“కానీ వాల్మీకి రామాయణంలో బుద్ధికుశలత, బలం, రాజతంత్రం, మనస్తత్వ అవగాహన, అపారమైన వ్యూహాత్మక దూరదృష్టి వంటి సకల సమ్మేళిత గుణాలలో బహుశా అందరినీ అధిగమించిన హనుమంతుడు, ప్రతిపాదిత తిరుగుబాటు వాస్తవరూపం దాల్చక ముందే ఆ ప్రమాదాన్ని గుర్తించాడు. మొగ్గలోనే తుంచేశాడు. అంగదుడి తాత్కాలిక నిరాశ సమైక్య వానర రాజ్యాన్ని విభజించగలదని, సుగ్రీవుడి సర్వసత్తాక సార్వభౌమాధికారాన్ని దెబ్బతీస్తుందని హనుమంతుడు అభిప్రాయానికి వచ్చాడు. అసాధారణమైన సంభాషణ చాతుర్యంతో, హనుమంతుడు మొదట ఆ ప్రమాదాన్ని దృఢంగా ఎదుర్కొన్నాడు, ఆపై నచ్చజెప్పడం, కరుణ చూపడం వైపు మళ్లాడు. చివరికి విజయం సాధించాడు..”
(అంగదుడి విఫల తిరుగుబాటులో హనుమంతుడి బుద్ధికుశలత)
వాల్మీకి రామాయణం, దానిని అక్షరం-అక్షరం అనుసరించి ఆంధ్ర వాల్మీకి వావిలికొలను సుబ్బారావు (వాసుదాసు గారు) చేసిన యథాతథ తెలుగు అనువాదం ప్రకారం, కిష్కింధ యువరాజు అంగదుడు అందరిలా ఒక సామాన్యమైన రాజకుమారుడు కాడు. కిష్కింధకు యువరాజుగా పట్టాభిషిక్తుడైన ఆయన, తన బుద్ధికుశలత, ధైర్యం, శారీరక పరాక్రమం, నాయకత్వ లక్షణాలు, వానర సైన్యంలో తిరుగులేని విశ్వాసాన్ని పెంపొందించుకోగల సామర్థ్యానికి, గుర్తింపుకు దోహదపడ్డాయి. యుద్ధకాండలో రావణుడి వద్దకు శ్రీరాముడి ప్రత్యేక దూతగా (అంగద రాయభారం) ఆయన పోషించిన పాత్ర, ఆయన సాహసానికి, రాజతంత్ర నైపుణ్యానికి, ఉన్నతమైన వ్యక్తిత్వానికి మరింత అద్దం పడుతుంది.
ఈ నేపధ్యంలో, దుఃఖం, భయం, నిరాశ వంటివి ఇలాంటి అత్యంత సమర్థుడైన నాయకుడి విచక్షణను తాత్కాలికంగా కప్పివేసిన తరుణం ఒకటున్నది. ఆయన అప్పుడు హటాత్తుగా తీసుకున్న నిర్ణయం, కార్యాచరణ (అది క్రియాశీలకమైనదైనా లేదా నిష్క్రియాత్మకమైనదైనా అనేది పక్కనపెడితే) ఆయా పరిస్థితుల నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యం. వాల్మీకి రామాయణంలో అంగద రాయభారం ఎంత ముఖ్యమైనదో, అంతే ముఖ్యమైనది అంగద తిరుగుబాటు. వివరాల్లోకి పోతే….
రావణాసురుడు అపహరణకు గురిచేసి తీసుకునిపోయిన సీతాదేవిని అన్వేషించడం కోసం సుగ్రీవుడు వానర సైన్యాన్ని నాలుగు గొప్ప విభాగాలుగా నిర్వహించాడు. దక్షిణ దిశకు పంపినవారిలో, యువరాజు అంగదుడు, జాంబవంతుడు, తార, హనుమంతుడు తదితరులు ఉన్నారు. గడువు లోపల అన్వేషణ విఫలమైనప్పుడు, యువరాజ అంగదుడి పరోక్ష ఆమోదంతో, ‘లెఫ్టినెంట్ తార’ వానర రాజుపై తిరుగుబాటు చేయాలని ప్రతిపాదించాడు. మరణాన్ని ఎదుర్కోవడానికి కిష్కింధకు తిరిగి వెళ్లేదానికంటే, దక్షిణ దిశ సైన్యం తిరుగుబాటు చేసి, తిరిగి ఋక్షబిలం గుహలోకి ప్రవేశించి, దాని ద్వారాన్ని మూసివేసి, సుగ్రీవుడి సామ్రాజ్యంతో సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా రాజ్యస్థాపన చేసి అక్కడే జీవించాలని ఆయన సూచించాడు. అంగదుడు అప్పటికే అంతర్గతంగా ఈ ప్రణాళికను ఆలోచించి వున్నందున, అతడు, చాలా మంది చిన్నా-పెద్దా వానరులు దీనికి అంగీకరించారు.
కానీ వాల్మీకి రామాయణంలో బుద్ధికుశలత, బలం, రాజతంత్రం, మనస్తత్వ అవగాహన, అపారమైన వ్యూహాత్మక దూరదృష్టి వంటి సకల సమ్మేళిత గుణాలలో బహుశా అందరినీ అధిగమించిన హనుమంతుడు, ప్రతిపాదిత తిరుగుబాటు వాస్తవరూపం దాల్చక ముందే ఆ ప్రమాదాన్ని గుర్తించాడు. మొగ్గలోనే తుంచేశాడు. అంగదుడి తాత్కాలిక నిరాశ సమైక్య వానర రాజ్యాన్ని విభజించగలదని, సుగ్రీవుడి సర్వసత్తాక సార్వభౌమాధికారాన్ని దెబ్బతీస్తుందని హనుమంతుడు అభిప్రాయానికి వచ్చాడు. అసాధారణమైన సంభాషణ చాతుర్యంతో, హనుమంతుడు మొదట ఆ ప్రమాదాన్ని దృఢంగా ఎదుర్కొన్నాడు, ఆపై నచ్చజెప్పడం, కరుణ చూపడం వైపు మళ్లాడు. చివరికి విజయం సాధించాడు.
“ఈ దేశంలోనైనా లేదా ప్రపంచంలో మరెక్కడైనా సరే, ఒక ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో నాయకత్వం అందుబాటులో లేని తరుణంలో, ఉదాహరణకు భారత దేశంలోనైతే, అది ఒక ముఖ్యమంత్రి (CM) విషయంలో అయినా లేదా ప్రధానమంత్రి (PM) విషయంలో అయినా అయినా, కేవలం వ్యవస్థపై తాత్కాలిక ఆగ్రహంతో తిరుగుబాటు చేయడం అనేది సమగ్రతను, సుపరిపాలనను, జాతి సమగ్రతను, సమైక్యతను తీవ్రంగా ప్రమాదంలో పడేస్తుంది..”
కేవలం అధికారాన్ని లేదా భయాన్ని ప్రయోగించకుండా, హేతుబద్ధతను, మానవ నైజాన్ని, బాధ్యతను గుర్తుచేస్తూ మాట్లాడటం ద్వారా, ఆయన క్రమంగా ఆ తిరుగుబాటు ఉధృతిని తగ్గించి, సమైక్యత, కర్తవ్య నిర్వహణ, రాజీ పడే అవకాశాలను పునరుద్ధరించాడు. హనుమంతుడు తన ‘సామ, దాన, భేద, దండోపాయాల’ చతుర ప్రయోగం ద్వారా వారి ఐక్యతను దెబ్బతీయగా, సరిగ్గా అదే సమయంలో సంపాతి అనే గ్రద్ద రాక ఆ తిరుగుబాటును పూర్తిగా అణచివేయడానికి సహాయపడింది. ఒక పరిపూర్ణమైన రాజనీతిజ్ఞుడిగా, హనుమంతుడు ఆనాటి తక్షణ సంక్షోభాన్ని అధిగమించి ఆలోచించాడు. నిరాశా నిస్పృహల తరుణంలో తీసుకునే ప్రమాదకరంకాని నిర్ణయం కూడా, చివరికి ఐక్యతను, నాయకత్వాన్ని, అంతకంటే పెద్దదైన ఉన్నత లక్ష్యాన్ని ఎలా ప్రమాదంలో పడేయగలదో ఆయన గుర్తించాడు. ఈ వాస్తవిక కథ ఎంతో లోతైన సందేశాన్ని ఇస్తుంది.
అంతకుముందు, వానరులు ఉదాత్తమైన తపస్విని అయిన స్వయంప్రభ ద్వారా ఋక్షబిలం నుండి రక్షించబడ్డారు. తమ అన్వేషణ లక్ష్యాన్ని సాధించడంలో విఫలమైనందుకు నిరాశ చెందిన యువరాజు అంగదుడు, జ్ఞానం, అనుభవం, ధార్మిక ప్రవర్తనకు పేరొందిన విశిష్ట వానర నాయకులను, పెద్దలను ఆశ్రయించాడు. సీతాదేవిని అన్వేషించాలనే సుగ్రీవుడి ఆజ్ఞను తాము నమ్మకంగా పాటించినప్పటికీ, నిర్ణీత గడువు అప్పటికే ముగిసిపోయిందని ఆయన వారికి గుర్తుచేశాడు. అందువల్ల, ఒక నిజమైన నాయకత్వ స్ఫూర్తితో, అంతకు మించిన వినమ్రతతో, అంగదుడు తమ తదుపరి కార్యాచరణకు సంబంధించిన ఆచరణాత్మక ప్రశ్న వైపు మళ్ళి, వానర నాయకుల సలహాలను కోరాడు.
తమకు అప్పగించిన అన్వేషణ లక్ష్యాన్ని సాధించకుండా తిరిగి వెళితే సుగ్రీవుడి నుండి కఠినమైన శిక్ష తప్పదని అంగదుడు వివరించాడు. అందువల్ల, వానరులంతా ‘ప్రాయోపవేశం’ (ఆమరణ నిరాహార దీక్ష) చేయాలని ఆయన ప్రతిపాదించాడు. స్వభావరీత్యా కఠినడైన, రాజ్యాధికార బలమున్న సుగ్రీవుడు, తాము కార్యాన్ని సాధించడంలో విఫలమైనందుకు తిరిగి వెళ్ళిన వెంటనే ఖచ్చితంగా మరణదండన విధిస్తాడని ఆయన అన్నాడు. అందువల్ల, అవమానాలు, పరాభవాన్ని ఎదుర్కోవడానికి కిష్కింధకు తిరిగి వెళ్లేదానికంటే, అక్కడే మరణించడమే మేలని ఆయన భావించాడు. తాను యువరాజు అయినప్పటికీ, సుగ్రీవుడు తన్ను కూడా క్షమించడని నమ్మాడు. అంతేకాక, తనకు యువరాజ పట్టాభిషేకం చేసింది శ్రీరామభద్రుడే కానీ సుగ్రీవుడు కాదనే విషయాన్ని ఆయన వానర నాయకులకు గుర్తుచేశాడు. ఆయన మాటలు వానరులలో తీవ్ర దుఃఖాన్ని నింపాయి, దాంతో వారు ఆయనతో దాదాపు పూర్తిగా ఏకీభవించారు.
దేవగురువైన బృహస్పతి పుత్రుడిగా వర్ణించబడినవాడు, జ్ఞానం వ్యూహాత్మక బుద్ధి, శారీరక బలానికి పేరొందినవాడైన ప్రముఖ వానర నాయకుడు ‘లెఫ్టినెంట్ తార’, మరొక కార్యాచరణను తెరమీదకు తెచ్చాడు. వారి భయాన్ని, నిరాశను గమనించిన ఆయన, ప్రాణాలు వదలడానికి బదులుగా, తామంతా తిరిగి ఋక్షబిలం గుహలోకి వెళ్ళాలని ప్రతిపాదించాడు. అక్కడికి సుగ్రీవుడుగానీ, ఇంద్రుడుగానీ, లేదా శ్రీరాముడుగానీ చేరుకోవడం అసాధ్యమని ఆయన అన్నాడు. అంగదుడు, ఇతర వానరులు వెంటనే ఆయన ప్రతిపాదనకు మద్దతు పలికారు. అంగదుడు, తారల మధ్య జరిగిన ఈ సంభాషణను గమనిస్తూ, వానరులంతా తార ప్రతిపాదన వైపు మొగ్గు చూపడం చూసిన హనుమంతుడు, దీని వెనుక ఉన్న తీవ్రమైన పరిణామాలను వెంటనే గుర్తించాడు.
గుహలో ఉండిపోతే సుగ్రీవుడు రాజ్యాధికారాన్ని కోల్పోతాడని, వానరులు ‘స్వతంత్ర వానర నివాసాన్ని’ ఏర్పాటు చేసుకుంటే సమైక్య రాజ్యం ప్రత్యర్థి వర్గాలుగా విడిపోయి సుగ్రీవుడి సార్వభౌమాధికారం బలహీనపడుతుందని హనుమంతుడు గ్రహించాడు. శారీరక బలంతో పాటు అసాధారణ రాజకీయ వివేకం, దూరదృష్టి కలిగిన హనుమంతుడు, అంగదుడిలో ఆదర్శ పాలకుడికి ఉండాల్సిన పద్నాలుగు రాజకుమార సద్గుణాలు, ఎనిమిది నాయకత్వ లక్షణాలు, విచక్షణతో కూడిన బుద్ధి, చతుర్విధ బలాలున్నాయని తెలుసుకున్నాడు. అచ్చం అంగదుడికి ఉన్న ఇటువంటి అసాధారణ సామర్థ్యాల వల్లే, అతని ప్రస్తుత నిరాశను గనక అదుపు చేయకుండా వదిలేస్తే, అది ఇతరులను కూడా తప్పుదోవ పట్టించగలదని హనుమంతుడు గుర్తించాడు.
అంగదుడి విచక్షణను తిరిగి పునరుద్ధరించాలని నిశ్చయించుకున్న హనుమంతుడు, మొదటగా దృఢమైన మందలింపు మార్గాన్ని ఎంచుకున్నాడు. అంగదుడు వానరులను తన నాయకత్వంలోకి చేర్చుకుని ఒక ప్రత్యేక రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని భావిస్తే, వారు తమ ఇళ్లను, కుటుంబాలను, భార్యలను, పిల్లలను వెనుక వదిలిపెట్టి వచ్చింది అతడితో పాటు అడవులలో అంతులేని కాలం తిరగడానికి కాదు అనే విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవాలని ఆయన హెచ్చరించాడు. వానరులు అంగదుడి నాయకత్వాన్ని అంగీకరించినప్పటికీ, అతడి ఈ ఆలోచనను (కుట్రను) తాను వెంటనే శ్రీరాముడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు, మిగిలిన సైన్యానికి తెలియజేస్తానని హనుమంతుడు తీవ్రంగా, మర్యాదగా హెచ్చరించాడు.
అటువంటి చర్య సార్వభౌమాధికారానికి వ్యతిరేకంగా ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసే దేశద్రోహం (రాజద్రోహం) కిందకు వస్తుందని ఆయన నొక్కిచెప్పాడు. తెలియక చేసే తప్పును కాలక్రమేణా క్షమించవచ్చేమో కానీ, తెలిసి చేసే తిరుగుబాటుకు మాత్రం శిక్ష నుండి తప్పించుకోలేరని అన్నాడు. అందువల్ల, తనకు, తాను ప్రతిపాదించిన రాజ్యానికి ఎదురబోయే పరిణామాలను జాగ్రత్తగా ఆలోచించుకోవాలని అంగదుడిని కోరాడు. ఈ విధంగా, హనుమంతుడు మొదట హేతుబద్ధత, హెచ్చరికలు, తదుపరి పరిణామాలను వివరిస్తూ, అంగదుడిని ఆ ప్రమాదకరమైన మార్గం నుండి మేల్కొల్పడానికి దృఢంగా మాట్లాడాడు. తాను చెప్పదలుచుకున్న విషయాన్ని స్పష్టం చేసిన తర్వాత, ఆయన మరింత మందలించకుండా, అతనిలో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని, విచక్షణను తిరిగి పునరుద్ధరించడం కోసం అనురాగంతో, ఆపేక్షతో, వివేకంతో కూడిన మృదువైన, రాజీ పడే ధోరణి వైపు మళ్లాడు.
కీర్తిశేషులైన తన తండ్రి వాలి వలెనే, వానర రాజ్యాన్ని అత్యంత ప్రతిభావంతంగా పరిపాలించగల యుద్ధ నైపుణ్యం అంగదుడికి ఉందని హనుమంతుడు గుర్తుచేశాడు. అయినప్పటికీ, వానరులందరూ తన పక్షాన నమ్మకంగా ఉంటారని అనుకోవద్దని ఆయన హెచ్చరించాడు. సుహోత్రుడు, నీలుడు, జాంబవంతుడు, స్వయంగా తాను సైతం సుగ్రీవుడిని ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టబోమని, తామంతా వెంటనే సుగ్రీవుడి వద్దకు తిరిగి వెళ్లి అంగదుడి చర్యల గురించి నివేదిస్తామని స్పష్టం చేశాడు. అతడి వద్ద ఉన్న సైన్యం సుగ్రీవుడి మొత్తం బలంలో ఒక చిరు భాగం మాత్రమేనని, దానివల్ల సుగ్రీవుడికి ఎలాంటి నిజమైన ముప్పు ఉండదని అంగదుడికి మరింతగా గుర్తుచేశాడు. అలాగే గుహలోనే దాగి ఉండాలనే తార ప్రతిపాదన కూడా అంతే లోపభూయిష్టమైనదని (సరికాదని) ఆయన అన్నాడు.
ఇంద్రుడు ఒకప్పుడు ఇదే గుహలోకి ప్రవేశించి తన వజ్రాయుధంతో మయుడిని వధించాడని స్వయంప్రభ వెల్లడించిన విషయాన్ని హనుమంతుడు గుర్తుచేశాడు. ఇంద్రుడే దానిని ఛేదించగలిగినప్పుడు, ఇక శ్రీరాముడు స్వయంగా రావలసిన అవసరమే ఉండదు. అంతేకాకుండా, కేవలం లక్ష్మణుడు మాత్రమే తన భీకర బాణాలతో ఈ గుహ పైకప్పును ముక్కలు చేయగలడని, దాంతో వారంతా పంజరంలో చిక్కుకున్న పక్షులలా ఉండిపోతారని హనుమంతుడు మరింతగా హెచ్చరించాడు. ఇటువంటి (తార ఇచ్చినటువంటి) హామీలను నమ్మి మోసపోవద్దని ఆయన అంగదుడిని కోరాడు. ఒకవేళ అంగదుడు తన పినతండ్రిని (సుగ్రీవుడిని) ఎదిరించాలని నిర్ణయించుకున్నా, ప్రస్తుతం అతడికి మద్దతు ఇస్తున్నవారు కూడా కాలక్రమేణా అతడిని విడిచిపెడతారని అన్నాడు. చివరికి, అతను ఒంటరిగా మిగిలిపోయి, తన తిరుగుబాటు యొక్క పరిణామాలను తానే స్వయంగా అనుభవించాల్సి వస్తుందని హెచ్చరించాడు.
కాలం గడిచేకొద్దీ వానరుల ఆలోచనలు అనివార్యంగా వారి భార్యలు, పిల్లలు, కుటుంబాలు, ఇళ్ల వైపు మళ్లుతాయని హనుమంతుడు వివరించాడు. ఆ గుహలో వారికి నమ్మకమైన ఆహార పానీయాలు గానీ, ఎలాంటి సౌకర్యాలు గానీ లభించవని అన్నాడు. కష్టాలు ఇలాగే కొనసాగితే, వారి ప్రారంభ సంకల్పం బలహీనపడుతుందని, దాంతో వారు క్రమంగా అంగదుడిని విడిచిపెట్టి తమ కుటుంబాల చెంతకు తిరిగి వెళ్లిపోతారని చెప్పాడు. త్వరలోనే భయం, నిజమైన ప్రమాదం అంగదుడిని చుట్టుముడతాయని, తదుపరి ముప్పు ఎటు నుండి వస్తుందో కూడా తెలియని అనిశ్చితిలో అతను ఉండిపోవాల్సి వస్తుందని హనుమంతుడు హెచ్చరించాడు.
తన రాజు ఆజ్ఞను ఉద్దేశపూర్వకంగా ధిక్కరించిన వ్యక్తిని లక్ష్మణుడి భయంకరమైన బాణాలు క్షమిస్తాయా లేదా అనేది ఆలోచించుకోవాలని ఆయన (అంగదుడిని) కోరాడు. అందువల్ల, విరోధాన్ని విడనాడి, వినమ్రంగా కిష్కింధకు తిరిగి వెళ్లాలని ఆయన అంగదుడికి సలహా ఇచ్చాడు. సుగ్రీవుడు అతడిని యువరాజుగా కొనసాగిస్తాడని, అతడికి ఎలాంటి హాని తలపెట్టడని హామీ ఇచ్చాడు. ఈ విధంగా తిరుగుబాటు వల్ల వచ్చే పరిణామాల గురించి అంగదుడిని హెచ్చరించిన తర్వాత, హనుమంతుడు చివరిగా అతడి హృదయానికి విజ్ఞప్తి చేస్తూ: నిజమైన బలం అనేది నమ్మకం, ధర్మం, బాధ్యతలపైనే ఆధారపడి ఉంటుందని గుర్తుచేశాడు.
యథార్థవాదం, కరుణ, వివేకాలతో కూడిన ఈ అద్భుతమైన సమ్మేళనంలో, హనుమంతుడు వాల్మీకి రామాయణంలోని అత్యుత్తమ సలహాదారులలో (మంత్రులలో) ఒకరిగా ఆవిర్భవించాడు. దుఃఖంలో మునిగిపోయిన ఒక యువరాజును తిరిగి కర్తవ్యం, సమైక్యత, ఆశల వైపు నడిపించాడు. అంగదుడు ఎంతో వినమ్రతతో, గౌరవంతో ఆ మాటలను ఆలకించి, ఆపై వానరులు తమ స్వంత నిర్ణయాన్ని తీసుకునేలా వారికి పూర్తి స్వేచ్ఛను ఇచ్చాడు. ఈ ఘట్టం ఆధునిక సమాజానికి ఒక గొప్ప పాఠాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. వాల్మీకి రామాయణం అందించిన ఈ చారిత్రక ఘట్టం కేవలం త్రేతాయుగానికే పరిమితం కాదు; ఇది నేటి ఆధునిక రాజకీయ, సామాజిక ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలకు ఒక దిక్సూచి.
ఈ దేశంలోనైనా లేదా ప్రపంచంలో మరెక్కడైనా సరే, ఒక ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో నాయకత్వం అందుబాటులో లేని తరుణంలో, ఉదాహరణకు భారత దేశంలోనైతే, అది ఒక ముఖ్యమంత్రి (CM) విషయంలో అయినా లేదా ప్రధానమంత్రి (PM) విషయంలో అయినా అయినా, కేవలం వ్యవస్థపై తాత్కాలిక ఆగ్రహంతో తిరుగుబాటు చేయడం అనేది సమగ్రతను, సుపరిపాలనను, జాతి సమగ్రతను, సమైక్యతను తీవ్రంగా ప్రమాదంలో పడేస్తుంది.
సంక్షోభ సమయాలలో నిరాశా నిస్పృహలకు లోనై తీసుకునే తొందరపాటు నిర్ణయాలు అరాచకత్వానికి దారితీస్తాయని, అదే సమయంలో హనుమంతుడి వంటి వ్యూహాత్మక వివేకం, సంభాషణా చాతుర్యం కలిగిన శ్రేయోభిలాషులు (ఇప్పటి ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వ సలహాదారులు కూడా) ఉంటే ఎంతటి వినాశనాన్నైనా ఆపి, వ్యవస్థను తిరిగి ప్రగతి పథంలో నిలపవచ్చని ఈ వృత్తాంతం నిరూపిస్తోంది. సమైక్యతే దేశ రక్షణ కవచం, సుస్థిర పాలనకు మూలస్తంభం అనే సత్యాన్ని చాటిచెప్పిన పరమ పవిత్రమైన ఉదాత్త ఘట్టం ఇది.
