భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ఇస్రో) పేరు వినగానే ప్రపంచానికి గుర్తుకొచ్చేది అత్యల్ప వ్యయంతో అత్యున్నత సాంకేతిక విజయాలు సాధించిన సంస్థ. చంద్రయాన్–3తో చంద్రుడి దక్షిణ ధ్రువంపై అడుగుపెట్టిన తొలి దేశంగా భారత్ చరిత్ర సృష్టించింది. మంగళయాన్, ఆదిత్య–ఎల్1, నావిక్, గగన్యాన్ వంటి ప్రాజెక్టులు భారత శాస్త్ర సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని ప్రపంచానికి చాటాయి. ఇలాంటి సంస్థ నుంచి వంద మందికి పైగా శాస్త్రవేత్తలు, సాంకేతిక నిపుణులు ఇటీవలి కాలంలో రాజీనామా చేశారనే వార్తలు దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీశాయి. దీనితో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇస్రోలో పదవీ విరమణ, రాజీనామాలకు సంబంధించిన నిబంధనలను మరింత కఠినతరం చేసే దిశగా ఆలోచిస్తున్నట్లు సమాచారం. రాజీనామాల వెనుక అసలు కారణాలను ప్రభుత్వం అధికారికంగా వెల్లడించలేదు. అయితే 2020లో భారత అంతరిక్ష రంగాన్ని ప్రైవేటు సంస్థలకు తెరిచిన తర్వాత ఈ పరిణామం సంభవించడం యాదృచ్ఛికం కాదని నిపుణులు భావిస్తున్నారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం చేపట్టిన సంస్కరణలతో దేశంలో అంతరిక్ష రంగంలో కొత్త శకం ప్రారంభమైంది. ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe) ఏర్పాటుతో ప్రైవేటు సంస్థలకు ప్రయోగ వేదికలు, సాంకేతిక సహకారం, పరిశోధన అవకాశాలు అందుబాటులోకి వొచ్చాయి. ఫలితంగా స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్, అగ్నికుల్ కాస్మోస్, పిక్సెల్, ధ్రువ స్పేస్, బెల్లాట్రిక్స్ వంటి అనేక స్టార్టప్లు అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందుతున్నాయి.
ఈ సంస్థలకు అనుభవజ్ఞులైన అంతరిక్ష శాస్త్రవేత్తల అవసరం సహజంగానే పెరిగింది. ఇస్రోలో దశాబ్దాల అనుభవం సంపాదించిన నిపుణులకు ప్రైవేటు రంగం ప్రభుత్వ వేతనాల కంటే అనేక రెట్లు అధిక పారితోషికం, ఈక్విటీ వాటాలు, వేగవంతమైన పదోన్నతులు, అంతర్జాతీయ ప్రాజెక్టుల్లో పని చేసే అవకాశాలు కల్పిస్తోంది. యువ శాస్త్రవేత్తలకు పరిశోధనలో స్వేచ్ఛ, వేగంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే వాతావరణం కూడా ఆకర్షణీయంగా మారుతోంది. అయితే ఇది కేవలం వేతనాల సమస్య మాత్రమే కాదు. ప్రభుత్వ సంస్థల్లో నిర్ణయ ప్రక్రియలు నెమ్మదిగా సాగడం, పదోన్నతుల్లో ఆలస్యం, పరిపాలనా పరిమితులు, వ్యక్తిగత ప్రతిభకు తగిన గుర్తింపు లేకపోవడం వంటి అంశాలు కూడా కొంతమందిని నిరుత్సాహపరుస్తున్నాయని పరిశీలకులు చెబుతున్నారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రతిభ కోసం పోటీ పెరుగుతున్న సమయంలో కేవలం దేశభక్తి భావనతోనే అత్యుత్తమ మేధస్సును నిలబెట్టుకోవడం కష్టమవుతోంది. అయితే ఈ పరిణామాన్ని పూర్తిగా ప్రతికూలంగా కూడా చూడలేం. అమెరికాలో నాసా నుంచి స్పేస్ఎక్స్, బ్లూ ఆరిజిన్ వంటి సంస్థలకు వెళ్లిన శాస్త్రవేత్తలే ఆ దేశ ప్రైవేటు అంతరిక్ష విప్లవానికి పునాది వేశారు. ప్రభుత్వ సంస్థల్లో అభివృద్ధి చెందిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ప్రైవేటు రంగానికి చేరడంతో ఆవిష్కరణలు వేగవంతమయ్యాయి. అంతరిక్ష ప్రయోగాల ఖర్చు తగ్గింది. కొత్త మార్కెట్లు ఏర్పడ్డాయి. లక్షలాది ఉద్యోగాలు సృష్టించబడ్డాయి. భారతదేశంలో కూడా ఇదే తరహా పరిణామం జరిగే అవకాశం ఉంది.
“ఇస్రోలో ప్రతి శాస్త్రవేత్తను తీర్చిదిద్దేందుకు ప్రభుత్వం కోట్ల రూపాయల పెట్టుబడి పెడుతుంది. దశాబ్దాల అనుభవంతో తయారైన నిపుణులు ఒకేసారి పెద్ద సంఖ్యలో బయటకు వెళ్లిపోతే గగన్యాన్ వంటి అత్యంత సున్నితమైన జాతీయ ప్రాజెక్టులు ప్రభావితమయ్యే ప్రమాదం ఉంది. ముఖ్యంగా క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్లు, ఉపగ్రహ నావిగేషన్, అంతరిక్ష కమ్యూనికేషన్, లోతైన అంతరిక్ష పరిశోధన వంటి రంగాల్లో అనుభవజ్ఞుల కొరత ఏర్పడితే దీర్ఘ కాలంలో దాని ప్రభావం కనిపిస్తుంది..”
–హసీనా
అయితే భారత పరిస్థితి ఒక కీలక అంశంలో భిన్నంగా ఉంటుంది. ఇస్రోలో ప్రతి శాస్త్రవేత్తను తీర్చిదిద్దేందుకు ప్రభుత్వం కోట్ల రూపాయల పెట్టుబడి పెడుతుంది. దశాబ్దాల అనుభవంతో తయారైన నిపుణులు ఒకేసారి పెద్ద సంఖ్యలో బయటకు వెళ్లిపోతే గగన్యాన్ వంటి అత్యంత సున్నితమైన జాతీయ ప్రాజెక్టులు ప్రభావితమయ్యే ప్రమాదం ఉంది. ముఖ్యంగా క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్లు, ఉపగ్రహ నావిగేషన్, అంతరిక్ష కమ్యూనికేషన్, లోతైన అంతరిక్ష పరిశోధన వంటి రంగాల్లో అనుభవజ్ఞుల కొరత ఏర్పడితే దీర్ఘ కాలంలో దాని ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రభుత్వం తీసుకోవాల్సిన చర్యలు కేవలం రాజీనామాలపై ఆంక్షలు విధించడం వరకే పరిమితం కాకూడదు. ఉద్యోగులను నిలబెట్టుకోవడానికి సానుకూల విధానాలు అవసరం. ప్రతిభ ఆధారిత వేతన వ్యవస్థ, పనితీరుకు అనుగుణంగా ప్రత్యేక ప్రోత్సాహకాలు, అంతర్జాతీయ శిక్షణ, పరిశోధనలో స్వేచ్ఛ, ఆధునిక ప్రయోగశాలలు, కుటుంబ సంక్షేమ సదుపాయాలు వంటి అంశాలపై దృష్టి పెట్టాలి. అలాగే పదవీ విరమణ తర్వాత లేదా నిర్దిష్ట కాలం సేవ అనంతరం ప్రైవేటు రంగంలో చేరే విధంగా పారదర్శక విధానాన్ని రూపొందించడం కూడా సముచితం.
ప్రభుత్వం–ప్రైవేటు రంగం మధ్య వైరి భావం కాకుండా భాగస్వామ్య సంబంధం ఏర్పడాలి. ఇస్రోలో పనిచేసిన నిపుణులు స్టార్టప్లకు సలహాదారులుగా సేవలందించడం, సంయుక్త పరిశోధన ప్రాజెక్టులు చేపట్టడం, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని నియంత్రిత పద్ధతిలో బదిలీ చేయడం వంటి చర్యలు దేశ ప్రయోజనాలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. అదే సమయంలో దేశ భద్రత, సున్నితమైన సాంకేతిక సమాచార రక్షణ విషయంలో మాత్రం కఠినమైన నిబంధనలు తప్పనిసరి. ప్రపంచ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ వేగంగా విస్తరిస్తోంది. ఉపగ్రహ సేవలు, రాకెట్ ప్రయోగాలు, అంతరిక్ష ఆధారిత కమ్యూనికేషన్, భూ పరిశీలన, రక్షణ అవసరాలు, అంతరిక్ష పర్యాటకం వంటి రంగాల్లో లక్షల కోట్ల డాలర్ల అవకాశాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఈ అవకాశాలను అందిపుచ్చుకోవాలంటే భారత్కు బలమైన ప్రభుత్వ అంతరిక్ష సంస్థతో పాటు శక్తివంతమైన ప్రైవేటు పరిశ్రమ కూడా అవసరం. ఈ రెండింటి మధ్య ఆరోగ్యకరమైన సమతుల్యతే భారత అంతరిక్ష భవిష్యత్తును నిర్ణయిస్తుంది. ఇస్రో నుంచి శాస్త్రవేత్తల నిష్క్రమణను కేవలం ఉద్యోగ మార్పులుగా చూడలేం. ఇది భారత శాస్త్ర విధానం, మానవ వనరుల నిర్వహణ, ఆవిష్కరణలకు ప్రోత్సాహం, ప్రపంచస్థాయి ప్రతిభను నిలబెట్టుకునే సామర్థ్యానికి సంబంధించిన పరీక్ష. ప్రతిభను బంధించే కఠిన నిబంధనల కంటే, ప్రతిభ నిలిచేలా చేసే ఉత్తేజకరమైన వాతావరణాన్ని సృష్టించడమే ప్రభుత్వానికి పెద్ద సవాలు. ఎందుకంటే రాకెట్లను నిర్మించేది యంత్రాలు కావు… మానవ మేధస్సే భారత అంతరిక్ష విజయాల అసలు ఇంధనం.
-హసీనా
–హసీనా
