మ‌రింత మాన‌వ‌త గ‌ల పోలీసు వ్య‌వ‌స్థ అవ‌స‌రం!

“కొత్త సవాళ్లను ఎదుర్కోవడానికి మన ప్రజాస్వామ్యానికి మరింత మానవతా దృక్పథం, సానుభూతి, సరైన శిక్షణ పొందిన పోలీసులు అవసరం. భారతదేశంలో మరింత మానవతా దృక్పథం గల పోలీసు వ్యవస్థను ప్రజాస్వామ్యీకరించడానికి, దానిని సమర్థవంతంగా తీర్చిదిద్దడానికి అవసరమైన రాజకీయ ఏకాభిప్రాయాన్ని నిర్మించడానికి మనకు చైతన్యవంతమైన పౌర సమాజం, స్వేచ్ఛాయుత మీడియా, సమాచారంతో కూడిన పౌరులు, సరైన రాజకీయ నాయకత్వ సంస్కరణలు కూడా అవసరం..”

విద్యార్థి నిరసనకారులపై క్రూరమైన బలప్రయోగం, హింసకు పాల్పడిన ఇటీవలి సంఘటనలు భారతదేశంలో పోలీసు సంస్కరణల ఆవశ్యకతపై చర్చలను మరోసారి తెరపైకి తెచ్చాయి. దేశంలో ప్రతి లక్ష జనాభాకు సుమారు 155 మంది పోలీసు సిబ్బంది ఉండగా, మంజూరైన సంఖ్య సుమారు 197 మంది!  ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యల్ప పోలీసు-జనాభా నిష్పత్తులలో ఒకటి. భారతదేశంలోని ప్రతి రాష్ట్రం , కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి దాని స్వంత ప్రత్యేక పోలీసు దళం ఉంది. రాజ్యాంగం ప్రకారం, “పోలీసు” ,”ప్రజా భద్రత” అనేవి రాష్ట్ర పరిధిలోని అంశాలు, ఇవి ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని రాష్ట్రాల జాబితాలో చేర్చబడ్డాయి. దీని అర్థం, ప్రతి రాష్ట్రం దాని స్వంత పోలీసు దళాన్ని నడుపుతూ, దాని స్వంత నియమాలను రూపొందించుకుంటుంది, అయితే కేంద్రం కొన్ని ప్రత్యేక దళాలను నిర్వహిస్తుంది. ఈ విభజన కారణంగానే పోలీసు ప్రమాణాలు, శిక్షణ మరియు వనరులు ఒక రాష్ట్రం నుండి మరొక రాష్ట్రానికి ఇంత విస్తృతంగా మారుతూ ఉంటాయి. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 246 పోలీసులను రాష్ట్ర పరిధిలోని అంశంగా పేర్కొంటుంది, అంటే ప్రతి పోలీసు దళాన్ని నియంత్రించే పోలీసు చట్టాలు, నియమాలు ,నిబంధనలను రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రూపొందిస్తాయి. అంతేకాకుండా కేంద్ర చట్టం కూడా అమలులో ఉంది; తమ సొంత పోలీసు చట్టాలను ఆమోదించని రాష్ట్రాలు కేంద్ర పోలీసు చట్టం పరిధిలోకి వస్తాయి.

ద‌శాబ్దాలుగా కొన‌సాగుతున్న చ‌ర్చ‌లు
భారతదేశంలో పోలీసు సంస్కరణల గురించి అనేక దశాబ్దాలుగా చర్చ జరుగుతూనే ఉంది. ప్రభుత్వం నియమించిన అనేక కమిషన్లు సంస్కరణల కోసం నివేదికలు, సిఫార్సులను ప్రభుత్వానికి సమర్పించాయి. నవంబర్ 1971లో నియమించబడిన ‘గోరే కమిటీ‘ శిక్షణ అంశాలపై కీలక సిఫార్సులు చేసింది. పోలీసు సిబ్బందిలో అవసరమైన జ్ఞానం , నైపుణ్యాలను పెంపొందించడానికి, సరైన దృక్పథాన్ని అలవర్చుకోవడానికి, సమర్థవంతమైన నిర్ణయాధికార సామర్థ్యాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి శిక్షణ అత్యవసరమని ఆ కమిటీ పేర్కొంది. అలాగే, 1975 నాటి అత్యవసర పరిస్థితి (ఎమర్జెన్సీ) సమయంలో రాజకీయ ఉన్నతాధికారులు పోలీసు అధికారాలను తీవ్రంగా దుర్వినియోగం చేసిన నేపథ్యంలో, భారత ప్రభుత్వం 1977లో ‘జాతీయ పోలీసు కమిషన్స (ఎన్‌పీసీ)ను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కమిషన్ 1979 నుండి 1981 మధ్య ఎనిమిది నివేదికలను సమర్పించి, అప్పటి పోలీసు వ్యవస్థలో విస్తృతమైన సంస్కరణలను సూచించడంతో పాటు కొత్త పోలీసు చట్టాన్ని సిఫార్సు చేసింది. పోలీసు సంస్కరణలపై పని చేయడానికి రిబైరో, పద్మనాభయ్య కమిటీలు కూడా ఏర్పాటయ్యాయి, కానీ పోలీసుల పనితీరులో పెద్దగా మార్పు రాలేదు. కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని ‘యునైటెడ్ ప్రోగ్రెసివ్ అలయన్స్స‌ (యూపీఏ) ప్రభుత్వం, 1861 నాటి పోలీసు చట్టం స్థానంలో కొత్త పోలీసు చట్టాన్ని రూపొందించడానికి సెప్టెంబర్ 2005లో ఒక కమిటీని నియమించింది.

పోలీసు సంస్కరణలపై సుప్రీం కోర్టు
1996లో, ఇద్దరు మాజీ పోలీసు అధికారులు ప్రకాష్ సింగ్,ఎన్.కె. సింగ్, ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ (ఎన్‌జీఓ)తో కలిసి దేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించారు. పోలీసులు అధికారాలను దుర్వినియోగం చేస్తున్నారని పేర్కొంటూ వారు పోలీసు సంస్కరణల కోసం అభ్యర్థించారు. చట్టం అమలు కాకపోవడం లేదా చట్టాలను వివక్షాపూరితంగా, పక్షపాతంతో అమలు చేయడం వంటి అంశాలను ప్రస్తావిస్తూ, ప్రజాస్వామ్య సమాజ అవసరాలకు అనుగుణంగా పోలీసు వ్యవస్థను తీర్చిదిద్దాలని వారు కోరారు. పదేళ్ల తర్వాత, 2006లో గౌరవనీయ న్యాయస్థానం తీర్పునిస్తూ కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు పలు ఆదేశాలు జారీ చేసింది. తన ఆదేశాల అమలును పర్యవేక్షించడానికి ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసినప్పటికీ, చాలా రాష్ట్రాలు వాటిని పాటించలేదు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల కార్యనిర్వాహక అధికారాలలో న్యాయస్థానం జోక్యం చేసుకోకూడదని కొన్ని రాష్ట్రాలు వాదించాయి.

మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు
1857 తిరుగుబాటు తర్వాత, జనాభాను నియంత్రించడం, అసమ్మతిని నివారించడం, నేరాలను గుర్తించడం లక్ష్యంగా సమర్థవంతమైన, వ్యవస్థీకృత పోలీసు దళాన్ని స్థాపించడానికి బ్రిటిష్ వలస ప్రభుత్వం రూపొందించిన ప్రాథమిక చట్టమే 1861 నాటి పోలీస్ చట్టం. స్వాతంత్య్రం తర్వాత కూడా, భారత పోలీసులు ఏ విధమైన అసమ్మతిపైనైనా బలాన్ని ప్రయోగించే భావజాలంతో పనిచేశారు. మన దేశ భద్రత, శాంతిభద్రతలను కాపాడటంలో ఎందరో పోలీసు అధికారులు తమ ప్రాణాలను సైతం త్యాగం చేశారు. కానీ తరచుగా పోలీసు బలగాలచే మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు , మితిమీరిన బలప్రయోగం జరిగిన కేసులు చోటుచేసుకుంటున్నాయి. పోలీసు సిబ్బందిపై జరిపిన అనేక అధ్యయనాలు వారు తీవ్రమైన ఒత్తిడి పరిస్థితులలో, సరైన సెలవులు లేకుండా, సరిపోని మౌలిక సదుపాయాలతో, రాజకీయ వర్గాల తరచు జోక్యంతో పనిచేస్తున్నారని ఎత్తి చూపాయి.

బదిలీలు, పదోన్నతులు అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వాల చేతుల్లో ఉన్నంత కాలం, పోలీసులు నిష్పక్షపాతంగా , న్యాయంగా పనిచేస్తారని మనం ఆశించలేం. దేశంలోని పోలీసు అధికారులలో కేవలం 8% మంది మహిళలు ఉండగా, ఐపీఎస్‌లలో వారి శాతం 12% అని ఇండియా జస్టిస్ రిపోర్ట్ 2025 వెల్లడించింది. ఈ సంఖ్యల విశ్లేషణ ప్రకారం, వారిలో 52% మంది సబ్-ఇన్‌స్పెక్టర్లు, 25% మంది ఏఎస్‌ఐలు, 13% మంది కానిస్టేబుళ్లు ఉన్నారు. పురుషాధిక్య భావనలు, సుదీర్ఘమైన, ప్రతికూలమైన పని గంటలు, వారికి ప్రత్యేక మరుగుదొడ్లు వంటి ప్రాథమిక పౌర సౌకర్యాల కొరత ఉన్న వృత్తిలో మహిళా పోలీసు సిబ్బంది అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కోవలసి వస్తున్న‌ది. శాంతియుత నిరసనలను నియంత్రించడం, మతం, లింగం, కుల సున్నితత్వంతో పాటు సానుభూతి వైఖరిని పెంపొందించుకోవడంలో పోలీసు సిబ్బందికి శిక్షణ చాలా ముఖ్యం.

 సైబర్ నేరాల కొత్త సవాళ్లు
జాతీయ నేరాల రికార్డుల బ్యూరో గణాంకాల ప్రకారం, సైబర్ ఘటనలు 2022లో సుమారు 10.29 లక్షల నుండి 2024 నాటికి 22.68 లక్షలకు రెట్టింపు కంటే ఎక్కువగా పెరిగాయి. ఆర్థిక మోసాలు విపరీతంగా పెరిగాయి, ఒక్క సంవత్సరంలోనే పదివేల కోట్ల రూపాయల నష్టాలు నమోదవుతున్నాయి. ఏఐ సాంకేతికత కల్పించే అవకాశాలను సద్వినియోగం చేసుకోవడంతో పాటు, ఈ సైబర్ ముప్పులను అరికట్టడానికి పోలీసు సిబ్బందికి శిక్షణ ఇవ్వాలి.

పోలీసు రాజ్యంగా మార‌కూడ‌దు
సుప్రీంకోర్టు స్పష్టమైన ఆదేశాలు జారీ చేసినప్పటికీ, చాలా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పోలీసు సంస్కరణలను వ్యతిరేకిస్తున్నట్లు గ‌మ‌నించారు. ప్రజాస్వామ్య దేశాలు జవాబుదారీగా, పారదర్శకంగా ఉండాలి. పోలీసు రాజ్యంగా మారకుండా ఉండేందుకు పోలీసు వ్యవస్థలో సంస్కరణలు అవసరం. మోదీ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం మూడు కొత్త క్రిమినల్ చట్టాలను తీసుకువచ్చింది, అవి జూలై 1, 2024 నుండి అమల్లోకి వచ్చాయి.  భారతీయ న్యాయ సంహిత (బీఎన్ ఎస్‌- 2023) 1860 నాటి భారత శిక్షా స్మృతి స్థానంలోకి వచ్చింది. భారతీయ నాగరిక్ సురక్షా సంహిత (బీఎన్ఎస్ఎస్‌- 2023) 1973 నాటి క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (సీఆర్‌పీసీ) స్థానంలోకి వచ్చింది.  భారతీయ సాక్ష్య అధినియమ్ (బీఎస్ ఏ- 2023) 1872 నాటి భారత సాక్ష్య చట్టం స్థానంలోకి వచ్చింది.

ఈ కొత్త చట్టాలు వచ్చినప్పటికీ, పోలీసుల హింస , క్రూరత్వానికి సంబంధించిన వివిధ పద్ధతులు కొత్త బీఎన్ఎస్‌చట్టాలలో కూడా కొనసాగించబడ్డాయని పౌర సమాజ కార్యకర్తలు ఆరోపిస్తున్నారు.  ఈ కొత్త సవాళ్లను ఎదుర్కోవడానికి మన ప్రజాస్వామ్యానికి మరింత మానవతా దృక్పథం, సానుభూతి, సరైన శిక్షణ పొందిన పోలీసులు అవసరం. భారతదేశంలో మరింత మానవతా దృక్పథం గల పోలీసు వ్యవస్థను ప్రజాస్వామ్యీకరించడానికి, దానిని సమర్థవంతంగా తీర్చిదిద్దడానికి అవసరమైన రాజకీయ ఏకాభిప్రాయాన్ని నిర్మించడానికి మనకు చైతన్యవంతమైన పౌర సమాజం, స్వేచ్ఛాయుత మీడియా, సమాచారంతో కూడిన పౌరులు, సరైన రాజకీయ నాయకత్వ సంస్కరణలు కూడా అవసరం.