ప్రజల వోటు-స్పీకర్ తీర్పు …! ఊగిసలాడుతున్న ప్రజాస్వామ్యం

“రాజకీయ కోణంలో చూస్తే ఈ నిర్ణయం తీవ్ర విమర్శలకు కూడా గురవుతోంది. ప్రజలు ఒక పార్టీ గుర్తుపై వోటు వేసినప్పుడు, ఆ పార్టీకి విరుద్ధంగా వ్యవహరించే ఎమ్మెల్యేలు సాంకేతిక కారణాలతో అనర్హత నుంచి తప్పించు కోవడం ప్రజాస్వామ్య ఆత్మకు విరుద్ధమని విమర్శకులు అంటున్నారు. “శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు” అన్న కారణంతో పార్టీ మార్పిడిని గుర్తించక పోవడం చట్టంలోని లోపాలను ఉపయోగించు కున్నట్లేనని, ఇది రాజకీయ నైతికతను బలహీన పరుస్తుందని వారు ఆరోపిస్తున్నారు. ఈ విమర్శలు తెలంగాణకే పరిమితం కావు; గతంలో కర్ణాటక, గోవా, మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రాల్లోనూ స్పీకర్ నిర్ణయాలపై ఇలాంటి ఆరోపణలే వినిపించాయి..”

తెలంగాణ శాసనసభ స్పీకర్ ఇటీవల ఎమ్మెల్యేల పార్టీ మార్పిడి అంశంపై తీసుకున్న నిర్ణయం రాష్ట్ర రాజకీయాల పరిధిని దాటి దేశవ్యాప్తంగా రాజ్యాంగ, న్యాయ, రాజకీయ వర్గాల్లో విస్తృతమైన చర్చకు దారి తీసింది. సంబంధిత ఎమ్మెల్యేలు ఇంకా తమ అసలు పార్టీలోనే కొనసాగుతున్నారని, పార్టీ మార్పిడిగా నిర్ధారించేందుకు అవసరమైన చట్టబద్ధమైన, స్పష్టమైన, శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవని స్పీకర్ ప్రకటించడంతో ఈ వివాదం మరింత సున్నితమైన మలుపు తిరిగింది. ఒకవైపు ఈ నిర్ణయాన్ని రాజ్యాంగ పరిధిలో తీసుకున్న చట్టబద్ధమైన చర్యగా సమర్థించే వర్గాలు ఉండగా, మరోవైపు రాజకీయ ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా స్పీకర్ వ్యవహరించారని విమర్శించే స్వరాలు కూడా బలంగా వినిపిస్తున్నాయి.

భారత రాజ్యాంగంలోని పదవ షెడ్యూల్‌, అంటే యాంటీ డిఫెక్షన్ చట్టం ప్రకారం, ఎమ్మెల్యేల పార్టీ మార్పిడిపై తుది నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం పూర్తిగా శాసనసభ స్పీకర్‌కే ఉంటుంది. గవర్నర్ గానీ, కోర్టులు గానీ మొదటిసారిగా ఈ అంశంపై తీర్పు చెప్పే స్థాయిలో ఉండవు. తెలంగాణ స్పీకర్ కూడా ఇదే రాజ్యాంగాధికారాన్ని వినియోగించు కున్నట్లు అధికారికంగా స్పష్టం చేశారు. పార్టీ మార్పిడి అనేది కేవలం రాజకీయ వ్యాఖ్యలు చేయడం, ఇతర పార్టీల నేతలతో వేదిక పంచుకోవడం, లేదా వారి కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడం ఆధారంగా తేల్చలేమని స్పీకర్ అభిప్రాయం. పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా త్యజించినట్టు స్పష్టమైన రికార్డులు, విప్ ఉల్లంఘనకు సంబంధించిన అధికారిక ఓటింగ్ ఆధారాలు, లేదా మరో పార్టీలో చేరినట్టు స్పష్టమైన ప్రకటనలు లేకుండా అనర్హత వేటు సాధ్యం కాదన్నదే ఆయన నిర్ణయ సారాంశం.

ఈ నిర్ణయానికి రాజ్యాంగపరమైన, న్యాయపరమైన ఆధారాలున్నాయన్న వాదనను పలువురు న్యాయ నిపుణులు ముందుకు తెస్తున్నారు. “స్వచ్ఛందంగా పార్టీ సభ్యత్వం త్యజించడం” అన్న భావనను కోర్టులు ఎప్పుడూ కఠినంగా, పరిమిత అర్థంతోనే వ్యాఖ్యానించాయి. కేవలం ఇతర పార్టీలకు అనుకూలంగా మాట్లాడటం లేదా వారి కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడం మాత్రమే పార్టీ మార్పిడికి తుది ఆధారంగా పరిగణించ లేమన్న తీర్పులు గతంలో వెలువడ్డాయి. ఈ న్యాయ ధోరణినే తెలంగాణ స్పీకర్ అనుసరించారని, అందువల్ల ఆయన నిర్ణయం చట్టబద్ధంగానే ఉందన్న అభిప్రాయం ఒక వర్గంలో బలంగా వ్యక్తమవుతోంది.

అయితే రాజకీయ కోణంలో చూస్తే ఈ నిర్ణయం తీవ్ర విమర్శలకు కూడా గురవుతోంది. ప్రజలు ఒక పార్టీ గుర్తుపై ఓటు వేసినప్పుడు, ఆ పార్టీకి విరుద్ధంగా వ్యవహరించే ఎమ్మెల్యేలు సాంకేతిక కారణాలతో అనర్హత నుంచి తప్పించు కోవడం ప్రజాస్వామ్య ఆత్మకు విరుద్ధమని విమర్శకులు అంటున్నారు. “శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు” అన్న కారణంతో పార్టీ మార్పిడిని గుర్తించక పోవడం చట్టంలోని లోపాలను ఉపయోగించు కున్నట్లేనని, ఇది రాజకీయ నైతికతను బలహీన పరుస్తుందని వారు ఆరోపిస్తున్నారు. ఈ విమర్శలు తెలంగాణకే పరిమితం కావు; గతంలో కర్ణాటక, గోవా, మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రాల్లోనూ స్పీకర్ నిర్ణయాలపై ఇలాంటి ఆరోపణలే వినిపించాయి.

తెలంగాణ సందర్భంలో ఈ నిర్ణయం మరింత ప్రాధాన్యం సంతరించు కోవడానికి కారణం—ఇది గవర్నర్ చేసిన వ్యాఖ్యలతో అనుసంధానమై ఉండటమే. పార్టీ మార్పిడికి స్పష్టమైన ఆధారాలు లేవన్న భావనను గవర్నర్ కూడా వ్యక్తం చేయడంతో, అధికార పక్షం దీన్ని స్పీకర్ నిర్ణయానికి రాజ్యాంగ పరిరక్షణగా భావిస్తోంది. అయితే విమర్శకుల దృష్టిలో ఇది రాజ్యాంగ సంస్థల మధ్య అనవసర సమన్వయంగా కనిపిస్తోంది. గవర్నర్ అభిప్రాయం రాజకీయంగా ప్రభావం చూపవచ్చును గానీ, పార్టీ మార్పిడిపై తుది తీర్పు చెప్పే అధికారం పూర్తిగా స్పీకర్‌కే పరిమితమని వారు గుర్తుచేస్తున్నారు.

గత అనుభవాలతో పోలిస్తే తెలంగాణ స్పీకర్ నిర్ణయం పూర్తిగా అపూర్వమైనదీ కాదు, పూర్తిగా అసాధారణమైనదీ కాదు. 2019లో కర్ణాటకలో, 2020లో మధ్య ప్రదేశ్‌లో, 2022–23లో మహారాష్ట్రలో స్పీకర్లు తీసుకున్న నిర్ణయాలు కూడా చట్టబద్ధత, రాజకీయ నైతికత మధ్య ఊగిసలాడిన ఉదాహరణలే. చాలా సందర్భాల్లో కోర్టులు తక్షణ జోక్యం చేయకుండా, స్పీకర్ తుది నిర్ణయం వచ్చే వరకు వేచి చూసే ధోరణినే అనుసరించాయి. తెలంగాణలో కూడా ఇదే న్యాయపరమైన మార్గం కొనసాగవచ్చని రాజకీయ విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు.

భారతదేశంలో పార్టీ మార్పిడుల చరిత్రను పరిశీలిస్తే, ఈ సమస్య కొత్తది కాదన్న విషయం స్పష్టమవుతుంది. 1967 ఎన్నికల తర్వాత కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యం తగ్గిపోవడంతో అనేక రాష్ట్రాల్లో సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలు ఏర్పడ్డాయి. అధికార ఆశ, రాజకీయ లాభాల కోసం ఎమ్మెల్యేలు తరచూ పార్టీలు మారడం మొదలు పెట్టారు. హర్యానాకు చెందిన గయాలాల్ ఒకే రోజులో మూడు సార్లు పార్టీ మారిన ఘటన రాజకీయ నైతిక పతనానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. “ఆయా రామ్ గయా రామ్” అన్న పదం అప్పటినుంచి పార్టీ మార్పిడికి పర్యాయ పదంగా మారింది. 1967 నుంచి 1985 మధ్య దేశవ్యాప్తంగా వందలాది ఎమ్మెల్యేలు పార్టీలు మార్చగా, దాదాపు యాభైకి పైగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఈ కారణంగానే కూలిపోయినట్టు పార్లమెంటరీ రికార్డులు చెబుతున్నాయి.

ఈ పరిస్థితిని నియంత్రించేందుకు 1985లో 52వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా పది వ షెడ్యూల్‌ను చేర్చి యాంటీ డిఫెక్షన్ చట్టాన్ని అమల్లోకి తెచ్చారు. ప్రజలు ఓటు వేసిన పార్టీకి కట్టుబడి ఉండాల్సిన బాధ్యతను ప్రజాప్రతినిధులపై విధించడమే దీని ఉద్దేశం. పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా త్యజించినా, పార్టీ విప్‌కు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసినా అనర్హత వేటు పడేలా నిబంధనలు రూపొందించారు. అయితే మొదట్లో పార్టీ విభజనకు అవకాశం ఇవ్వడం రాజకీయ దుర్వినియోగానికి దారి తీసింది. దీంతో 2003లో 91వ సవరణ ద్వారా ‘స్ప్లిట్’ నిబంధనను తొలగించి, కనీసం మూడొంతుల సభ్యులు కలసి విలీనమైతేనే అది చట్టబద్ధమని స్పష్టం చేశారు. అయినప్పటికీ పార్టీ మార్పిడులు పూర్తిగా ఆగలేదు; అవి మరింత సాంకేతికంగా, చట్టాన్ని చుట్టుకొనే విధంగా కొనసాగుతున్నాయి.

పార్టీ మార్పిడిని నిర్ధారించేందుకు అవసరమైన “శాస్త్రీయ ఆధారాలు” ఏవన్నదే ఈ వివాదానికి కేంద్రబిందువుగా మారింది. యాంటీ డిఫెక్షన్ చట్టం ప్రకారం పార్టీ సభ్యత్వ రాజీనామా లేఖలు, మరో పార్టీలో చేరినట్టు అధికారిక ప్రకటనలు, విప్ ఉల్లంఘనకు సంబంధించిన ఓటింగ్ రికార్డులు, సభలోని ప్రవర్తనపై స్పష్టమైన డాక్యుమెంట్లే ప్రధాన ఆధారాలుగా పరిగణిస్తారు. కేవలం వేదికలు పంచుకోవడం, మీడియా వ్యాఖ్యలు, రాజకీయ అనుకూలత ప్రదర్శనలు మాత్రమే తుది ఆధారాలుగా కోర్టులు అనేక సందర్భాల్లో అంగీకరించలేదు. అందుకే “వారు ఇంకా తమ పార్టీలోనే ఉన్నారు” అన్న నిర్ణయాలు తరచూ వెలువడుతున్నాయి.

సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు ఈ విషయంలో కీలక మార్గదర్శకంగా నిలుస్తున్నాయి. 1992లో ఒక కేసులో స్పీకర్ నిర్ణయం తుది అయినా, అది న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని పేర్కొంది. 2016లో అరుణాచల్ ప్రదేశ్, ఉతరాఖండ్ రాజకీయ సంక్షోభాల్లో గవర్నర్ అధికారాలకు స్పష్టమైన పరిమితులు విధించింది. 2020లో కర్ణాటక ఎమ్మెల్యేల రాజీనామాల కేసులో పార్టీ మార్పిడిపై నైతిక విమర్శలు చేసినప్పటికీ, రాజీనామా చేసిన సభ్యులు మళ్లీ ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడాన్ని అడ్డుకోలేమని తేల్చింది. 2023లో మహారాష్ట్ర శివసేన వివాదంలో పార్టీ గుర్తింపు, అసలైన పార్టీ అంశాల్లో స్పీకర్ పాత్ర, ఎన్నికల సంఘం అధికారాలపై కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది. ఈ తీర్పులన్నీ యాంటీ డిఫెక్షన్ చట్టం అమలులో ఇంకా స్పష్టత అవసరమని సూచిస్తున్నాయి.

మొత్తానికి తెలంగాణ శాసనసభ స్పీకర్ తీసుకున్న నిర్ణయం వ్యక్తిగత అభిప్రాయం కాదు; అది రాజ్యాంగం స్పీకర్‌కు అప్పగించిన అధికారాల ప్రతిఫలం. అదే సమయంలో ఈ నిర్ణయం పార్టీ మార్పిడులపై ఉన్న చట్టపరమైన పరిమితులు, రాజకీయ నైతిక లోపాలు, ప్రజాస్వామ్యంపై పెరుగుతున్న అవిశ్వాసాన్ని కూడా బహిర్గతం చేస్తోంది. చట్టపరంగా స్పీకర్ నిర్ణయం సరైనదిగా కనిపించినా, ప్రజాస్వామ్య ఆత్మకు అది ఎంతవరకు న్యాయం చేస్తుందన్న ప్రశ్న మాత్రం మిగిలే ఉంది. తెలంగాణలో తీసుకున్న ఈ నిర్ణయం భవిష్యత్తులో ఇతర రాష్ట్రాలకు ఒక నిదర్శనంగా మారుతుందా, లేక పార్టీ మార్పిడులను మరింత చట్టపరమైన ముసుగులో కొనసాగించే దారిని చూపిస్తుందా అన్నది కాలమే తేల్చాలి.

విజ్ఞుల అభిప్రాయాలు ఈ విషయంలో తీవ్రంగా విభేదిస్తున్నాయి. కొందరు యాంటీ డిఫెక్షన్ చట్టం ఎమ్మెల్యేల అంతఃకరణ స్వేచ్ఛను హరిస్తోందని, వారిని పార్టీ అధినాయకత్వానికి బానిసలుగా మారుస్తోందని విమర్శిస్తుంటే, మరికొందరు ఈ చట్టం లేకపోతే ప్రజాస్వామ్యం బహిరంగంగా కొనుగోలు రాజకీయాలకు బలవుతుందని హెచ్చరిస్తున్నారు. స్పీకర్ స్థానంలో స్వతంత్ర న్యాయ ట్రిబ్యునల్‌కు ఈ అధికారాన్ని అప్పగించాలన్న సూచనలు కూడా బలపడుతున్నాయి. అలాగే గవర్నర్ పాత్రను రాజ్యాంగంలో మరింత స్పష్టంగా నిర్వచించాల్సిన అవసరం ఉందన్న డిమాండ్ పెరుగుతోంది.

అంతిమంగా, తెలంగాణ స్పీకర్ నిర్ణయాన్ని ఒక తాత్కాలిక రాజకీయ వివాదంగా మాత్రమే చూడలేం. ఇవి భారత ప్రజాస్వామ్యంలో పార్టీ మార్పిడిపై ఉన్న చట్టపరమైన అస్పష్టతలు, సంస్థాగత బలహీనతలు, రాజకీయ నైతిక పతనాన్ని మరోసారి స్పష్టంగా వెలుగులోకి తెచ్చాయి. ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడాలంటే కేవలం చట్టాలు సరిపోవు; ఆ చట్టాలను అమలు చేసే సంస్థల స్వతంత్రత, రాజ్యాంగ విలువలపై రాజకీయ నాయకుల నిబద్ధత, ప్రజాస్వామ్య నైతికత కూడా సమానంగా అవసరం. లేనిపక్షంలో పార్టీ మార్పిడులు చట్టాన్ని చుట్టుకొనే రాజకీయ వ్యూహాలుగానే మిగిలి, ప్రజల విశ్వాసాన్ని మరింత క్షీణింపజేస్తూనే ఉంటాయి.