి.‘‘చైనాను ప్రపంచంతో ఎంత ఎక్కువగా అనుసంధానిస్తే, చైనాలోకి అంత ఎక్కువగా మార్పును, స్వేచ్ఛను తీసుకురాగలం’’ అని అధ్యక్షుడు బిల్ క్లింటన్ అన్నారు. చైనాను అంతర్జాతీయ వ్యవస్థలో భాగం చేయడానికి వాషింగ్టన్ మద్దతిచ్చింది. జీ–7లోకి రష్యాను ఆహ్వానించి, దానిని జీ–8గా మార్చింది.
అయితే, ఆ ఆశావాదం మధ్య హెచ్చరికలు కూడా వినిపించాయి.‘‘దురదృష్టవశాత్తూ, చైనాతో మమేకమయ్యే విధానం విఫలం కావడం అనివార్యం’’ అని అధ్యయనకర్త జాన్ మీర్షైమర్ తన 2001 పుస్తకం ‘ది ట్రాజెడీ ఆఫ్ గ్రేట్ పవర్ పాలిటిక్స్’లో రాశారు.‘‘చైనా ఆర్థిక మహాశక్తిగా మారితే, ఆ ఆర్థిక బలాన్ని సైనిక శక్తిగా మార్చుకుని ఈశాన్య ఆసియాలో ఆధిపత్యం సాధించడానికి దాదాపు తప్పకుండా ప్రయత్నిస్తుంది. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, చైనా శక్తి పెరిగేకొద్దీ చైనా, అమెరికా ప్రత్యర్థులుగా మారడం అనివార్యం’’ అని ఆయన పేర్కొన్నారు.సెప్టెంబర్ 11 తరువాత కొద్దికాలానికే, ఆ దాడులకు పాల్పడిన అల్ఖైదాను తరిమికొట్టేందుకు అమెరికా అఫ్గానిస్తాన్పై దండెత్తింది. ఆ తరువాత, గూఢచార వ్యవస్థ చారిత్రక వైఫల్యాన్ని ప్రతిబింబించేలా, వాస్తవానికి అక్కడ లేని సామూహిక విధ్వంసక ఆయుధాలను స్వాధీనం చేసుకోవాలనే కారణాన్ని కూడా చూపుతూ ఇరాక్పై దాడి చేసింది. దీంతో రెండు సుదీర్ఘ యుద్ధాలు సాగాయి. బ్రౌన్ విశ్వవిద్యాలయ అధ్యయనం ప్రకారం, ఈ యుద్ధాల్లో ఏడువేల మందికి పైగా అమెరికా సైనికులు, లక్షలాది మంది అఫ్గాన్, ఇరాకీ సైనికులు, పోలీసులు, పౌరులు మరణించారు. ఈ సంఘర్షణలకు అనేక ట్రిలియన్ డాలర్లు ఖర్చయ్యాయి.
“సెప్టెంబర్ 11 దాడులు జరిగిన మూడు నెలల తరువాత, 2001 డిసెంబర్ 11న చైనా అధికారికంగా ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ—డబ్ల్యూటీఓ—లో చేరింది. చైనా ప్రవేశానికి వాషింగ్టన్, మరింత చురుగ్గా అమెరికా వ్యాపార వర్గాలు మద్దతిచ్చాయి. దీనివల్ల అనేక వాణిజ్య అడ్డంకులు తొలగిపోయాయి. ప్రభావం వెంటనే కనిపించింది. చైనా ఎగుమతులు ప్రపంచ మార్కెట్లను ముంచెత్తాయి. విదేశీ కంపెనీలు చైనాకు పోటెత్తాయి. తక్కువ ఖర్చుతో ఉత్పత్తి చేయగల ఆ దేశానికి మరింత తయారీ కార్యకలాపాలను తరలించాయి. అమెరికాతోపాటు ఇతర దేశాల్లో కర్మాగారాలు మూతపడ్డాయి. ఉద్యోగాలు పోయాయి..”
వరుసగా వచ్చిన అమెరికా ప్రభుత్వాల దృష్టిని కూడా ఈ యుద్ధాలు ఆక్రమించాయి. ఇతర అనేక రంగాల్లో విదేశాంగ కార్యకలాపాలు కొనసాగినప్పటికీ, ప్రపంచం మళ్లీ అగ్రరాజ్యాల పోటీలోకి జారుకుంటున్న వేళ అమెరికా సిద్ధంగా లేనట్లు కనిపించింది. ‘‘అమెరికా మధ్యప్రాచ్యం, దక్షిణాసియాల్లో తీవ్రంగా నిమగ్నమై ఉన్న సమయంలో… మరింత దూకుడుగల రష్యా, మరింత సామర్థ్యంతో, దృఢంగా వ్యవహరించే చైనా ఆవిర్భావంతో ఐరోపా, తూర్పు ఆసియా రెండింటిలోనూ భౌగోళిక రాజకీయ సమతుల్యత అమెరికాకు ప్రతికూలంగా మారింది’’ అని విదేశీ సంబంధాల మండలి మాజీ అధిపతి రిచర్డ్ హాస్ 2021లో రాశారు. రష్యా జార్జియాపై దాడి చేసినప్పుడు, ఆ తరువాత క్రిమియాను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు పాశ్చాత్య దేశాల ప్రతిస్పందనలు దాని తదుపరి విస్తరణను అడ్డుకోలేకపోయాయి. అనంతరం రష్యా ఉక్రెయిన్పై పూర్తిస్థాయి యుద్ధాన్ని ప్రారంభించింది. ‘‘దురాక్రమణను నిరోధించే వ్యూహం విఫలమైతే ఎలా ఉంటుందో, ఉక్రెయిన్పై రష్యా యుద్ధం చూపిస్తోంది’’ అని ఐరోపాలో అమెరికా సైన్యానికి గతంలో కమాండింగ్ జనరల్గా పనిచేసిన బెన్ హాడ్జెస్ రాశారు.
చైనా… ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ
ఇదే సమయంలో చైనాకు సంబంధించి నిజమైన భౌగోళిక రాజకీయ మార్పు చోటుచేసుకుంది. దానికి ఉగ్రవాదంతో సంబంధం లేదు. సెప్టెంబర్ 11 దాడులు జరిగిన మూడు నెలల తరువాత, 2001 డిసెంబర్ 11న చైనా అధికారికంగా ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ—డబ్ల్యూటీఓ—లో చేరింది. చైనా ప్రవేశానికి వాషింగ్టన్, మరింత చురుగ్గా అమెరికా వ్యాపార వర్గాలు మద్దతిచ్చాయి. దీనివల్ల అనేక వాణిజ్య అడ్డంకులు తొలగిపోయాయి. ప్రభావం వెంటనే కనిపించింది. చైనా ఎగుమతులు ప్రపంచ మార్కెట్లను ముంచెత్తాయి. విదేశీ కంపెనీలు చైనాకు పోటెత్తాయి. తక్కువ ఖర్చుతో ఉత్పత్తి చేయగల ఆ దేశానికి మరింత తయారీ కార్యకలాపాలను తరలించాయి. అమెరికాతోపాటు ఇతర దేశాల్లో కర్మాగారాలు మూతపడ్డాయి. ఉద్యోగాలు పోయాయి.
కొద్దికాలానికే కంపెనీలు, ప్రభుత్వాల నుంచి చైనాపై ఆరోపణలు తీవ్రమయ్యాయి. మేధోసంపత్తిని చైనా దొంగిలిస్తోందని, తన మార్కెట్లోకి ప్రవేశం కల్పించడానికి బదులుగా సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని బదిలీ చేయాలని విదేశీ కంపెనీలపై ఒత్తిడి తెస్తోందని ఆరోపించాయి. ప్రభుత్వ పరిశ్రమలకు సబ్సిడీలు ఇచ్చి అన్యాయమైన పోటీ ప్రయోజనాలు కల్పిస్తోందని, డబ్ల్యూటీఓకు ఇచ్చిన ఇతర హామీలను కూడా ఉల్లంఘిస్తోందని పేర్కొన్నాయి. ఆ తరువాత చైనా ఎదిగిన వేగం దేశాలను ఆశ్చర్యపరిచింది. 2001లో 266 బిలియన్ డాలర్లుగా ఉన్న వార్షిక వస్తు ఎగుమతులు, 2024 నాటికి 3.58 ట్రిలియన్ డాలర్లకు ఎగబాకాయి. ప్రపంచ వస్తు ఎగుమతుల్లో చైనా వాటా నాలుగు శాతం నుంచి 15 శాతానికి పెరిగింది. ఈ పెను పరిణామాన్ని ఆర్థికవేత్తలు ‘‘చైనా షాక్’’ అని పిలిచారు.
ఆర్థిక సంపదతోపాటు సైనిక బలం కూడా పెరిగింది. పొరుగు దేశాలను సవాలు చేస్తూ దక్షిణ చైనా సముద్రంలో చైనా సైనికీకరణ చేపట్టింది. మూడు విమాన వాహక నౌకలను సేవల్లోకి తెచ్చింది. ఇటీవల బీజింగ్లో జరిగిన సమావేశంలో చైనా నాయకుడు షీ జిన్పింగ్, అమెరికా అధ్యక్షుడు ట్రంప్ను ‘‘థూసిడిడీస్ ఉచ్చు’’ ప్రమాదాల గురించి హెచ్చరించారు. అంటే, కొత్తగా ఎదుగుతున్న శక్తి ఆధిపత్య శక్తికి సవాలు విసిరినప్పుడు యుద్ధం చెలరేగే ధోరణి. చైనాను ఎదుర్కోవడంలోనూ, దాని ఎదుగుదలను సమర్థంగా నిర్వహించడంలోనూ అమెరికా ఈ కీలక అవకాశాన్ని కోల్పోయిందని పలువురు దౌత్యవేత్తలు, అధ్యయనకర్తలు అంటున్నారు. చైనా వాణిజ్య పద్ధతులపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవడంలో అమెరికా ఆలస్యం చేసింది.
ప్రత్యామ్నాయ వాణిజ్య కూటములను ఏర్పాటు చేసి, చైనా తన ప్రవర్తనను మార్చుకునేవరకు వాటిలో సభ్యత్వం ఇవ్వకుండా ఉండాల్సిందని వారు అభిప్రాయపడుతున్నారు. పసిఫిక్ ప్రాంతంలో అమెరికా తన సైనిక ఉనికిని, మిత్రకూటములను బలోపేతం చేసుకోవాల్సిందని కూడా చెబుతున్నారు. అయితే, ఏదేమైనా చైనా తన ఆర్థిక ముద్రను వేయడం అనివార్యమని ఈ అధ్యయనకర్తలు అంగీకరిస్తున్నారు. ఆ దేశంలో ఆర్థిక సరళీకరణ దశాబ్దాల ముందే, 1978లో ప్రారంభమైంది. ఆ పరిణామం ఎంత వేగంగా జరుగుతుంది? ఎంతటి కుదుపును సృష్టిస్తుంది? అన్నదే ప్రశ్న. ఒబామా ప్రభుత్వం ‘ట్రాన్స్–పసిఫిక్ పార్ట్నర్షిప్’ పేరుతో అటువంటి ప్రత్యామ్నాయ వాణిజ్య కూటమిని ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రయత్నించింది. అప్పటికే అనేకమంది అమెరికన్లలో వాణిజ్య ఒప్పందాలపై వ్యతిరేకత పెరిగింది. దేశీయ రాజకీయాల కారణంగా ఆ ప్రణాళికలో అమెరికా భాగస్వామ్యం నిలిచిపోయింది.
ట్రంప్, బైడెన్ ప్రభుత్వాలు సుంకాలు, ఎగుమతి నియంత్రణలు విధించాయి. చైనా కంపెనీలను నిషేధిత జాబితాల్లో చేర్చాయి. కానీ అప్పటికే చైనా తన ఎదుగుదలలో కీలక మలుపును దాటేసింది. ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని పెట్టుబడిదారీ నమూనా, దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడులు, భారీ తయారీ వ్యవస్థ, పాశ్చాత్య ఆంక్షలను అధిగమించే సామర్థ్యం—ఇవన్నీ అత్యంత ప్రభావవంతంగా మారాయి. చైనా ఎదుగుతూనే ఉంది.
తిరోగమనంలో ప్రపంచీకరణ
చైనా ఎదుగుదల వల్ల తలెత్తిన ఆర్థిక, సామాజిక కుదుపులను ఎదుర్కోవడంలో అమెరికా వైఫల్యం, సెప్టెంబర్ 11 అనంతరం ప్రపంచ వ్యవస్థలో మరో చీలికకు దారితీసింది. ప్రపంచీకరణపై అమెరికాలో ఆగ్రహం పెరిగింది. యుద్ధాలు, వలసలు, వీటితో సంబంధం లేకుండా తలెత్తిన ఆర్థిక సంక్షోభం ప్రజల్లో నిరాశను మరింత పెంచాయి. ఆ సంక్షోభం లక్షలాది మంది తమ ఇళ్లను కోల్పోయేలా చేసింది. ప్యూ రీసెర్చ్ ప్రకారం, ప్రభుత్వం సరైన పని చేస్తుందని నమ్మేవారు 2025 నాటికి అమెరికన్లలో కేవలం 17 శాతమే.
ఈ మనస్తత్వం ప్రపంచ వ్యవహారాలకు దూరంగా ఉండాలనే ధోరణిని, స్థానికులకే ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలనే భావజాలాన్ని పెంచింది. డొనాల్డ్ ట్రంప్ ‘‘అమెరికా ఫస్ట్’’ ఉద్యమం ఎదుగుదలకు ఊతమిచ్చింది. ప్రస్తుత బహుళపక్ష, నియమాధారిత అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ తమకు ఉపయోగపడటం లేదని భావిస్తూ, ఆయన మద్దతుదారుల్లో అనేకమంది దానిలోని చాలా అంశాలను ప్రశ్నిస్తున్నారు లేదా తిరస్కరిస్తున్నారు. అయితే ఇవన్నీ పూర్తిగా కొత్త పరిణామాలు కావు. అమెరికాలో తయారీ రంగ ఉద్యోగాలు 1979లో గరిష్ఠ స్థాయికి చేరుకున్నప్పటికే ఆటోమేషన్, పనులను ఇతర ప్రాంతాలకు అప్పగించడం, విదేశీ పోటీ—శారీరక శ్రమ ఆధారిత కార్మిక వర్గాల జీవితాలను మార్చుతున్నాయి. ‘‘చైనా షాక్’’కు ముందే ‘‘జపాన్ షాక్’’ అమెరికా ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమను దెబ్బతీసింది.
అయితే, సెప్టెంబర్ 11 తరువాతి సంవత్సరాల్లో ఈ అసంతృప్తి మరింత బలమైన రాజకీయ స్వరాన్ని సంతరించుకుంది. కొంతవరకు చైనా ఎదుగుదలతో ప్రేరేపితమైన ఇటువంటి అలజడి ఐరోపాకూ వ్యాపించింది. దానితోపాటు మితవాద రాజకీయాలు, విదేశీయుల పట్ల ద్వేషం, అంతర్జాతీయ సంస్థలపై దాడులు పెరిగాయి. ప్రపంచీకరణ వ్యతిరేకత ప్రపంచవ్యాప్తమైంది. సెప్టెంబర్ 11 దాడులను ప్రత్యక్షంగా చూసినవారు ఆ రోజు ప్రపంచాన్ని కుదిపేసిందని భావిస్తారు. అది నిజమే. అయితే, అత్యంత లోతైన ప్రభావాన్ని చూపింది ఆ తరువాత అమెరికా తీసుకున్న నిర్ణయాలు, అలాగే అది చేపట్టకుండా వదిలేసిన చర్యలు.
కొత్త శతాబ్దాన్ని దీర్ఘకాలంగా పనిచేస్తున్న శక్తులే ప్రభావితం చేస్తున్నాయి. ప్రపంచీకరణ, సామాజిక కల్లోలం, అగ్రరాజ్యాల పోటీ—ఇవన్నీ ఉగ్రదాడులకు ముందే మొదలైన భారీ వ్యవస్థాగత మార్పులు. సెప్టెంబర్ 11 ఒక్కటే ఈ ప్రపంచ వ్యవస్థను సృష్టించలేదు. అయితే ఆ రోజు, దాని అనంతర పరిణామాలు దీనిని మలచడంలో నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించాయి. విషాదం, తప్పుడు అంచనాలు, వాటి పర్యవసానాలు ఆ పాత్రను నిర్వచించాయి. (జాన్ బస్సీ ‘ది వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్’ అసోసియేట్ ఎడిటర్, ఫుల్బ్రైట్ స్కాలర్. గతంలో ఆ పత్రిక విదేశీ వ్యవహారాల సంపాదకుడిగా, వాషింగ్టన్ బ్యూరో చీఫ్గా పనిచేశారు.. ‘వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్ ‘ సౌజన్యం తో )
