స్వచ్ఛ భారత్ లక్ష్యం నెరవేరేదెప్పుడు?

ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ నేతృత్వంలో 2014లో ఎంతో ప్రతిష్టాత్మకంగా ప్రారంభమైన ‘స్వచ్ఛ భారత్ అభియాన్’ నేటికి పదకొండేళ్లు పూర్తి చేసుకుంటోంది. ఈ కాలంలో పారిశుధ్యంపై దేశవ్యాప్త అవగాహన పెరిగిన మాట వాస్తవమే అయినా, క్షేత్రస్థాయిలో అపరిశుభ్ర దృశ్యాలు మాత్రం ఇంచుమంతైనా మారలేదు. దేశంలోని మెట్రో నగరాల నుంచి పల్లెల వరకు వీధుల్లో పేరుకుపోతున్న చెత్త కుప్పలు, దుర్వాసన వెదజల్లే మురుగు కాలువలు మన పారిశుధ్య స్థితిగతులకు నిదర్శనంగా నిలుస్తున్నాయి. కోట్ల రూపాయల బడ్జెట్, ఆకర్షణీయమైన ప్రకటనలు, సెలబ్రిటీలతో ప్రచారాలు నిర్వహించినప్పటికీ, సాధారణ పౌరుల దైనందిన జీవితాల్లో శుభ్రత అనేది ఒక సంస్కృతిగా ఇంకా స్థిరపడలేదు. నగరాల్లో కనీసం నడవడానికి ఫుట్‌పాత్‌లు అందుబాటులో లేకపోవడం, ఉన్నా అవి మురికిగా ఉండటం మన వ్యవస్థలోని అసమర్థతను ఎత్తిచూపుతోంది. మౌలిక సదుపాయాల కల్పనపై చూపిస్తున్న శ్రద్ధను వాటి నిరంతర నిర్వహణపై చూపకపోవడమే ఈ పథకం ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద వైఫల్యం.

భారతదేశంలో అపరిశుభ్రత అనేది వందల ఏళ్ల నాటి సమస్య. 1916లో బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రసంగిస్తూ మహాత్మా గాంధీ, కాశీ విశ్వనాథ ఆలయ పరిసరాలలోని మురికిని చూసి తీవ్ర ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు. మన పవిత్ర క్షేత్రాలే ఇంత అపరిశుభ్రంగా ఉంటే మనం స్వపరిపాలనకు అర్హులమేనా అని ఆయన ఆనాడే ప్రశ్నించారు. శతాబ్దం గడిచినా పరిస్థితులు మెరుగుపడకపోగా మరింత దిగజారాయని, నేడు ప్రపంచంలోనే అత్యంత అపరిశుభ్ర దేశాల్లో ఒకటిగా భారత్ నిలవడం మనందరికీ అవమానకరం. ఎక్కడ పడితే అక్కడ ఉమ్మివేయడం, బహిరంగ మలమూత్ర విసర్జన వంటి అలవాట్లు ఇంకా కొనసాగుతుండటం మన సామాజిక స్పృహ మరియు ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణ లోపానికి అద్దం పడుతోంది. గాంధీజీ కన్న కలలు నేటికీ కల్లలుగానే మిగిలిపోయాయనేది నగ్న సత్యం.

స్వచ్ఛ భారత్ కింద కోట్ల సంఖ్యలో మరుగుదొడ్లను నిర్మించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుని సుమారు ₹62,009 కోట్లను ఖర్చు చేశారు. అయితే, నిర్మాణాల సంఖ్యను పెంచుకుంటూ పోవడంలో ఉన్న ఉత్సాహం, వాటిని ప్రజలు ఉపయోగించుకునేలా తీర్చిదిద్దడంలో లేదు. నీటి సౌకర్యం లేకపోవడం, సరైన డ్రైనేజీ వ్యవస్థతో అనుసంధానం చేయకపోవడం వల్ల వేల సంఖ్యలో నిర్మించిన టాయిలెట్లు నేడు నిరుపయోగంగా మారి పాడుబడ్డ భవనాలుగా దర్శనమిస్తున్నాయి. ప్రభుత్వ యంత్రాంగం కేవలం గణాంకాలను చూపి మార్కులు కొట్టేయాలని చూస్తోంది తప్ప, ఆ సౌకర్యాలు ప్రజల ఆరోగ్యానికి ఎంతవరకు ఉపయోగపడుతున్నాయో పర్యవేక్షించడం లేదు. పారిశుధ్యం అంటే కేవలం కొత్త మరుగుదొడ్లను కట్టడం కాదు, ఉన్నవాటిని నిరంతరం శుభ్రంగా ఉంచడం. మన వ్యవస్థలో ఖర్చు ఎక్కువ, ఫలితం మాత్రం చాలా తక్కువగా ఉంటోంది.

భారతదేశ పారిశుధ్య వ్యవస్థ కుంటుపడటానికి మూల కారణం మన ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల విభజనలో ఉన్న తీవ్రమైన అసమతుల్యత. దేశంలో సుమారు 185 లక్షల మంది ప్రభుత్వ సిబ్బంది ఉండగా, అత్యధికులు కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర స్థాయి కార్యాలయాల్లోనే కేంద్రీకృతమయ్యారు. ప్రజలకు నేరుగా సేవలు అందించే, వీధులు ఊడ్చే, డ్రైనేజీలు శుభ్రం చేసే స్థానిక సంస్థల్లో ఉన్నది కేవలం 20.5 లక్షల మంది మాత్రమే. అంటే, క్షేత్రస్థాయిలో పని చేసే ప్రతి ఒక్క సిబ్బందిపై, ఆజ్ఞలు జారీ చేసే అధికారులు ఐదుగురు ఉన్నారన్నమాట. ఈ అస్తవ్యస్త విధానం వల్ల పారిశుధ్య పనులు కుంటుపడుతున్నాయి. పాత బ్రిటిష్ కాలపు బ్యూరోక్రసీ వ్యవస్థను నేటికీ కొనసాగించడం వల్ల ‘సేవ’ కంటే ‘నియంత్రణ’కే ప్రాధాన్యత లభిస్తోంది. స్థానిక సంస్థలకు నిధులు, విధులు మరియు అధికారులపై నియంత్రణ లేకపోవడం వల్ల ఏ నగరానికీ సొంతంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే శక్తి లేకుండా పోయింది.

1977లో అశోక్ మెహతా కమిటీ సూచించిన విధంగా అధికారాల వికేంద్రీకరణ జరిగితే తప్ప ఈ సమస్యకు శాశ్వత పరిష్కారం దొరకదు. కానీ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ అధికారాలను, నిధులను స్థానిక పంచాయతీలకు, పురపాలక సంఘాలకు బదలాయించడానికి నిరాకరిస్తున్నాయి. ఫలితంగా, ఏ నగరానికీ సొంతంగా అభివృద్ధి ప్రణాళికలు సిద్ధం చేసుకునే శక్తి లేకుండా పోయింది. అధికారులు కేవలం రాజధానుల నుండి వచ్చే ఆదేశాల కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు తప్ప, స్థానిక అవసరాలకు అనుగుణంగా పనిచేయడం లేదు. ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉండే బలమైన స్థానిక పాలన లేకపోవడమే మన వీధులు మురికికూపాలుగా మారడానికి ప్రధాన కారణం. అధికారుల సంఖ్యను తగ్గించి, క్షేత్రస్థాయిలో పారిశుధ్య సిబ్బందిని పెంచడం ద్వారానే మెరుగైన ఫలితాలు సాధ్యమవుతాయి.

దేశం ఆరోగ్యంగా ఉంటేనే ఆర్థికంగా బలోపేతం అవుతుంది. భారతదేశం గనుక సంపూర్ణ శుభ్రతను సాధిస్తే మన జీడీపీలో అదనంగా ఒకటి నుండి రెండు శాతం వృద్ధి సాధ్యమవుతుందని ఆర్థిక విశ్లేషకులు చెబుతున్నారు. పారిశుధ్యం అనేది కేవలం పౌరుల బాధ్యత మాత్రమే కాదు, అది ప్రభుత్వ ప్రాథమిక ధర్మం. కేవలం ప్రకటనల ద్వారా ప్రజలను హెచ్చరించడం మానేసి, ప్రభుత్వం తన సేవా పంపిణీ వ్యవస్థను సరిదిద్దుకోవాలి. కేంద్ర సచివాలయం వంటి ఉన్నత స్థాయి కార్యాలయాల్లోనే పారిశుధ్యం లోపించడం చూస్తుంటే వ్యవస్థ లోపాలు ఎంత తీవ్రంగా ఉన్నాయో అర్థమవుతుంది. స్థానిక సంస్థలను బలోపేతం చేసి, క్షేత్రస్థాయిలో సిబ్బందిని పెంచి, జవాబుదారీతనాన్ని పెంచినప్పుడే ‘స్వచ్ఛ భారత్’ కేవలం ఒక నినాదంగా మిగిలిపోకుండా ఒక వాస్తవికతగా మారుతుంది.